بررسی جهش بیسابقه بازار سهام و عوامل مدیریت و حفظ آن- بخش نخست
هجوم نقدینگی به سمت بازار بورس
رضا الماسی
چالش بودجه 99 برای دولت از زمان شیوع ویروس کرونا به کابوسی تبدیل شده که از همان ابتدا سناریوهای مختلفی را به منظور جبران کسری بودجه سنگین سال جاری، در برابر چشمان مسئولان گشوده است. یکی از این سناریوها که از ابتدای سال در دستور کار دولت قرار گرفته، واگذاریهای گسترده اموال دولتی در قالب خصوصیسازی و همچنین جذب نقدینگی جامعه از طریق جذاب نمودن بازار سهام(بورس) است.
با رکود سنگین بازارهای غیرواقعی و عمدتاً دلالی در ماههای اخیر و همچنین تشویق مردم به سرمایهگذاری در بورس از سوی دولت که به طور خاص با عرضه اولیه برخی شرکتهای دولتی از جمله 10 درصد از شستا(بزرگترین بنگاه اقتصادی دولتی) جهش فوقالعادهای گرفت، این روزها بسیاری از افراد دور و برمان در این بازار حضور دارند و ابراز تمایل مردم به ورود به این بازار همچنان ادامه دارد.
حرکت نقدینگی به سمت بورس
حیدر مستخدمین، رئیس اسبق هیئتمدیره سازمان بورس اوراق بهادار در این خصوص به تسنیم میگوید: «دولت در این شرایط نقدینگی را بهسمت بازار سرمایه سوق داده است و در تلاش است بتواند با برخی عرضهها، به تأمین منابع مالی دولت و جبران کسری بودجه خود از طریق فروش داراییها و اموالی که مربوط به مردم و در اختیار دولت است، اقدام کند.»
او میافزاید: «عرضه سهامها توسط دولت تا جایی ادامه مییابد که اختیار عزل و نصبهای آنها در اختیار دولت بماند. تا زمانی که دولت سهام را عرضه میکند، وضعیت بورس با همین شکل حفظ خواهد شد. برای نمونه، در هفتههای گذشته با فروش سهام دو واحد، 9 هزار و 600 میلیارد تومان فروش رفت که درآمد قابلتوجهی در این شرایط برای دولت است.»
مستخدمین با اشاره به اینکه هیچ یک از بازارها در حال حاضر فعال نیست، اظهار میدارد: «با شرایط فعلی، منابع و نقدینگی بهسمت ارز نمیرود. این نقدینگی بهسمت طلا نمیرود. بازار مسکن راکد است و آمارها درخصوص پروانه ساخت و بهرهبرداری در حداقل قرار گرفته است. با شرایط بازارهای مذکور، انگشت اشاره به سمت بازار سرمایه میرود.»
کسری بودجه دولت
آقای صادق آزاد، کارشناس مسائل اقتصادی در گفتوگو با گزارشگر روزنامه کیهان میگوید: «واقعیت این است که دولت با کسری بودجه شدیدی به دلیل عدم تحقق منابع نفتی، تحریمها و نیز خسارت بیماری کرونا بر اقتصاد مواجه است. مثلا در اخبار آمده بود که 40 درصد مالیات چند ماه اخیر به دلیل کرونا قابل تحقق نیست. لذا دولت باید برای حل این مشکل چارهای میاندیشید. برخی معتقدند تامین مالی شرکتهای دولتی از طریق بورس یکی از این راههاست. وزیر اقتصاد هم چندی پیش در گفتوگو با رسانه ملی صراحتا این موضوع را تاید کرد که یکی از اهداف عرضههای اولیه در بورس تامین مالی برای جبران کسری بودجه دولت است.»
او اضافه میکند: «البته عرضههای اولیه بدون حساب و کتاب نیست بلکه شاید برای یک عرضه اولیه ماهها وقت صرف میشود. مثلا درباره عرضه 10درصد سهام شستا تقریبا یکسال وقت صرف شد. ولی در مجموع معتقدم که اولاً این عرضهها به معنای خصوصیسازی نیست زیرا خصوصیسازی تعریف دقیقش در بند یک اصل 44 آمده و دولت اگر واقعا چنین قصدی دارد باید به این اصل به طور کامل عمل کند. از جمله اینکه بلوک مدیریتی واگذار شود و دولت از دخالت در شرکت دست بردارد. هرچند بحث نظارت بحث دیگری است.»
