اشتغالزایی با اهتمام به بازیافت مکانیزه

گالیا توانگر
تخته پاره‌ها بر تسمه نقاله‌ها می‌روند، جعبه‌ها و قوطی‌های اسقاط، روزنامه‌ها و کاغذهای باطله و از هم گسیخته‌های دیگر، نظیر بلور و شیشه، لاستیک و پلاستیک گرفته تا قطعات فلزی.
تفکیک می‌شوند، در آسیاب‌ها خُرد می‌شوند تا در کارخانه‌ها نواله شوند و تبدیل به نئوپان و فیبر و   کود و هرچه از این قبیل شوند و نیز ملاتی که با آن قطعه‌ها را می‌سازند.
این روند را بازیافت زباله‌ها می‌گویند که از یک طرف خانه بزرگ ما زمین را نجاتبخش است و از سوی دیگر می‌توان با تکیه بر درآمد زایی آن بسیاری از مشکلات کشور نظیر اشتغالزایی و چگونگی چرخش چرخ‌های تولید را سامان بخشید.
طبق آمار‌های منتشرشده، روزانه بیش از 5.3‌ میلیون تن زباله در جهان تولید می‌شود. در سال 2018 سرانه تولید جهانی زباله در هر روز برابر با 300 گرم است. این درحالی است که این رقم برای ایرانی‌ها به بیش از 710 گرم و برای تهرانی‌ها 790 گرم یعنی 2.5 برابر متوسط جهانی است.
ارزش افزوده بازیافت زباله به‌اندازه‌ای است که 15 درصد تولید ناخالص داخلی برخی کشورهای صنعتی را شامل می‌شود، درحالی که در جهان به طور متوسط 70 درصد زباله‌های تولید شده، بازیافت می‌شود. این رقم به صورت خوش‌بینانه در کشورمان به 20 درصد می‌رسد.
سبک زندگی، منطبق بر تفکیک زباله از مبدا
در زندگی امروز پلاستیک وارد زندگی مردم شده است. هر جا که می‌روی اجناس پلاستیکی و کیسه‌های پلاستیکی می‌بینی. پلاستیک به زندگی بشر خدمات زیادی کرده است، ولی انباشت و تجمع آن و عدم بازگشت به طبیعت مشکل بزرگی برای مردم ایجاد کرده است.
متاسفانه ایران جزو کشورهای پُرمصرف پلاستیک محسوب می‌شود و این بسیار بد و مخرب برای محیط زیست است. محیط زیست فقط متعلق به نسل ما نیست، بلکه متعلق به نسل‌های آینده هم است.
امیرحسین بسطامی مهندس شیمی و یک دوستدار محیط زیست، ضمن بیان مطالب بالا برایمان می‌گوید: «امروز جهان در مورد جمع‌آوری و دفع زباله‌های شهری و حتی بازیافت زباله با مشکلات جدی رو‌به‌رو است. آیا فکر کرده‌اید که محیط زیست تاب تحمل این مقدار زباله را که اغلب سمی و غیر قابل بازیافت هستند، ندارد؟ آیا می‌دانید یک کیسه پلاستیکی ۳۰ سال زمان نیاز دارد تا به طبیعت بازگردد؟
محیط زیست یک موهبت الهی است که حفاظت از آن جزو وظایف اولیه بشر است‌، اما با نگاهی گذرا به زندگی روزمره خود متوجه می‌شویم که روزانه چقدر زباله به محیط زیست خود تحویل می‌دهیم؟ از شیشه و پلاستیک شیر مصرفی و کیک و شکلات بگیر تا کاغذهایی که برای مصارف گوناگون مورد استفاده قرار‌داده و سپس به سطل زباله می‌ریزیم. همه و همه از محصولات قابل بازیافتند. استفاده دوباره از زباله، موجب کاهش آلودگی و صرفه‌جویی در انرژی و مواد می‌شود، پول را ذخیره می‌کند و همین طور باعث می‌شود مواد خام کمتری از دل خاک بیرون کشیده شود.»
این دوستدار محیط زیست با اشاره به مواردی که برگرفته از سبک زندگی خودش است، در گفت‌و‌گو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «من خودم در خانه ضایعات را تفکیک می‌کنم. ابتدا زباله خشک را مثل کیسه شیر، جعبه شکلات و کیک و... را درون یک کیسه بزرگ قرار می‌دهم. مواد آهنی و فلزی را یک جای دیگر می‌گذارم؛ همین طور شیشه‌های مربا و ترشی و... را پس از شستن-در صورتی که خود برای استفاده نیاز نداشته باشم- به مراکز شهرداری تحویل می‌دهم.
روزنامه‌ها و کاغذ باطله مثل رسید pos و اوراق واریزی بانکی را جمع‌آوری می‌کنم و به مراکز خرید کاغذ ارائه می‌دهم.
زباله تَر مثل پوست میوه و بقایای غذا را در پارک عمومی می‌ریزم تا هم غذای حیوانات شوند و هم در خاک تجزیه شده و به طبیعت برگردند.»
