ذخیره قطره حیات با دریای همدلی و عزم ملی

گالیا توانگر
یکی از سؤالات همیشگی شهروندان این است که چرا علی رغم بارندگی‌های شدید در‌ترسالی‌ها همچنان با کمبود آب روبه‌روییم؟
مسئولان می‌گویند: «با وجود بارش‌های خوب در سال آبی جاری، هنوز از بحران و تنش آبی خارج نشده ایم و در تمام کلانشهرها به مدیریت مصرف آب نیاز داریم.»
سرانه مصرف آب هر ایرانی به طور میانگین 200 تا 250 لیتر است و در کشوره ای پر آب اروپایی که میانگین بارش سالانه آنها بیش از هزار میلی متر ثبت می‌شود، 150 لیتر در روز به ازای هر نفر است.
بنابراین توصیه به مصرف بهینه همچنان در صدر راهکارهای مهار بی‌آبی قرار دارد.
اگرچه نمی‌توان توصیه به مصرف بهینه آب توسط خانوار‌های ایرانی را به هیچ وجه نادیده گرفت، اما به‌نظر می‌رسد ریشه مشکل بی‌آبی را باید در بخش‌های دیگر نظیر صنعت و کشاورزی نیز جست‌وجو کرد.
برای مثال توسعه در ایران بر مبنای برنامه آمایش سرزمین اتفاق نیفتاده است و الان بسیاری از صنایع پرآب بر در استان‌های کویری احداث شده‌اند و به راحتی مجوز
گرفته‌اند.
در بخش کشاورزی هنوز که هنوز است تمایل به آبیاری سنتی و کشت‌هایی تطابق داده نشده با شرایط اقلیمی‌هر منطقه به وفور دیده می‌شود.  
یکی دیگر از مهم‌ترین دلایل برای گسترده شدن مشکل بی‌آبی، عدم توجه به مهار آب‌های سطحی است. منابع آب مهار شده با تقاضای فعلی تطابق ندارد و اگر تمام آب‌های سطحی تا سال 1400 مهار نشوند، مشکل کمبود آب در بخش‌های مختلف مشکلات جدی به‌وجود خواهد
آورد.
توان بالای فنی و مهندسی
در زمینه ساخت سازه‌های آبی
مهندس علی‌اکبر شفیعی معاون طرح و توسعه شرکت مدیریت منابع آب ایران درباره اهداف طرح‌های توسعه منابع آبی توضیح می‌دهد: «هدف از طرح‌های توسعه منابع آب، تامین آب مورد نیاز شرب، صنعت و کشاورزی، کنترل و مهار سیلاب‌های مخرب ناشی از طغیان رودخانه‌ها و افزایش قدرت تنظیم جریان آب رودخانه‌ها، تولید انرژی برق‌آبی، رشد و توسعه منطقه‌ای به‌ویژه از نظر اقتصادی و اجتماعی، ایجاد جاذبه‌های گردشگری و حفظ شرایط و اکوسیستم رودخانه‌ها با تأمین آب مورد نیاز زیست محیطی و نظایر آنها است. با توجه به توزیع نامناسب مکانی و زمانی نزولات جوی و تنوع جغرافیایی کشور احداث سازه‌های تأمین، کنترل و تنظیم آب برای استفاده از آن در زمان مناسب و فصول نیاز آبی ضرورتی انکار‌ناپذیر است.»
معاون طرح و توسعه شرکت مدیریت منابع آب ایران درباره طرح‌های اجرایی شده توسعه منابع آبی می‌گوید: «بسته به رفتار طبیعت و شرایط اقلیمی‌منطقه متفاوت بوده و از طرف دیگر متأثر از ساختار اقتصادی و اجتماعی است. با توجه به کمبود و محدودیت منابع آب در ایران، تامین آب برای تقاضاهای مختلف نیازمند اجرای طرح‌های بزرگ و کوچک در بخش آب است.»
