اهمیت نقش تربیتی معلم در ساختن نسل ها (بخش پایانی)
خلاقیت و پژوهش شکوفایی کلاس درس (گزارش روز)
گالیا توانگر
این روزها کاغذ کادوهای رنگین کمانی، کادوهای جور واجور،شاخه گلهای زیبا در دستان غنچههای باغ زندگی که پشتشان یک دنیا لبخند و قدردانی پنهان شده در راه مدرسه به کرات دیده میشوند.
اما هیچ هدیه مادی تاثیر یک جمله اثر گذار را ندارد و اشک شوق به چشمان معلم نمینشاند.
از این روست که این روزها بازار پیامکهای تشکر از معلم در فضای مجازی داغ بوده و حتی برخی شاگردان با دانستن شماره همراه معلمانشان از فناوریهای جدید برای تشکر به شیوهای متفاوت بهره میگیرند.
تصورش را بکنید که معلم محبوب شما به محض برخاستن از بستر خواب صبحگاهی و در مسیر رهسپاری به کلاس درس و مدرسه از شاگردان محبوب خود تعدادی جملات پر محتوا از طریق تلفن همراهش دریافت کند و پی ببرد که هیچ یک از آنها فراموشش نکرده اند. حتی آنانی که بعضا در طول سال از او تذکراتی دریافت کرده بودند. چون همگی آنها به خوبی درک کردهاند که معلم نه تنها معلمشان است بلکه نسبت به آنها حسی پدرانه و مادرانه دارد. حسی که سبب میشود تا دنیا دنیاست خاطرات مشترکشان جاودانه باقی بماند.
این گونه است اعجاز معلمی و شاگردی نابترین رابطه هستی لقب گرفته است.
معلم عزیز، تو را به چه مانند کنم؟دل دریایی ات لبریز از آرامش است همچون کوه استوار از حوادث روزگار ایستادهای و همچون ابر، باران پر شکوه معرفت بر چمنهای دشت دانش آموختگی فرو میریزی. خورشید نگاهت گرمابخش وجود ما و ارمغان شور و شعف است. غنچه تبسمی که از گلستان لبهای تو میروید، طراوت لحظههای ابهام و زیبایی بخش خانه وجود ماست. کلام روح بخش و دلنشین تو موسیقی دلنوازی است که بر گوش جان مینشیند و آهنگ زندگی را به شور در میآورد. روانی به لطافت گلبرگهای ارغوان داری که از احساس و شور و شعف لبریز است. دستهای روشنت سپیدی خود را از گل بوسههای گچ گرفته و شمع وجودت از نیروی ایمان و انسانیت شعله ور است. سرخی شفق، تابش آفتاب، نغمه بلبلان، صفای بستان، آبی دریاها، همه و همه را میتوان در تو خلاصه نمود. معنای کلام امید بخش تو همچون نسیم صبحگاهان نشاط بخش روح خسته ماست. علم آموزی،صبروایمان را از پیامبران به ارث بردهای و به حقیقت وارث زیبایی ها بر گستره گیتی هستی. قدوم سبز تو سبزینه کوچه باغهای زندگی و صفا بخش خاطر پر دغدغه ماست. طپش قلب تو آهنگ خوش هستی و جوشش نشاط در غزل شیوای زندگی است. تو روشنایی بخش تاریکی جان هستی و ظلمت اندیشه را نور میبخشی. چگونه سپاس گویم مهربانی ولطف تو را که سرشار از عشق ویقین است. چگونه سپاس گویم تأثیر علم آموزی تو را که چراغ روشن هدایت را بر کلبه محقر وجودم فروزان ساخته است. آری در مقابل این همه عظمت و شکوه تو مرا نه توان سپاس است ونه کلام وصف .تنها پروانه جانم بر گرد شمع وجودت، عاشقانه چنین میسراید: معلم کیمیای جسم و جان است / مــعلم رهنمای گمرهان است/ شـده حک بر فراز قله عشق / معلم وارث پیغــــمبران است.