وی در مورد زباله‌های خشک و مواد پلاستیکی می‌گوید: «در مورد زباله خشک و مواد پلاستیکی نیز آنها را کنار سطل‌های داخل شهر می‌گذارم که ماموران بازیافت شهرداری آنها را می‌برند. متاسفانه در ایران مردم اصلا هنگام خرید رعایت نمی‌کنند و برای هر چیزی که می‌خرند، طلب یک کیسه پلاستیکی می‌کنند؛ این خیلی بد و فاجعه‌آمیز است. در سایر کشورها برای مقابله با این مشکل بزرگ، کیسه‌ها را پولی کرده‌اند و با این حربه حجم قابل توجهی از مصرف پلاستیک کاهش یافته است. پلاستیک و محصولات پلاستیکی یکی از مواد زائد شده است که مانند چوب و کاغذ به راحتی تجزیه نمی‌شوند. ظروف پلاستیکی مخصوصا نوع فشرده که از انواع مختلف پلاستیک و از چند لایه ساخته شده‌اند، به طور وحشتناک غیر قابل تجزیه هستند و صدها سال به شکل اولیه در طبیعت باقی می‌مانند. در حال حاضر به دلیل ارزان بودن محصولات پلاستیکی به صورت بی‌رویه از آنها استفاده می‌شود.»
چرخه کامل بازیافت معیار سنجش پیشرفت کشورها
امیر حسین بسطامی مهندس شیمی و دوستدار محیط زیست با استناد به آمار موجود ادامه می‌دهد: «در جهان هر ساله بیشتر از یک میلیون درخت برای تهیه کاغذ و محصولات کاغذی بریده می‌شود. برای ساختن یک تن کاغذ، دو تن چوب و ۲۰۰ هزار لیتر آب مورد نیاز است. در طرح‌های مربوط به بازیافت انواع زباله، بازیافت کاغذهای باطله مورد توجه بیشتری واقع شده است، زیرا مواد اولیه تولید کاغذ از درختان کمیاب جنگل تامین می‌شود.
به همین دلیل بازیافت کاغذ و محصولات کاغذی به نسبت تولید کاغذ جدید باعث می‌شود، حدود ۳۵ درصد آب و ۷۵ درصد هوا کمتر آلوده شود و به همین نسبت ۴۸ درصد انرژی و ۵۸ درصد آب صرفه‌جویی می‌شود. هرتن کاغذ بازیافت شده ۱۵ درخت را از نابودی نجات می‌دهد.
در ژاپن ۳۸۰ کارخانه کاغذ‌سازی وجود دارد که ۹۲ درصد مواد اولیه اش از کاغذهای باطله تامین می‌شود و این در حالی است که در ایران، دو کارخانه تولید کاغذ وجود دارد که ۹۸ درصد مواد مصرفی آنها از چوب جنگل‌ها تامین می‌شود.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «امروز دولت‌ها قوانین و جرایم سنگینی را برای ضایعات کارخانه‌هایی که به محیط زیست صدمه می‌زنند، وضع کرده‌اند. بیشتر کشورهای پیشرفته طرح‌های جدیدی و راه‌های جدید بازیافت را بررسی می‌کنند. در یکی از شرکت‌های تولیدی، کارگران در مقابل صرفه‌جویی انرژی و مواد، دستمزد اضافی دریافت می‌کنند. بر اثر اجرای این طرح هزینه شرکت در حدود یک میلیون دلار کاهش یافته و حدود ۵۰ درصد از تولید ضایعات آن نیز کاسته است. در آلمان بازیافت زباله به خوبی انجام می‌شود و آنها اجبارا از کشورهای دیگر زباله وارد می‌کنند و زباله شان کم می‌آید.»
بسطامی در پایان توصیه می‌کند: « هموطنان از پلاستیک کمتر استفاده کنند. به طور مثال اگر برای خرید گوشت و مرغ می‌روند، با خود پلاستیک‌های گذشته شان را که مثلا از خریدهای دیگر جمع کرده‌اند، ببرند. در مورد خریدهای دیگر مثل کتاب، چای، نوشابه و... از کیسه‌های پارچه‌ای استفاده کنند. امیدوارم همه درحفظ محیط زیست بکوشیم، چرا که این زمین به نسل‌های آینده هم تعلق دارد.»
شریک کردن هر خانواده ایرانی در سود تفکیک از مبدا
اکثر کشورهای دنیا برای رهایی از معضل زباله دست به اقدماتی از جمله جمع‌آوری اصولی و بازیافت زباله زده‌اند که اتفاقا بسیارهم موفق بوده‌اند؛ اما کشور ما، با این معضل همچنان درگیر است و البته اقداماتی هم صورت گرفته، از جانب مجاری مرتبط، اما هم از طرف مبادی ذیربط و هم مردم کافی نیست و چیزی که هم اکنون در کلانشهرها به ویژه تهران، از تصاویر نابسامان کودکان کار و غیره منتشر می‌شود، موید این موضوع است.
