طرح های علمی بومی تا عزم عمومی برای حل مشکل آب

بارش‌های سیل آسا خیلی از مردم را امیدوار کرده که مشکل آب به کل حل و فصل شده است و بعضا الگوی مصرف بهینه را نادیده می‌گیرند؛ اما آمار مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران کشور چیز دیگری نشان می‌دهد.
 در سال ۱۳۹۸ که سیل‌های بهاری آن تاریخی بود، باز هم نزدیک به نیمی‌از مساحت کشور با خشکسالی درگیر بود.
و امسال نیز با بارش‌های خوبی که داشتیم اما باز هم توصیه به مصرف بهینه و صرفه‌جویی در مصرف آّب در سرلوحه همه توصیه‌ها
قرار دارد.
بهلول علیجانی، رئیس کارگروه هواشناسی و اقلیم شناسی هیئت ویژه گزارش ملی سیلاب‌ها در این رابطه می‌گوید: «اقلیم کشور ما بی‌نظم است و تغییراقلیم این اقلیم را بی‌نظم ‌تر کرده است. در اقلیم بی‌نظم پدیده‌های نادر بیشتر می‌شوند. به همین دلیل برنامه‌ریزی‌ها باید بر اساس این پدیده‌ها صورت بگیرد و نه میانگین‌ها. برای مثال میانگین بارش کشور ۲۵۰ میلیمتر است و به همین دلیل در جایی  ۴۱۰ میلی‌متر مخصوص ورودی آب ایجاد می‌کنیم، این اقدام فایده‌ای ندارد و باید در محاسباتمان‌ترسالی‌ها و خشکسالی‌ها را هم در نظر
بگیریم.»
بنابر یک پیش‌بینی در کل استان سیستان و بلوچستان، شهرهای اهواز، بهبهان، خرم‌آباد، کرج، ورامین، مریوان، سردشت، پیرانشهر، ارومیه و. .. امکان  بحرانی‌تر شدن مسئله آب وجود دارد.
بحرانی که در خیلی کشورهای دنیا به جنگ بر سر منابع آبی هم کشیده شده است و حتی به گفته کارشناسان محیط زیست اگر قرار باشد جنگ جهانی سومی‌درگیرد، بی‌شک جنگ بر سر منابع آبی خواهد بود.
حیات پر خطر زاینده‌رود
مصرف آب در استان اصفهان از آغاز سال تاکنون نسبت به مدت مشابه سال قبل به طور متوسط ۲۰ درصد بیشتر شده و دلیل این امر شیوع ویروس کرونا و تأکید مسئولان درمانی بر شست وشوی بیشتر دست‌ها و رعایت افزون‌تر مسائل بهداشتی برای جلوگیری از ابتلا به این بیماری است.
علاوه‌بر قطعی آب، مشکل دیگری که برخی شهروندانِ شهرهایِ مختلف کشور به آن اذعان داشته‌اند، مسئله کیفیت آب است.
محمد صادقیان یک شهروند اصفهانی با گلایه به گزارشگر کیهان می‌گوید: «علی‌رغم بارندگی مناسب در سال جاری چرا آب اصفهان و شاهین‌شهر این‌قدر کم فشارند و از نظر بو و طعم هم بی‌کیفیت و هم غیرقابل شرب شده‌اند؟»
وی در ادامه پرسش خود می‌گوید: «مدتی است آب آشامیدنی داخل لوله‌های شهری شهر اصفهان بدطعم و بی‌کیفیت شده، به‌طوری که چای درست شده از این آب قابل نوشیدن نیست و مجبوریم آب معدنی به قیمت گزاف بخریم. چرا مسئولین شهر رسیدگی نمی‌کنند؟»
یکی از مهم‌ترین سدهای تامین‌کننده آب اصفهان و بخش‌های مرکزی سد زاینده‌رود است.
سیما علی‌پور یک کارشناس ارشد آب برایمان در‌باره ظرفیت آبی سد زاینده‌رود توضیح می‌دهد: «سد زاینده‌رود یکی از اصلی‌ترین سدهای مرکز کشور و تامین‌کننده آب شرب، محیط زیست، کشاورزی و صنعت در منطقه مرکزی ایران، با ظرفیت 1/4 میلیارد مترمکعب است. این سد قوسی شکل در۱۱۰ کیلومتری غرب اصفهان در شهرستان چادگان قرار دارد.
زاینده‌رود به طول بیش از ۴۰۰ کیلومتر بزرگ‌ترین رودخانه منطقه مرکزی ایران است که از کوه‌های زاگرس مرکزی به‌ویژه زرد کوه بختیاری سرچشمه گرفته و در کویر مرکزی ایران به سمت شرق پیش می‌رود و به تالاب گاوخونی در شرق اصفهان می‌ریزد.»