منش شهید مطهری را به کلاس درس ببرید
شهید مطهری خود پرورش یافته چند معلم خوب با تربیت دینی بود.(مقام معظم رهبری) حلیمه فرخی مدیر دبیرستانی دخترانه در شهر ری با بیان جمله زیبای بالا در گفت و گو با گزارشگر کیهان میگوید:«حضرت آیتالله جوادی آملی در باب مقام شامخ شهید مطهری فرمودهاند:دلی داشت دلباخته قرآن و مغزی داشت سر سپرده عرفان. تنها از همین جمله کوتاه و نغز میتوان برداشت کرد که شهید از چه میزان تقوای بالایی برخوردار بودهاند وتا چه اندازه با روح عمیق کوشش و پژوهش مانوس.این ویژگی ها همان ویژگیهایی است که امروز جامعه فرهنگی ما بدان بیش از پیش نیاز دارد.»
این فرهنگی گله مندانه میگوید:«متاسفانه در حال حاضر علی رغم پیشرفتهایی که در زمینه فناوریهای جدید صورت گرفته و گستره روز افزون دایره علمی اما معلمان ما همچنان در زمینه تحقیق و پژوهش ساعات و انرژی کمتری را به این مقوله اختصاص میدهند. باید از قالب صرفا بخشنامهای عمل کردن کمی فاصله گرفت و به خلاقیت و نوآوری ها توجه نشان داد. متاسفانه مسئولان امر نیز در کمرنگ شدن روحیه تحقیق و پژوهش بین معلمان مقصرند چرا که همواره حتی در آموزشهای ضمن خدمت بر نشر تئوری ها از طریق تکثیر جزوات و تدارک سی دیهای مختلف تاکید داشته و مجال پژوهش را از معلمان و دبیران سلب کردهاند. ضمن اینکه این قبیل سی دی ها تنها به منزله یک درآمد زایی برای مجموعه تکثیر دهنده محسوب میشوند بی آنکه تاثیری در افزایش روحیه تحقیق و پژوهش معلمین داشته باشند. چنانچه این قبیل هزینه ها صرف کار کارگاهی میشد بی شک نتیجه بهتری میگرفتیم. »
فرخی که مبلغ حوزه علمیه نیز هست،برایمان میگوید:«در زمینه آگاهی بخشی به معلمان در باب مسائل روز هر چند جلساتی به صورت ماهیانه در مدارس تشکیل میشود اما دائما در این جلسات تکرار میکنند که مباحث مطرح شده در این جلسات صرفا برای آگاهی خودتان است و نباید به گوش دانش آموزان برسد! سوال اساسی اینجاست که چرا نباید دانش آموز در گیرمسائل روز جامعه پیرامونش شود و درباره آنها بیندیشد؟ برای مثال در همین جلسات درباره آشنایی با فرق و اندیشههای الحادی مباحثی مطرح میشود که انتقال آنها به دانشآموزان ضروری ست.»
این فرهنگی با سابقه توصیه میکند:«روی کتاب ها و آثار استاد مطهری بیشتر زوم کنیم. باید ویژگیهای اخلاقی بارز ایشان در بین معلمین ترویج شود. برای مثال ایشان همیشه با وضو سر کلاس درس حاضر میشدند و با قرائت آیهای از کلام الله جلسه درس را آغاز و به پایان میبردند.صندوق صدقات حتما باید در کلاس درس گذاشته شود. در مدارس دخترانه وقتی دانش آموز وارد محیط مدرسه میشود باید به او اجازه داده شود که از روسریهای رنگ شاد و پوششی مناسب سنش استفاده کند.»
دانش آموزان در تب و تاب الگوهای بومی و مذهبی
حلیمه فرخی مدیر باسابقه در مقطع متوسطه نسبت به تغییر برنامههای آموزش و پرورش با جابه جایی مدیران ارشد و وزرا گله مند بوده و میگوید:«باید سیاستهای کلان آموزشی توسط مدیران مختلف در سنوات پیاپی مورد حمایت و اجرا قرار گیرد نه اینکه با تعویض و تغییر فلان مدیر کلیه برنامهریزیهای قبلی پاک شده و به دست فراموشی سپرده شوند.»
پیشنهاد شاخص دیگر این صاحب نظر فرهنگی این است که مباحث مشاورهای مدرسه را با مباحث تربیتی اسلامی در هم بیامیزیم.
