صف‌بندی‌ها در انتخابات پارلمانی عراق (تفسیر سیاسی)

محمدرضا کلهر

سومین انتخابات پارلمانی عراق بعد از سقوط صدام در حالی قرار است چهارشنبه 30 آوریل(10 اردیبهشت) برگزار شود که بیش از 36 ائتلاف در قالب هفت جریان اصلی از جمله سه جریان شیعی، سه جریان سنی و یک ائتلاف کرد، رقابت تنگاتنگی برای کسب کرسی‌های بیشتر در پارلمان عراق را با یکدیگر دارند.
پارلمان عراق در سال 1925 تاسیس شد. تا قبل از سقوط صدام حسین در سال 2003 هیچ یک از   انتخابات‌های پارلمانی شفاف نبود و هیچ ناظر بین‌المللی نیز بر روند برگزاری آن نظارت نمی‌کرد. با سقوط صدام، اولین انتخابات پارلمانی آزاد در سال 2005 در عراق برگزار شد که «ائتلاف متحد عراق» متشکل از احزاب شیعه در این کشور توانست با کسب 48 درصد از آرا پیروز رقابت‌ها شود. در این ائتلاف معروفترین احزاب و چهره‌های شیعی عراق از جمله مجلس اعلای اسلامی به رهبری عمار حکیم، جریان صدر، حزب الدعوه به ریاست «نوری مالکی»،جریان وابسته به «ابراهیم جعفری» و بسیاری دیگر از گروه‌های شیعی در آن عضویت داشتند. پارلمان عراق با ترکیب جدید خود که غالبا در دست شیعیان بود مدت پنج ساله خود را تا سال 2010 به پایان رساند. در سال 2010 دومین انتخابات عراق پس از حمله آمریکایی‌ها به این کشور و سقوط صدام برگزار شد. در این دوره گروه‌های شیعی به چند دسته تقسیم شده بودند و در نتیجه نتوانستند اکثریت آرا را کسب کنند. از این رو فهرست «العراقیه» به رهبری «ایاد علاوی» که از «ائتلاف متحد عراق» جدا شده بود توانست با دو کرسی بیشتر از جریان مالکی، یعنی 91 کرسی در برابر 89 کرسی بزرگترین فراکسیون پارلمان را تشکیل دهد. با توجه به اینکه جریان مالکی و علاوی آرای نزدیک به یکدیگر کسب کرده بودند، اختلافاتی بین این دو پیش آمد که باعث یک بحران سیاسی هفت ماهه در عراق شد. در نهایت مالکی توانست ائتلاف را تشکیل دهد و برای بار دوم به نخست وزیری برسد.(اگرچه فراکسیون وی در پارلمان اکثریت را در اختیار نداشت)
در انتخابات این دوره نیز به نظر می‌رسد کثرت جریان‌های سیاسی شرکت کننده در رقابت‌ها باعث خواهد شد که هیچ جریانی به تنهایی قادر به تشکیل کابینه نباشد.
یکی از مهم‌ترین جریان‌های عراق «ائتلاف دولت قانون» متشکل از حزب الدعوه و چند حزب مستقل دیگر است. این ائتلاف که توسط مالکی رهبری می‌شود در چند انتخابات گذشته همواره بیشترین آرا را به دست آورده است. آخرین پیروزی این ائتلاف در انتخابات شوراهای سال گذشته عراق بود.
«ائتلاف مواطن (شهروند)» که متشکل از ائتلاف مجلس اعلای اسلامی(به رهبری حکیم) و دیگر احزاب کوچکتر شیعه همچون حزب «احمد چلبی» و حزب جعفری است را شاید بتوان دومین حزب مهم این دوره از رقابت‌های پارلمانی عراق دانست. این ائتلاف در انتخابات شورا‌ها و پارلمانی گذشته پس از ائتلاف دولت قانون در جایگاه دوم قرار گرفت.
اما «فراکسیون الاحرار» به عنوان سومین جریان شیعه در عراق وضعیت خاصی در این دوره از رقابت‌ها دارد، چرا که رهبر این جریان «مقتدا صدر» اخیرا از فعالیت‌های سیاسی کناره‌گیری کرده است.
در میان اهل تسنن نیز سه جریانی که از «ائتلاف العراقیه» متولد شده‌اند بیشترین شانس را برای پیروزی دارند. این سه جریان عبارتند از؛ «جریان متحدون» به رهبری «اسامه النجیفی» رئیس پارلمان، «جریان العربیه» به ریاست «صالح مطلک» و جریان «الوطنیه» به رهبری علاوی.
