چرا غربی‌ها از پیوستن ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا هراسان شده‌اند؟

مجتبی باجلان
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی بنا به دعوت رسمی ‌«ویچسلاو والودین» رئیس مجلس دومای فدراسیون روسیه از تاریخ 19 تا 21 بهمن از فدراسیون روسیه دیدار کرد. در جریان این سفر، میاسنیکوویچ دبیرکل اتحادیه اقتصادی اوراسیا در محل اقامت دکتر قالیباف با ایشان دیدار و راه‌های گسترش همکاری‌های تجاری ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا مورد توجه قرار گرفت. طرفین بر اهمیت تسریع در مذاکرات پیوستن دائم ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا تأکید کردند.
قالیباف پس از ورود به تهران در جمع خبرنگاران با‌ اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا شده است، گفت که این اتحادیه کشورهای منطقه را به یکدیگر متصل کرده و یک منطقه آزاد تجاری را راه‌اندازی کرده است، ایران گفت‌وگوها درباره عضویت دائم خود در این اتحادیه را آغاز کرده و در روزهای آتی مقدمات دائمی ‌شدن عضویت ما انجام خواهد شد.
موضوعی که با واکنش‌های مختلفی همراه بود و بسیاری از کارشناسان سیاسی و اقتصادی چنین اقدامی را به مثابه یک فرصت بی‌نظیر برای جمهوری اسلامی و یک دوربرگردان برای تحریم‌های ظالمانه آمریکا و شرکایش علیه ایران قلمداد می‌کنند.
واقعیت این است که منطقه آسیای میانه و شرق اروپا به دلیل رقابت قدرت‌های جهانی، وجود نفت و گاز و مسیرهای تجاری و انرژی منطقه‌ای ویژه از لحاظ ژئوپولوتیکی، ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی است که این سه خصیصه را شاید نتوان همزمان در هیچ نقطه دنیا شاهد بود.
اروپا و آمریکا سال‌هاست برای ممانعت از شکل‌گیری ساختار گذشته یا جذب کشورهای تازه استقلال‌یافته و سرمایه‌گذاری در آنها جذابیت‌هایی را برای این کشورها به‌وجود می‌آورند تا ضمن دور نگه داشتن آنها از کشورهای مستقل منطقه اوراسیا به‌عنوان شریک تجاری، سیاسی و امنیتی از آنها بهره ‌بگیرند و کنترل انرژی این منطقه را نیز در دست داشته باشند.
اتحادیه اقتصادی اوراسیا فعالیت خود را رسما از ابتدای ژانویه سال ۲۰۱۵ آغاز کرد، اما ساختار آن با تکامل یک اتحادیه گمرکی که پیشتر تاسیس شده بود، شکل گرفت.
 این اتحادیه اقتصادی ریشه در پیشنهاد نورسلطان نظربایف، رئیس‌جمهور قزاقستان در سال ۱۹۹۴درجهت تشکیل یک بلوک تجاری منطقه‌ای دارد.
پس از طرح این پیشنهاد، در سال ۲۰۰۰، کشورهای بلاروس، قزاقستان، روسیه، قرقیزستان و تاجیکستان جامعه اقتصادی اوراسیا را با هدف ایجاد بازار مشترک برای کشورهای عضو به‌وجود آوردند که ازبکستان نیز در سال ۲۰۰۶ به آن پیوست.
در سال ۲۰۰۷، روسیه، قزاقستان و بلاروس درباره ایجاد یک اتحادیه گمرکی میان خود به توافق رسیدند. در سال ۲۰۰۹ ابتدا توافقاتی میان مسکو، آستانه و مینسک درخصوص ایجاد تعرفه گمرکی مشترک (ایجاد کد مشترک به جای قوانین داخلی) صورت پذیرفت و در نهایت، توافقات مذکور به امضای رؤسای‌جمهوری سه کشور رسید و بدین ‌ترتیب، اتحادیه گمرکی در سال ۲۰۱۰ میان این سه کشور شروع به فعالیت کرد.