وی ادامه می‌دهد: «هم‌اکنون که در سال چهارم برنامه ششم توسعه اقتصادی کشور قرار داریم، جمع کل تعداد سدهای ملی کشور 187 با حجم مخزن 628/52 میلیارد مترمکعب و آب قابل تنظیم سالانه 878/37 میلیارد مترمکعب می‌باشد. یکی از اهداف سد، تولید انرژی برقابی است. نیروگاه‌های برقابی از آن جهت اهمیت بیشتری می‌یابند که در پیک مصرف به تولید برق کشور کمک قابل توجهی دارند. در حال حاضر سدهای کشور بالغ بر 12000 مگاوات ساعت ظرفیت اسمی ‌تولید برق در کشور را دارا می‌باشند.»
مهندس علی‌اکبر شفیعی در جمع‌بندی از ظرفیت‌های توان داخلی برای توسعه طرح‌های منابع آب می‌گوید: «توان فنی و مهندسی کشوردر بخش‌های مختلف کارفرمایی، مشاوره‌ای، پیمانکاری و سازندگان کالاها و تجهیزات قادر است تا تمامی نیازهای کشور را در بخش مهار، تأمین و انتقال و توزیع آب در بخشهای مختلف برآورده سازد. لیکن از این واقعیت نمی‌توان دوری جست که به اندازه‌ای که در زمینه احداث و بهره‌برداری از سازه‌های مذکور پیشرفت حاصل شده است در زمینه تأمین منابع مالی مورد نیاز نیز عقب‌ماندگی وجود دارد. علت اساسی آن ناشی از این است که منابع مالی عمده برای اجرای تعداد زیادی از برنامه‌های عمرانی دولت از طریق درآمد عمومی کشور و عمدتاًً ناشی از درآمدهای نفتی کشور تأمین می‌گردیده است.
در سال‌های اخیر و با توجه به کاهش قابل ملاحظه درآمدهای نفتی کشور اجرای تأسیسات زیربنایی در بخش آب کشور با کندی قابل ملاحظه‌ای مواجه گردیده است و اگرچه تلاش گردیده است تا با استفاده از مکانیسم‌های متنوع تأمین منابع مالی از کند شدن و تأخیر در اجرای آنها جلوگیری گردد، اما واقعیت آن است که به لحاظ ساختاری و اجتماعی به مرحله‌ای از بلوغ اقتصادی نیاز است تا طرح‌های زیربنائی بخش آب کشور بتواند از محل درآمدهای حاصل از خود هزینه‌های انجام شده و در حال انجام تأمین گردد و این حاصل نمی‌شود مگر با عزم جدی و راسخ در راستای واقعی نمودن قیمت آب و همزمان با آن تلاش و کوشش در راستای بهینه‌سازی روش‌ها به منظور کاهش قابل ملاحظه هزینه‌های سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری در این بخش با همکاری صاحب‌نظران و متخصصین و خبرگان این صنعت و مساعدت مسئولین.»
رتبه یک هدر رفت آب در بخش کشاورزی
وقتی صحبت از مصرف بهینه آب می‌شود، همگان تصورشان این است که بخش خانگی مقصر شماره یک هدر رفت آب بوده و هر جا آب قطع می‌شود، به دلیل مصرف بی‌رویه است، اما بر طبق آمار تکان‌دهنده و بنا به گفته برخی مسئولان، 90 درصد آب در بخش کشاورزی به هدر می‌رود!
اصلاح شیوه مصرف در بخش کشاورزی نیازمند اصلاح الگوی کشت، استفاده از شیوه‌های نوین آبیاری، استفاده از فناوری‌های مکانیزه، تنظیم‌ترکیب کشت محصولات زراعی و باغی، استفاده ار ارقام متحمل به کم‌آبی و خشکی، تغییر الگوی کشت‌های بهاره به پاییزه، اجرای طرح کشاورزی حفاظتی، توسعه روش‌های آبیاری مدرن، توسعه کشت‌های نشایی، توسعه کشت‌های گلخانه‌ای، توسعه کشت گیاهان دارویی و توسعه باغات دیم در اراضی شیب‌دار است.