وی توضیح میدهد:«مشاوری که در مدرسه ما هست شاید تنها یکی دو روز در مدرسه مستقر باشد و نهایتا بتواند بخشنامهای جدید را به اجرا بگذارد. ما در مدارسمان به حضور یک مشاور که دروس تربیت اسلامی را گذرانده نیاز داریم تا مسائل بچه ها را مطابق اصول تربیت دینی،عرفی و بومی ما بررسی کند و راهکار ارائه دهد. چرا در مدارس از حضور یک طلبه جوان به صورت هر روزه استفاده نشود؟با توجه به اینکه در حال حاضر شمار فارغ التحصیلان طلبه ما هم کم نیستند.برای مثال در مدرسه با نوجوانان دختری مواجه هستیم که با جنس مخالفشان ارتباط گرفتهاند و ضربه خوردهاند و حال نیازمند یک بازپروری روحی در دامن تربیت اسلامی هستند. چرا نباید در مدرسه به این نیازهای حیاتی نسل امروز پاسخ مثبتی داد؟ مشاور طلبه میتواند هر سال را در مدرسه به مبارزه با یک ویژگی منفی اخلاقی اختصاص دهد و در مدرسه محور آفرینی تربیتی داشته باشد.برای مثال یک سال را به مقوله حجاب و عفت اختصاص دهد و روی این ویژگی بیشتر زوم کنند و سالهای دیگر شعارها و حرکتهای دیگر برگزیده شود.ضمن اینکه در مدارس دخترانه نیازمند الگودهی اسلامی هستیم.الان در بسیج جامعه زنان طی چند سال اخیر شاهدیم که بر روی الگو سازی از شهدای بانوی جوان موفق عمل کردهاند و هر سال زندگی و نام یکی از این شهیده ها را الگو میکنند. چرا در مدراس دخترانه چنین حرکتهایی نداشته باشیم؟»
وی درباره کار بر روی باورها در خانواده دانشآموزان هم این پیشنهاد را دارد که اولیا را هم باید در حرکتهای عقیدتی مدرسه مشارکت فعال داد.وی در تکمیل صحبتهایش میگوید:«برای مثال ما در مدرسه مان والدین را در صفوف نماز جماعت کناردانش آموزان قرار میدهیم. توجه به همین نکات کوچک سر منشأ تحولات بزرگی خواهد شد.»
مدیریت خلاقانه معلم
در شکوفایی تربیت اسلامی
دکتر حمید رحمانی یک فرهنگی که خود دارای سابقه مدیریتی متعدد در بستر آموزش و پرورش است معتقد است معلم نباید همه فکر و ذکرش تدریس باشد و باید منشأ اثر تربیتی نیز بر روی دانش آموزانش باشد.
وی در گفت و گو با گزارشگر کیهان میگوید:«تربیت با پرورش صرف معنای متفاوتی دارد. در تربیتی که انتظار داریم از آموزش و پرورش اسلامی منتج شود باید محور الگو سازی و الگو پذیری تقویت شود.یکی از ارکان تحقق این مهم هماهنگ سازی فضای تربیتی بین خانه،مدرسه و جامعه است.متاسفانه حتی انسجام و هماهنگی بین خانه و مدرسه آن طور که نیاز است برقرار نشده و اگر هم مدرسه با خانه ارتباطی میگیرد اکثرا برای آگاهی دهی به والدین پیرامون وضعیت تحصیلی فرزندانشان است نه بیان مسائل تربیتی. در برون رفت از این چالش نیازمند معلمین توانمند و خلاقی هستیم که بیش از تدریس در چهارچوب آیین نامهای احساس مسئولیت کرده و خودشان را وارد متن زندگی و دغدغههای دانشآموزانشان می کنند.»