در نهایت اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ادغام اتحادیه گمرکی منطقه اوراسیا و نیز جامعه اقتصادی اوراسیا و به منظور آنچه مدرن‌سازی همه‌جانبه، همکاری و بهبود رقابت‌پذیری اقتصادهای ملی و ایجاد شرایط توسعه پایدار برای بهبود شرایط زندگی جمعیت کشورهای عضو عنوان شده، ایجاد گردید و فعالیت خود را رسما از ابتدای ژانویه سال ۲۰۱۵
آغاز کرد.
همچنین ارمنستان در ۲ ژانویه ۲۰۱۵ و قرقیزستان در ۶ اوت ۲۰۱۵ به عضویت کامل اتحادیه اقتصادی اوراسیا درآمدند و براین اساس در حال حاضر اعضای این اتحادیه شامل کشورهای روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان می‌باشند.
از همان سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) و با تاسیس اتحادیه اقتصادی اوراسیا که دو سال پس از روی کار آمدن دولت اول حسن روحانی بود، تهران نیز مذاکراتی را برای گسترش ارتباط با این اتحادیه اقتصادی دنبال کرد و سرانجام در سال ۲۰۱۷ موافقت‌نامه همکاری اولیه میان ایران و اتحادیه اقتصادی اورآسیا به امضا رسید.
پس از آن در می ‌سال ٢٠١٨(اردیبهشت ۱۳۹۷)، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و ایران با هدف افزایش مبادلات تجاری میان دو طرف توافقنامه موقتی را پیرامون منطقه آزاد تجاری امضا کردند و نکته قابل توجه این بود که امضای این توافق ۱۰ روز پس از خروج یکجانبه و غیرقانونی واشنگتن از توافق هسته‌ای برجام صورت گرفت.
بر اساس این موافقت‌نامه، ایران از اتحادیه اقتصادی اوراسیا امتیازات گمرکی خاصی دریافت کرده و کشورهای این اتحادیه هم این امکان را خواهند داشت تا حجم صادرات خود به ایران را تا ۷۵ درصد افزایش دهند. ایران نیز می‌تواند با امتیازاتی که دریافت می‌کند، صادرات کالاهای خود به مقصد پنج کشور اوراسیایی را تا چند برابر افزایش دهد.
آمار اخیر ارائه شده از سوی گمرک ایران که از رشد تجارت این کشور با اتحادیه اقتصای اورآسیا حکایت دارد، نشان‌دهنده آن است که موافقت‌نامه دوطرف پیرامون ایجاد منطقه تجاری آزاد روند رو به رشدی را دنبال می‌کند و در صورت تداوم رشد فعلی می‌توان امید داشت که منطقه آزاد تجاری به‌صورت کامل میان دوطرف محقق شود.
گزارش گمرک ایران همچنین حاکی از آن است که تهران چشم امید بسیاری به توسعه تجارت و ایفای نقش پررنگ‌تر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا دارد.
اگرچه هم اکنون تنها پنج کشور عضو این اتحادیه هستند، اما بیش از 40 کشور و سازمان بین‌المللی از جمله چین، اندونزی، کره جنوبی، هند، مصر، صربستان و حتی برخی کشورهای حوزه آمریکای لاتین برای فعالیت در چارچوب این اتحادیه اعلام آمادگی کرده‌اند.
تقویت ارتباط با ایران برای اعضای اتحادیه اوراسیا دارای اهمیت است چرا که ایران با توجه به اهمیت سیاسی مشترک با اغلب کشورهای عضو و همچنین قرار گرفتن در بهترین موقعیت ‌ترانزیتی، یعنی بین دو دریای خزر در شمال و خلیج ‌فارس در جنوب و قرار گرفتن در موقعیت ‌ترانزیتی شرق و غرب، می‌تواند مسیری مناسب برای ‌ترانزیت کالاهای کشورهای عضو اتحادیه در رونق کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-  جنوب موثر باشد و می‌تواند بازار کشورهای حوزه خلیج ‌فارس و شمال آفریقا را نیز به این اتحادیه پیوند دهد.