دکتر محمد حسین صراف‌زاده استاد دانشگاه تهران توضیح می‌دهد: «مصرف آب در سه بخش کشاورزی، شهری و صنعت تعریف می‌شود و سرانه مصرف آبی که مطرح می‌شود، فقط مربوط به بخش شهری است در حالی که متأسفانه مصرف آب در بخش کشاورزی نیز قابل قبول نیست و به دلیل آبیاری سنتی در این بخش، هدررفت آب بسیار بالاست.»
وی با بیان اینکه مدیریت مصرف آب در بخش شهری- خانگی  نیز قابل قبول نیست، می‌افزاید: «همه ما باید به این سطح از آگاهی برسیم که منابع آب ما محدود و رو به کاهش است، بنابراین باید مصرف آب را با ملاحظه بیشتری مدیریت کنیم. در بخش شهری همه ما-  تک‌تک شهروندان-  مسئول هستیم، ضمن آنکه مسئولیت خطیر بخش حاکمیتی نیز در مدیریت مصرف آب بسیار حائز اهمیت است و براساس برنامه توسعه پنجم و ششم، شرکت‌های آب و فاضلاب کشور موظف هستند سالانه 2 درصد از هدررفت شبکه‌های  توزیع آب را کاهش دهند. همچنین باید تمهیداتی در قوانین سازمان نظام مهندسی ساختمان اندیشیده شود که ساخت و سازها را به سمت ساختمان‌های حساس به آب هدایت کنند و یا برخی از شهرداری‌هایی که برای آبیاری فضاهای سبز از آب شرب استفاده می‌کنند، باید در این کار تجدیدنظر و در مدیریت مصرف آب ایفای نقش کنند.»
اما عباس زارع مجری طرح توسعه سامانه‌های نوین آبیاری وزارت جهاد کشاورزی میزان بالای هدر رفت آب در بخش کشاورزی را رد کرده و معتقد است که بخشی از آب کشاورزی دستخوش تبخیر میزان بالا می‌شود. وی می‌گوید: «با توجه به یک سوم بارندگی دنیا در ایران و پتانسیل سه برابری تبخیر آب، عمدتاً با کم آبیاری در بخش کشاورزی مواجه هستیم، اما تاکنون تحقیقات ثابت نکرده که بیشترین مصرف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد، ضمن آنکه هدر رفت آب را باید تعریف کنیم. اعتقادی به افزایش هدر رفت آب در بخش کشاورزی ندارم، اما به سبب تبخیر بالای آب، با توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و سایر فعالیت آب و خاک همچون توسعه سیستم‌های گلخانه امکان حداکثر تولید با حداقل آب مصرفی وجود دارد.»
احداث شبکه‌های آبیاری و زهکشی
مهندس علی‌اکبر شفیعی معاون طرح و توسعه شرکت مدیریت منابع آب ایران یکی از اهداف مهم ساخت سدها تامین آب کشاورزی عنوان کرده و توضیح می‌دهد: «هدف مهم ساخت سدها تامین آب کشاورزی است. به همین منظور همزمان با ساخت سدها، احداث شبکه‌های آبیاری و زهکشی اصلی که از وظایف مهم وزارت نیرو است، در دستور کار شرکت مدیریت منابع آب ایران قرار گرفته‌اند. کشور ایران پتانسیل حدود 8 میلیون هکتار اراضی قابل کشت را دارد. در راستای استفاده بهینه از منابع آبی محدود و افزایش بهره ‌وری در بخش کشاورزی مقرر است در حدود 3 میلیون هکتار از اراضی مذکور، شبکه‌های آبیاری و زهکشی ایجاد گردد. به‌علاوه در قسمتی از اراضی مذکور نیز احداث سیستم‌های نوین آبیاری مدنظر قرار گرفته است. از حدود 87/2 میلیون هکتار اراضی هدف‌گذاری شده، 38/2 میلیون هکتار شبکه آبیاری و زهکشی اصلی احداث و مابقی در دست مطالعه و اجرا می‌باشد.»