علیرضا یزدان خواه یک صاحب نظر در طرح‌های تفکیک زباله از مبدا در گفت‌و‌گو با گزارشگر کیهان می‌گوید: «برای رهایی از این معضلات با پیشرفت علم و تکنولوژی و البته همکاری و پای کار آمدن تمام و کمال همه رسانه‌ها، می‌شود از ابزار اینترنت استفاده لازم را برد و برای جمع‌آوری زباله‌های مختلف از شهروندان اقدام کرد که ما طرحی در دست اجرا و آماده داریم که اگر شهرداری‌ها اعلام کنند، حاضریم این طرح را در اختیارشان قرار دهیم.
از جمله مزایایی این طرح می‌توان به از بین رفتن‌ مافیای زباله‌، حذف زباله گردها و یا همان «کتفی‌ها» و بسیاری مزایای دیگر اشاره کرد که این مهم در گرو خواستنِ شهرداری‌ها برای دریافت طرح و همچنین اجرای آن هست.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «می توان با طراحی این سیستم به هر خانواده یک کد داد و زباله‌های آنها را درِمنزل تحویل گرفت، سپس هر خانواده ایرانی را در سود بازیافت شریک کرد.»
صنعت بازیافت کشور در دست دلالان
در بسیاری از کشورها از جمله ایران زمزمه‌هایی از حضور مافیای پسماند شنیده می‌شود که روند بازیافت را دچار مشکل می‌کنند.
فاطمه اکبرپور رئیس‌اداره محیط زیست انسانی استان تهران ضمن ابراز تاسف نسبت به وضعیت صنعت بازیافت کشور می‌گوید: «واقعیت این است که در حال حاضر صنعت بازیافت کشور در دست عده‌ای دلال است که اجازه نمی‌دهند، اقدامات مناسبی در زمینه بازیافت پسماند صورت گیرد، چراکه به ‌نظر می‌رسد سود عده‌ای در این بی‌نظمی است.»
رئیس‌اداره محیط زیست انسانی استان تهران با اشاره به اینکه اشخاصی که روند فرایند بازیافت را مختل می‌کنند، فعالان و پیمانکاران غیر رسمی تفکیک، جمع‌ آوری و حتی بازیافت پسماند هستند، تاکید می‌کند: «تمام تلاش این اشخاص بر این است که تا حد امکان از محل دفع زباله درآمدزایی کنند تا اینکه کنترل آلودگی‌های زیست محیطی و مدیریت اصولی پسماندها در وهله اول، هدف و گام اصلی در فرایند بازیافت باشد.
بنابراین این نوع نگاه به فرایند بازیافت به یک ذهنیت بیمار دامن می‌زند و باعث می‌شود عده‌ای اجازه ندهند که مدیریت و بازیافت پسماند به‌ صورت اصولی پیش برود.»
وی ادامه می‌دهد: «صنعت بازیافت درعین حال که باعث اشتغال ‌زایی و کارآفرینی می‌شود، می‌تواند حرکتی به سوی توسعه پایدار و اقتصاد سبز باشد، چراکه موجب مدیریت پسماند، حفظ محیط زیست از آلودگی و حفظ منابع طبیعی می‌شود. همچنین صنعت بازیافت می‌تواند به حفظ اراضی کشور کمک ‌کند و به‌ جای اینکه اراضی‌ کشور به محل‌های دفن و دفع پسماندها اختصاص پیدا کنند، پسماندها در چرخه بازیافت و استفاده مجدد قرارمی‌گیرند، اما متاسفانه صنعت بازیافت کشور را دلالان می‌گردانند و آنان باعث از بین رفتن واحدهای صنعتی بازیافت می‌شوند.»
اکبرپور با اشاره به اینکه واحدهای صنعتی بازیافت تا حدودی در کشور مستقر شده‌اند، می‌گوید: «صنعتگران بازیافت، سرمایه‌گذاری و اقدامات اولیه را انجام می‌دهند، اما زمانی‌که پسماند به‌عنوان مواد اولیه این صنایع در دسترس آنها قرار نمی‌گیرد به مرور از چرخه اقتصادی و صنعتی خارج می‌شوند چون زمانی‌ که مواد اولیه‌ای وجود نداشته باشد، به طورقطع فرایندی هم برای بازیافت وجود نخواهد داشت.»
وی ادامه می‌دهد: «با مقایسه فرایند بازیافت پسماند در ایران با کشوری که پسماند به صورت اصولی وارد واحدهای صنایع بازیافت پسماند می‌شود، خواهید دید که در این کشورها صنایع بازیافت، مستقیم این زباله‌ها را دریافت و وارد چرخه بازیافت می‌کنند، اما در ایران تا پسماند به دست صنعتگران بازیافت برسند، چند دست میان دلالان چرخیده و قیمت آنها افزایش پیدا کرده است تا حدی که دیگر برای صنایع بازیافت توجیه و صرفه اقتصادی لازم را ندارد.
از این رو همین گردش زباله و حضور فعالان غیر رسمی پسماند در این حوزه باعث می‌شود افرادی که به ‌صورت اصولی و قانونی در صنعت بازیافت فعالیت می‌کنند، عملا پس از گذشت مدت کوتاهی دلسرد شوند، انگیزه خود را از دست دهند و در نهایت از چرخه اقتصادی خارج شوند.»