این کارشناس اقتصادی اظهار میدارد: «سابقه بد دولت درخصوصیسازی از جمله درباره شرکتهایی نظیر نیشکر هفت تپه، هپکوی اراک، ماشینسازی تبریز، پالایشگاه کرمانشاه، آلومینیوم المهدی و... سبب میشود که ناظران آگاه همواره با نگرانی به اقدامات دولت نگاه کنند و مدام نگران سرمایههای بیتالمال باشند.»
میزان اثرگذاری دلالان بر بازار سهام
وی درباره احتمال اثرگذاری دلالان بر رشد یا کاهش شاخص بورس تاکید میکند: «نمیتوان رشد بورس را صرفا به حضور سفتهبازان و دلالان و یا سیگنالدهی آنان ارتباط داد زیرا تشخیص دلال از غیردلال در بورس به سادگی امکانپذیر نیست و فقط سرمایه در بورس جریان دارد نه اشخاص. البته درخصوص هیجانسازی برخی افراد درباره تبلیغ سهامشان در سایتهای اینترنتی یا کانالهای فضای مجازی، طبیعتا باید سازمان بورس به عنوان نهاد ناظر و نیزدستگاه قضایی با آنها برخورد کنند. کما اینکه طبق شنیدهها تاکنون این حرکت انجام شده و کانالهای سیگنالدهی برخی افراد مشهور در بورس مسدود شده است. ثانیا رشد بورس تا پایان سال 98 عمدتا به دلایلی همچون جاماندگی بازار سهام در مقایسه با بازارهای موازی نظیر بازار خودرو، مسکن، طلا، ارز و...بود و نیز افزایش قیمت ارز در رشد سهام شرکتهای صادراتی همچون پتروشیمیها، فلزات اساسی، خوراکیها و... تاثیر بالایی داشت. اما رشد بورس در سال جاری بیشتر به دلیل حجم بالای جریان پول است که روزانه روانه بورس شده و به گفته متولیان بازار روزانه بهطور متوسط بیش از 1500میلیارد تومان سرمایه در حال ورود به بورس است. بنابراین حجم بالای ورود نقدینگی به بازار سهام مهمترین دلیل رشد است.»
این کارشناس مسائل اقتصادی معتقد است: «وظیفه دولت در این خصوص این است که اولا باید با افزایش عرضههای اولیه و نیز تاکید به شرکتهای بورسی برای افزایش سرمایه به عمق بخشی بازار سرعت دهد تا از حباب قیمتی در برخی سهامها که بعضا 20 تا 30 برابر قیمت واقعی شان رشد کردهاند جلوگیری کند. ثانیا با انجام اقدامات کنترلی نظیر کاهش دامنه نوسان قیمت یا افزایش مالیات بر سهام نسبت به رشد کاذب بورس اقدام کند.»
عوامل افزایش شاخص بورس
آقای مهدی ساسانی، کارشناس بازار سرمایه درخصوص جهش بیسابقه شاخص بورس به گزارشگر کیهان میگوید: «رشد بازار سرمایه متاثر از فعالیتهای اقتصادی بنگاههای اقتصادی و جریان نقدینگی است. یعنی جریان نقدینگی در پی انتظاراتی که از تحولات اقتصادی دارد، در بنگاههای اقتصادی سرمایهگذاری میکند. در چند ماه گذشته با توجه به اتفاقاتی که رخ داده است، اینگونه استنباط شده که شاید به علت کرونا و تحولات مختلف، بنگاههای اقتصادی نتوانستند سودآوری خودشان را به هر نوعی که هست تداوم ببخشند. اما طبق تحقیقات ما و حتی گزارشهایی که بر روی کدال(سامانه جامع شرکتهای پذیرفته شده در بورس) قرار گرفته، نشان داده شده که تاثیر بیماری کرونا بر اقتصاد ایران از آن چیزی که در رسانهها گفته شده به شدت پایینتر بوده و برای اثبات این موضوع میتوان به گزارش شرکتها استناد کرد. مثلاً شرکتهایی مانند فولاد خوزستان، نه تنها شرایط کرونایی کشور باعث افت تولید و فروش شان نشده بلکه برخی از آنها در فروردین ماه رکورد تولید و فروش را هم شکستند و موفق شدند بالاترین رکورد تولید و فروش را در 10 سال گذشته برجای بگذارند. بنابراین در حالی که انتظار این بود که شاید کرونا باعث افت سودآوری شرکتها بشود اما تحقیقات مستند بر اساس گزارشهای مالی نشان میدهد کرونا نتوانست این افت را ایجاد نماید. لذا ما این نگاه که از اول بگوییم شرکتهای ما نتوانستند سودآوری کنند پس نباید قیمتهایشان بالا برود را با استناد به گزارشهای مالی مستند نفی میکنیم.»