احزاب کرد نیز در نبود «جلال طالبانی» رئیس جمهور کرد تبار عراق نتوانسته‌اند ائتلافی را تشکیل دهند. این احزاب در قالب جریان‌هایی چون «حزب دموکرات کردستان عراق» به رهبری «مسعود بارزانی»، «اتحادیه میهنی کردستان» به رهبری طالبانی، «جماعت اسلامی کردستان عراق» به ریاست «علی باپیر»، «اتحاد اسلامی» به رهبری «محمد فرج» و «جنبش گوران(تغییر)» به رهبری «ملا مصطفی» وارد رقابت پارلمانی این دوره شده‌اند.
در این دوره احتمال می‌رود ائتلاف مواطن بتواند نقش بیشتری در آینده سیاسی عراق بازی کند. با توجه به کسب جایگاه دوم در انتخابات شوراها، این ائتلاف شانس زیادی برای پیروزی در کنار ائتلاف دولت قانون دارد. در میان اهل تسنن رهبر ائتلاف متحدون از بخت بیشتری نسبت به سایرین برخوردار است. در میان احزاب کرد عراق نیز، احزاب این منطقه از فرصت نبود طالبانی به خاطر بیماری استفاده کرده و تمام تلاش خود را برای پیشی گرفتن از حزب وی به کار گرفته‌اند.
در نگاه کلی می‌توان جریان‌های شیعی را در سه گروه اصلی قرار داد: ائتلاف دولت قانون به رهبری مالکی، ائتلاف مواطن به رهبری حکیم و فراکسیون الاحرار که پیروان مقتدا صدر هستند.
در سومین انتخابات پارلمانی آزاد عراق بیش از 9200 نامزد در 36 ائتلاف و 71 تشکل سیاسی برای کسب 328 کرسی با یکدیگر رقابت دارند و برای تشکیل کابینه، آرای اکثریت پارلمان یعنی 165 رای لازم است.
انتخابات پارلمانی این دوره عراق در سایه درگیری‌های ارتش با گروه داعش در استان الانبار برگزار می‌شود و بیم آن می‌رود که مردم این استان نتوانند مشارکت گسترده‌ای را به دلیل عملیات تروریستی این گروه داشته باشند. حمایت‌های عربستان و قطر  از تروریست‌ها در کنار دخالت‌های غیر مستقیم رژیم صهیونیستی در عراق فضای امنیتی شکننده‌ای را در این کشور به وجود آورده‌اند. مردم عراق در شرایط کنونی می‌توانند با مشارکت گسترده خود در انتخابات، نقشه‌های کشورهای خارجی و به ویژه عربستان را نقش بر آب کنند. در تلگراف‌های فاش شده از «کریستوفر هیل» سفیر پیشین آمریکا در عراق در سال 2009 آمده است که چالش اصلی و پیچیده عراق، عربستان سعودی است. در این انتخابات برای نخستین بار از کارت الکترونیک استفاده می‌شود و بیش از 1200 ناظر بین‌المللی برای نظارت بر روند برگزاری انتخابات عراق حضور دارند. همچنین از جمعیت 34 میلیونی عراق بیش از 21 میلیون نفر واجد شرایط رای دادن هستند. انتخابات پارلمانی عراق به‌شکل حوزه‌های انتخاباتی است که در آن برای هر استان عراق، بر اساس قانون انتخابات و جمعیت آنها، تعداد مشخصی از کرسی‌های مجلس تخصیص داده شده است.
مجموع کرسی‌های پارلمان آینده عراق 328 کرسی تعیین شده که نسبت به انتخابات پارلمانی 2010 میلادی، تعداد سه کرسی اضافه شده است. این سه کرسی به اقلیت‌های مذهبی و قومی( شامل فرقه «ایزدی‌ها» یک کرسی، فرقه «صابئی» یک کرسی و قوم «شبک» یک کرسی) تعلق دارد.
طبق قانون انتخابات، پنج کرسی برای اقلیت مسیحیان در نظر گرفته شده و 320 کرسی دیگر میان استان‌‌ها تقسیم شده است. همچنین مقرر شده است از مجموع 328 کرسی پارلمان عراق، 25 درصد به زنان اختصاص یابد و فهرست‌های انتخاباتی نیز موظف به رعایت این تناسب در معرفی نامزد‌ها هستند. رأی‌گیری در سراسر عراق و در یک روز برگزار می‌شود.
با توجه به کثرت جریان‌های سیاسی در این دوره بعید به نظر می‌رسد جریانی به تنهایی  قادر به تشکیل دولت باشد و جریان پیشتاز به ناچار بار دیگر به سمت ائتلاف با احزاب دیگر خواهد رفت. در این انتخابات نیز همانند انتخابات شوراهای سال گذشته عراق، به احتمال زیاد ائتلاف نخست وزیر عراق از رقبای خود پیشی خواهد گرفت، حتی روزنامه انگلیسی «گاردین» نیز مالکی را برجسته ترین نامزد برای رسیدن به پست نخست‌وزیری معرفی کرده است.