وی با ابراز تاسف از این که رفاهیات به یکی از مهمترین دغدغههای امروز زندگی معلمی تبدیل شده است، میگوید:«تامین معیشت زندگی معلمی هم لازم و ضروریست تا معلمان ما فارغ از مسائل اینچنینی اهم وقت خود را صرف تربیت انسان کنند. معلمی که دغدغه معیشتش را نداشته باشد لازم نیست تدریس کلاسهای فشرده و پشت سر هم مدارس دولتی وآموزشگاههای خصوصی را بپذیرد لذا وقت و انرژی بیشتری برای شاگردانش میگذارد و خود را بیشتر با آنها و مسائلشان قاطی میکند.الان تک و توک معلمینی هستند که خلاقانه کار میکنند و ما باید بستر را طوری فراهم آوریم که از خلاقیت معلمی چه درعرصه آموزش و چه درعرصه تربیت در کلاس درس بهره بیشتری ببریم.»
دکتر رحمانی صاحب نظر مسائل اموزشی و تربیتی ارتباط مجازی و لحظهای معلم با دانش آموزان و خانوادههایشان را از طریق تکنولوژی روز که در اکثرمدارس کشورهای پیشرفته دنیا مرسوم است راهی مناسب برای پر کردن چالشهای ارتباطی بین خانه و مدرسه معرفی کرده و میگوید:«ما باید تا آنجا که میتوانیم معلمینی آگاه و خلاق تربیت کنیم تا از طریق ایشان به تربیت خلاقانه نسل آینده نائل آییم.دانش آموزان وقتی با معلمین خود صحبت میکنند بیشتر از مسائل مهم روز میپرسند در نتیجه اگر معلم ما معلمی آگاه به مسائل روزباشد میتواند دانش آموز را هدایت کرده و در تربیت به سر منزل مقصود برساند. در مبحث تربیت بهتر است راهنمایی ها غیر مستقیم بوده و از طریق الگو دهی صورت پذیرد.نباید مسئله تربیت که مهم ترین دغدغه آموزش و پرورش اسلامی ماست لابه لای دغدغه نمره خوب گرفتن گم شود.»
رابطه معلم و شاگردی
به افراط و تفریط کشیده نشود
ذهن ما باغچه است/ گل در آن باید کاشت / ور نکاری گل من / علف هرز در آن میروید/ زحمت کاشتن یک گل سرخ / کمتر از زحمت برداشتن /هرزگی آن علف است. (مجتبی کاشانی)
معصومه سادات جلیلی حسینی یک فرهنگی بسیجی از خراسان جنوبی در گفت و گو با گزارشگر کیهان در باب مقام شامخ معلم میگوید:«هیچ جملهای گویاتر از این در باب مقام والای معلمی نیست که پیامبر اکرم فرمودند: به راستی معلم بر انگیخته شدم.»
وی در باب مسئولیت خطیر معلمی به ویژه در آموزش و پرورش اسلامی توضیح میدهد:« معلم خود باید مجاهد نفسش باشد و با افزایش خردمندی بصیرت افزایی داشته باشد. چنین معلمی میتواند زمینه تقوا و ایمان را در دانش آموزانش بالا برده و انسانهایی تحویل جامعه دهد که قدرتمندند و میتوانند مشکلاتشان را به خوبی و از راه درست و منطقی حل و فصل کنند.»
وی با اشاره به این جمله معروف که قلم علما از خون شهدا افضلتر است، ذهنمان را معطوف این پرسش اساسی میکند که مقصود قلم کدام معلمان با چه ویژگیهایی میباشد؟ در تبیین این مقوله توضیح میدهد:«بی شک مقصود معلمینی هستند که در کلاس درس در مقام فرمانده همواره شاگردانشان را به سان سربازانی همیشه آماده جهاد در عرصههای مختلف نگه میدارند.بویژه امسال که از سوی مقام معظم رهبری سال توجه به اقتصاد و فرهنگ نامگذاری شده این جهادگری معنا و مفهوم والاتری در کلاس درس به خود میگیرد.»وی در پاسخ به این سوال که ارتباط بین معلم و دانش آموز باید چگونه باشد که به افراط و تفریط کشیده نشود،می گوید:«معلم باید طوری رفتار کند که ضمن ایجاد زمینههای محبتی دانش آموزان، استقلال و اعتماد به نفسشان را تقویت کند. در کلاس درس باید قهرمانان دانشمندان و اساتید این مرز و بوم الگو واقع شوند.»