او ادامه میدهد: «از طرف دیگر عاملی که باعث رشد قیمت شرکتها شده، ورود جریان نقدینگی به این بازار است. ما وقتی درباره تنگ شدن بستر ورودی درآمدها صحبت میکنیم، در بخش کلی آن به دولت برمیخوریم. دولت برای تامین درآمدهایش باید از یک مقاصدی استفاده کند. کاهش فروش و افت قیمت نفت، تشدید تحریمها، محدودیتهای دریافت منابع مالیاتی به دلیل شرایط کرونا و... برخی از عواملی هستند که منابع مهم درآمدی ما را محدود کردند. این وضعیت باعث شد تا دولت یک چشم اندازی برای خود ایجاد و احتمال کسری شدید بودجه در سال 99 را در این چشم انداز لحاظ کند. در چنین شرایطی تنها راهی که باقی میماند بازار سرمایه است. یعنی باید بازار سرمایه را احیا میکرد تا بتواند برخی از بنگاههای اقتصادیاش را از تملک خود خارج کرده و بخشی از سهام این بنگاهها را در بازار سرمایه واگذار نماید. این واگذاری دو زیرساخت لازم داشت. یکی اینکه بازار سرمایه از نظر حجم نقدینگی بزرگ بشود تا گنجایش پذیرش داشته باشد. دوم اینکه به نحوی اینها را واگذار کند که خللی در نقدینگی که در بازار سرمایه است وارد نشود.»
نقدینگی مهمترین عامل
جهش شاخص بورس
کارشناسان اقتصادی معتقدند؛ بالا رفتن شاخص بورس و ورود حجم بالایی از نقدینگی به بازار سهام، از این جهت که این بازار به نوعی کار تامین مالی شرکتهای تولیدی را انجام میدهد مطلوب به نظر میرسد. اما اگر این حرکت با مدیریت صحیح همراه نباشد ممکن است این ظرفیت هم به سرنوشت بازارهای کاذب و همچنین موسسات مالی اعتباری ورشکسته دچار شود.
ساسانی با تاکید بر اینکه «به طور کلی درصد بسیار بالایی از رشد بازار سهام را باید به رشد نقدینگی در این بازار اختصاص دهیم»، اظهار میدارد: «اصل اینکه دولت برنامهریزی کرده تا بتواند نقدینگی را از بازارهای دیگر جذب و وارد بازار سرمایه کند بسیار مثبت است. زیرا با این کار داراییهای غیر مولد خود را به نقدینگی تبدیل کرده و این نقدینگی را در جای دیگر هزینه میکند. اما اینکه کجا باید صرف شود به مدیریت نقدینگی برمی گردد که باید دید برای آنچه برنامهای دارند. نکته دیگر این است که وقتی نقدینگی وارد بازار سرمایه شد دولت چگونه میتواند جریان نقدینگی را مدیریت کند تا مخرب نباشد. اینها مسائلی هستند که الآن شاید نتوانیم درباره آن به راحتی اظهار نظر کنیم و باید مقداری فرصت داد.»
به طور کلی میتوان گفت، رونق بازار سرمایه نسبت به بازارهای مالی دیگر با تاثیر مستقیمی که بر تولید میتواند بگذارد از شاخصهای مثبت واقعی تری در اقتصاد کشور برخوردار است و هرچه رونق این بازار با مدیریت و حمایت دولت و همچنین جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی به مشارکت بیشتر مردم بینجامد حتماً به سود دولت و مردم خواهد بود.