حجم مبادلات تجاری ایران با اعضای این اتحادیه در حال حاضر مطلوب نیست و انتظار می‌رود با توجه به کاهش تعرفه‌ها تجارت ایران در این منطقه افزایش یابد.
عضویت ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند کشورمان را به بازارهای کشورهای عضو این اتحادیه که با اکثر آنها زمینه تاریخی و فرهنگی مشترک داشته اما سهم ناچیزی در بازار این کشورها داریم، نزدیک‌تر کند و این موضوع به کشورمان کمک خواهد کرد که از فشار تحریم‌های اقتصادی غرب علیه خود بکاهد و از قرار گرفتن در اتحادیه‌ای که کشور روسیه در آن نقش محوری دارد، بتواند بر وزن و نفوذ منطقه‌ای خود بیفزاید.
در شرایطی که ایران همچنان با تحریم‌های ظالمانه اقتصادی از سوی آمریکا و هم‌پیمانانش رو‌به‌رو است، همکاری در حوزه انرژی با کشورهای منطقه اوراسیا برای ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
از سوی دیگر ایران نقش کلیدی در شاهراه‌های موجود منطقه یعنی جاده ابریشم، راه‌آهن سراسری آسیا،‌ تراسیکا و کریدور شمال و جنوب دارد. اقتصاد ایران و کشورهای حوزه آسیای مرکزی و قفقاز از توان هم‌افزایی جدی برخوردارند.
توافق با اتحادیه اقتصادی اوراسیا که در حال تبدیل شدن به یکی از قطب‌های مهم اقتصادی و سیاسی جهان است، علاوه بر اهمیت اقتصادی و تجاری، منافع سیاسی برای طرفین به همراه دارد.
همگرایی منطقه‌ای تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر ثبات و امنیت اقتصادی دارد و به دلیل نزدیکی و دسترسی کشورمان به اتحادیه اقتصادی اوراسیا، امکان گسترش همکاری‌ها در بخش‌های مختلف اقتصادی، سیاسی، بانکی، حمل‌ونقل و خدمات فنی و مهندسی نیز فراهم است.
همین‌طور از نظر سیاسی نیز تأثیر مثبتی در روابط ایران با کشورهای همسایه خواهد گذاشت و روابط جمهوری اسلامی ایران را با کشورهایی از جمله روسیه افزایش خواهد داد و فرصت‌هایی برای ایران فراهم خواهد شد. فرصت‌هایی که با توجه به آن، نقش منطقه‌ای جمهوری اسلامی ارتقا پیدا می‌کند و با گره خوردن منافع اقتصادی و سیاسی بین اعضا روابط آنها نیز قوی‌تر و موثر‌تر خواهد شد.
در این میان نکته قابل تأمل که عضویت دائم ایران در این اتحادیه را دارای اهمیت مضاعف می‌کند، ابراز نگرانی غربی‌ها از این مسئله است. بر همین اساس چندی پیش یک نشریه صهیونیستی در گزارشی در این زمینه نوشت، کشورهای غربی نگران این مسئله هستند که عضویت ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا تحت رهبری روسیه، این امکان را به تهران بدهد که تحریم‌های آمریکا را دور زده و برنامه هسته‌ای خود را پیش ببرد.
این نشریه صهیونیستی در ادامه با‌ اشاره به شکل‌گیری این اتحادیه نوشت، این اتحادیه سال 2014 شکل گرفت و سیاست‌های مشترکی را در مورد موضوعاتی مانند اقتصاد کلان، حمل‌ونقل، صنعت، گمرک و مقررات ضد انحصاری فراهم کرده و امکان جابه‌جایی آزاد کالا را مهیا می‌کند. اعضای آن شامل روسیه، قزاقستان، ازبکستان، مولداوی، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان هستند.
به نوشته این نشریه صهیونیستی کشورهای غربی ابراز نگرانی کرده‌اند که ایران ممکن است از طریق تجارت ساحلی با روسیه و سایر کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا تحریم‌های ایالات متحده را دور زده و برنامه هسته‌ای خود را
پیش برد.