این کارشناس آب در ادامه با توصیف ویژگی‌های سد زاینده‌رود، هشدار می‌دهد: «این رودخانه که علاوه‌بر جاذبه تفریحی و فرهنگی، همواره نقشی مؤثر در پایداری محیط زیست، کشاورزی و اقتصاد منطقه مرکزی کشورمان و هستی تالاب گاوخونی داشته، در دهه‌های اخیر به علت کمبود بارش‌ها، خشکسالی‌های متوالی،‌تراکم جمعیت و افزایش برداشت غیرقانونی به یک رودخانه فصلی تبدیل و در پایین دست در فصول گرم به‌ویژه تابستان با خشکی مواجه شده است.»
مصرف در بخش کشاورزی بهینه شود
حسین سیستانی فرماندار اصفهان با بیان اینکه اکنون آب برای کشت تابستانه کشاورزان استان جریان دارد، می‌گوید: «با وجود اینکه در مقایسه با سال گذشته میزان بارندگی و به دنبال آن حجم ذخیره سد کمتر بود، اما با همکاری و مساعدت متولیان امر به‌ویژه استاندار اصفهان تخصیص آب برای کشاورزان تحقق یافت. برای اینکه آب تا آن زمان در رودخانه جاری باشد و مشکلی هم برای سایر بخش‌ها به‌ویژه تامین آب آشامیدنی و بهداشت مردم رخ ندهد، نیاز است که کشاورزان نهایت همکاری را برای مصرف بهینه مدنظر قرار دهند.»
به گفته وی مردم هم با توجه به مشکلات آبی در استان باید مصرف بهینه آب را مورد توجه قرار دهند و به طور جدی از هدر رفت مایه حیات جلوگیری کنند، به‌ویژه اینکه همه گیری بیماری کووید- ۱۹ همچنان ادامه دارد و بدون شک وابستگی به آب برای مسائل بهداشتی و پیشگیرانه از شیوع ویروس بالا خواهد بود.
وی دربخش دیگری از صحبت‌هایش خاطرنشان می‌کند: «سال قبل با همیاری  کشاورزان کشت و کار مناسبی در منطقه به‌ویژه در شرق اصفهان شاهد بودیم و امیدواریم این مهم امسال هم تداوم داشته باشد. سال زراعی گذشته، دوره‌ای ممتاز در اصفهان بود. برداشت بالاترین میزان گندم به خصوص در مناطق شرقی از فعالیت و اقدامات مناسب کشاورزان و همکاری متقابل شرکت آب منطقه‌ای و دیگر نهادها حکایت دارد.»
فرماندار اصفهان اعتبار استانی سال قبل این نهاد را ۷۶ میلیارد تومان اعلام می‌کند و می‌گوید: «این رقم با توجه به نیازهای فراوان شهرستان قابل قبول نبود که البته باید مشکلات اقتصادی کشور را در نظر گرفت. این اعتبار در سال ۹۹ به ۸۰ میلیارد تومان افزایش پیدا کرده است.»
طرح‌های نوین برای حل معضل بی‌آبی
 بیش از ۷۱ درصد سطح کره زمین را آب تشکیل می‌دهد. با این حال، تنها ۳ درصد از این آب‌ها شیرین و قابل استفاده برای انسان است.
در عین حال، حجم بالایی از آب‌های شیرین در کره زمین (مانند یخچال‌های قطبی) برای انسان قابل دسترسی و استفاده نیست. از این رو، بحران آب یکی از چالش‌های قرن ۲۱ است. دسترسی به آب سالم و تمیز برای نوشیدن یک نیاز اساسی است که متأسفانه برای تمام انسان‌ها در کره زمین این امکان میسر نیست.
با این حال، محققان به روشی جدید برای دستیابی به آب سالم برای نوشیدن دست یافته‌اند. در این روش، محققان از یک ماده به نام «چارچوب فلزی-  آلی» برای پاک کردن آلودگی‌های آب دریا استفاده می‌کنند. این ماده می‌تواند نسبت به روش‌های دیگر با کارایی بالا، روزانه حجم زیادی از آب دریا را شیرین کند. این ماده دارای منافذ بسیاری در سطح خود است و یک قاشق غذاخوری از آن می‌تواند پس از فعال شدن سطحی برابر با یک زمین فوتبال را بپوشاند. این ماده با گیر انداختن یون‌های مواد زائد آب دریا، باعث جدا شدن آنها از آب شود.
هر یک کیلوگرم از ماده «چارچوب فلزی-  آلی» می‌تواند روزانه نزدیک به ۱۴۰ لیتر آب را تصفیه کند. این ماده را می‌توان به مدت کمتر از ۴ دقیقه در معرض نور آفتاب قرار داد و پس از پاکسازی، از آن دوباره برای تصفیه آب استفاده کرد. دانشمندان می‌گویند توسعه این روش می‌تواند نیاز آب آشامیدنی انسان‌ها را در مناطقی که به آب سالم دسترسی ندارند، تامین کند.
با این حال محققان کشورمان نیز در این زمینه فعالند. در تازه‌ترین خبرها آمده است که محققان دانشگاه صنعتی امیرکبیر موفق به توسعه یک فرآیند زیستی شدند که در آن از باکتری‌های نمک دوست بومی‌میادین نفتی ایران برای تصفیه آب تولیدی میادین نفتی استفاده می‌شود.