وی در ادامه می‌گوید: «پس از انقلاب اسلامی احداث شبکه‌های آبیاری و زهکشی یکی از اولویت‌های وزارت نیرو قرار گرفت، به طوری که هم‌اکنون از 2/870/743 هکتار اراضی قابل کشت 2/380/531 هکتار احداث گردیده و 490/212 هکتار در دست مطالعه و اجرا می‌باشد.»
بارندگی و خطر قطعی آب؟!
وقتی باران فراوان می‌بارد، ذهن به سمت وفور نعمت می‌رود، اما در برخی نقاط مثل بجنورد هر بار که باران می‌بارد، آب شرب‌شان قطع می‌شود!
بیش از نیمی ‌از آب شرب بجنورد به واسطه سد
شیرین دره تامین می‌شود. سدی که به منظور فعالیت‌های کشاورزی احداث شده است، اما به دلیل کمبود آب در بجنورد باعث شده، وارد مدار تامین آب شرب شود. همین دلیل باعث شده شرایط سد به‌گونه‌ای باشد که پس از وقوع بارندگی و وارد شدن آب جدید به سد، آب گل‌آلود شود و به همین دلیل مسئولان مجبور باشند آب این سد را تا رفع آلودگی آب از مدار خارج کنند؛ به این‌ترتیب آب شرب بجنورد با اُفت شدید رو‌به‌روست.
یک خانم خانه‌دار بجنوردی می‌گوید: «همه وقتی باران می‌آید خوشحال می‌شوند، اما فکر می‌کنم شهروندان بجنورد که پس از هر بارش چند روزی در تأمین آب شرب دچار مشکل هستند، این حس را ندارند. وقتی بارندگی به حد خاصی می‌رسد، آب شرب ما کاهش می‌یابد و حتی برخی مواقع قطع می‌شود و مدتی مجبوریم بدون آب امور خانه را انجام دهیم.»
رضا عطایی، معاون بهره‌برداری و توسعه آب شرکت آب و فاضلاب خراسان شمالی نیز در این‌باره می‌گوید: «با ورود سیل به سد شیرین دره، آب سد دچار تلاطم می‌شود و گل‌آلود شدن و کدورت زیاد سبب می‌شود تا آب از مدار مصرف مرکز استان خارج شود.
با توجه به فصل گرما و ضرورت بهره‌مندی شهروندان، تلاش ما بر این بود که سطح ارتفاع مخازن بالا نگه داشته شود تا در موارد بروز مشکل، دست‌کم به مدت ۲۴ ساعت، آب مورد نیاز شهروندان قابل تأمین باشد.
در سیل اخیر، با استفاده از تمامی منابع در اختیار و خط آبگیر موقتی سد، ۲۵۰ لیتر از ۴۵۰ لیتر آبی که از سد می‌گرفتیم، تأمین کردیم، اما همچنان ۲۰۰ لیتر کسری آب داشتیم، ضمن اینکه در روز جمعه با افزایش میزان مصرف، با اُفت فشار آب یا قطعی آب در بعضی نقاط مواجه شدیم.»
سید عقیل مرتضوی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی درخصوص آخرین وضعیت آبگیری سطحی از سد شیرین دره می‌گوید: «درصورتی که برق مورد نیاز این طرح تأمین شود، بهره‌برداری از طرح آبگیری از سطح مخزن سد شیرین دره تا حداکثر ۲۰ روز پس از آن امکان‌پذیر خواهد بود که با عملیاتی شدن آن، مشکل قطعی آب شرب بجنورد، پس از جاری شدن هر سیلاب نیز رفع خواهد شد.»
لازم به توضیح است هرچند استاندار ضرب‌الاجلی ۲۴ ساعته برای ورود شرکت برق به ماجرا و رفع مشکل سد شیرین دره تعیین کرده، اما هنوز مسئولان از اما و اگرها سخن می‌گویند.