نسیم زارع فارغ‌التحصیل دانشگاه صنعتی امیرکبیر و مجری طرح «به کارگیری بیوراکتور‌های غشایی در تصفیه آب تولیدی میادین نفتی ایران با استفاده از کنسرسیوم پروکاریوتی» توضیح می‌دهد: «نفت‌خیز بودن کشورمان، سبب شده، حجم تولید فاضلاب میادین نفتی بالا باشد و از آنجا که کشور ما آب و هوای خشک دارد، نیاز به آب در کشور حائز اهمیت است. از این رو، تصفیه فاضلابی با حجم بالا به منظور استفاده مجدد بسیار مهم است. استفاده از کنسرسیوم میکروبی بومی‌میدان نفتی نیز ایده جدیدی بود که در این پروژه بررسی شد.»
وی تأکید می‌کند: «در این پژوهش، فرایند تصفیه آب تولیدی واقعی با نمک بالا با استفاده از کنسرسیوم میکروبی بومی‌میدان نفتی توسعه داده شد. این پژوهش نمونه داخلی ندارد و تفاوت آن با نمونه خارجی نیز در این است که تصفیه زیستی آب تولیدی با نمک بالا در بیوراکتور غشایی با استفاده از کنسرسیوم میکروبی نمک دوست بومی‌مخازن نفتی ایران توسعه داده شده است.»
این محقق با‌ اشاره به مزیت‌های رقابتی طرح می‌گوید: «با انجام آزمایشات تکمیلی در این پژوهش به منظور استفاده در صنعت، استفاده از کنسرسیوم بومی‌میدان نفتی این مزیت را دارد که این منبع میکروبی در دسترس است و زمان سازگاری کمی‌در مقایسه با سایر منابع میکروبی که از محیط‌های شورجدا می‌شوند، نیاز دارد و در صورت بروز مشکل در سیستم تصفیه زیستی به راحتی قابل جایگزین شدن است. همچنین مزایای محیط زیستی روش‌های زیستی، کاهش هزینه در مقایسه با روش‌های شیمیایی که نیاز به مواد آلاینده و گران قیمت دارند و نیز کیفیت بالای پساب در فرایند غشایی، استفاده از این روش را مورد توجه قرار می‌دهد.»
زارع با‌ اشاره به کاربرد‌های این پروژه می‌گوید: «از آنجا که ایران یک کشور نفت‌خیز است و با توجه به اینکه میانگین تولید جهانی آب تولیدی نسبت به نفت ۳ به ۱ است که این میزان با افزایش عمر چاه‌های نفتی زیاد می‌شود، تصفیه این فاضلاب در کشور ما از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. روش زیستی نیز به‌عنوان روش دوستار محیط زیست در بین روش‌های مختلف تصفیه مورد توجه زیادی است.»
90 درصد آب در بخش کشاورزی
هدر می‌رود!
برنامه اصلاح الگوی کشت و جایگزینی کشت‌های کم آب بر، توسعه مصرف آب‌های خاکستری برای مصرف بهینه آب در بخش صنعت، استفاده از چمن‌های گرمسیری برای عبور از تنش کم آبی و... همگی طرح‌هایی هستند که با به کار گیریشان در بخش کشاورزی می‌توان شاهد صرفه‌جویی فراگیری در زمینه منابع آبی کشور بود.
به گفته برخی کارشناسان، بیش از بخش خانگی، بخش کشاورزی محل بیشترین هدر رفت منابع آبی هستند.
به طور میانگین ۹۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی، ۷ درصد برای شرب و ۳ درصد در صنعت مصرف می‌شود، در حالی که صنعت ۲۰ برابر کشاورزی شغل ایجاد می‌کند. بنابراین نیازمند اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی هستیم.  
موسی احمدی یک مهندس کشاورز از خطه بوشهر به گزارشگر کیهان درباره دلایل کم آبی در استان می‌گوید: «مصرف ۳۵۰۰ لیتر برای تولید یک کیلوگرم خرما، مصرف بالایی است که اجرای طرح نوین آبیاری در نخیلات امری مهم و ضروری به‌نظر می‌رسد.»
لازم به توضیح است قاسم تقی‌زاده خامسی معاون آب و آبفای وزارت نیرو پیشتراین نوید را داده بود: «خوشبختانه به سبب هم‌جوار بودن شهر و استان بوشهر با دریا تمام صنایع پرآب می‌توانند در اینجا متمرکز شوند و باید تا می‌توانیم در این زمینه سرمایه‌گذار جذب کنیم. باید تلاش شود آب موردنیاز استان بوشهر را از درون استان تامین کنیم، به این منظور باید صنایع پرآب تشویق به سرمایه‌گذاری در این استان شوند. مشکلی در تامین اعتبارات اجرای طرح‌های شیرین‌سازی آب دریا وجود ندارد.»