شهروندانی که گازهای کشنده تنفس می کنند

سازمان بهداشت جهانی در آخرین گزارش خود آلودگی هوا را مهم ترین عامل محیطی مرگ در دنیا دانسته و اعلام کرد که از هر هشت مورد مرگ در دنیا یک مورد بر اثر آلودگی هواست.
بنا براین گزارش در سال ۲۰۱۲ حدود هفت میلیون نفر به علت آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند که این رقم دو برابر پیش‌بینی‌ها است.سازمان بهداشت جهانی آلودگی هوا را بویژه در ابتلا به بیماری‌هایی مثل بیماری‌های عروقی قلب (ایسکمیک)، سکته مغزی، بیماری‌های مزمن تنفسی و سرطان ریه مقصر می‌داند.این گزارش همچنین به آلودگی هوا در  فضای بسته توجه ویژه‌ای نشان داده و آن را یکی از مهم ترین خطرات برای زنان و کودکان دانسته است، شمار قربانیان آلودگی هوای خانه در دنیا حتی بیشتر از آلودگی هوای شهری و روستایی است.
از هفت میلیون نفری که در دنیا به علت بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا جان باخته‌اند 4.3 میلیون نفر به علت آلودگی هوای خانه ها در اثر دود و آلودگی ناشی از سوخت و اجاق‌های خوراک‌پزی نامناسب بوده است.
هوای آلوده
نیتروژن و اکسیژن99درصد حجم هوا را تشکیل می‌دهند و به طور تقریبی باقی اتمسفر از آرگون و کربن دی‌اکسید است. درصد حجمی کل این چهار عنصر در هوای خشک و تمیز 99.99درصد می‌باشد. مقادیر بالا شامل اجزای هوای خشک است که آب به عنوان جز پنجم هوای تمیز باید اضافه شود، زیرا برخلاف سایر اجزا بخار آب به مقادیر متفاوتی در هوای تمیز یافت می‌شود. اضافه شدن هر ماده‌ای تا حدی خواص فیزیکی و شیمیایی هوای تمیز را دست‌خوش تغییر قرار می‌دهد و به چنین موادی آلوده‌کننده‌های هوا گفته می‌شود. در واقع آلوده‌کننده‌های هوا به موادی که تأثیر سوء قابل‌توجهی برای بشر، حیوانات، گیاهان دارند گفته می‌شوند.
بر این اساس به طور تقریبی هر ماده طبیعی یا مصنوعی که بتواند از هوا به دست آید به عنوان آلوده‌کننده دسته‌بندی می‌شود. چنین موادی به صورت ذرات جامد، قطرات مایع، گازها و یا مخلوطی از این مواد هستند. در کل آلودگی هرگونه تغییر در ویژگی اجزای تشکیل‌دهنده محیط به طوری که استفاده پیشین از آن‌ها ناممکن شود و به طور مستقیم یا غیرمستقیم در ارتباط با مسائل زیست‌محیطی مشکلاتی را برای حیات موجودات زنده به وجود می‌آورد، اطلاق می‌شود. آلوده‌کننده‌ها به طور معمول در اثر فعالیت‌های انسان پدید می‌آیند و از همراهان دائمی جوامع پیشرفته بشری به شمار می‌رود.
منشأ اصلی آلودگی هوا نقل‌وانتقالات؛ احتراق؛ فرایندهای صنعتی؛ زباله‌های جامد... و به طور کلی می‌توان آلودگی هوا را به دو دسته طبیعی و مصنوعی طبقه‌بندی کرد. آلودگی‌هایی که منبع آن از منابع طبیعی هستند شامل گرده گیاهان؛ ریز گرده‌ها؛ طوفان‌های محیطی می‌باشد و آلوده‌کننده‌هایی که از منابع مصنوعی به دست می‌آیند شامل صنایع خانگی و گرمایشی که بیشترین تأثیر آن در زمستان ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی؛ کارخانه‌ها؛ کارگاه‌ها و... می‌باشد که به دو دسته منبع ثابت شامل کارخانه‌های داخل شهر و منازل که 30درصد آلودگی را شامل می‌شود و منابع متحرک مانند خودروهای سبک و سنگین؛ موتور سیکلت؛ هواپیما... که خود 70درصدآلودگی را شامل می‌شود.
مهم‌ترین موادی که سبب تشکیل بیشتر آلودگی هوا هستند عبارتند از: کربن مونو اکسید- اکسیدهای نیتروژن- اکسیدهای سولفور- هیدروکربن‌ها و ذرات معلق.
با به کار بردن واژه آلودگی در ذهن اکثریت افراد آلودگی هوا نقش می‌بندد اما باید اذعان داشت انواعی از آلودگی‌ها وجود دارد که آلودگی هوا جزیی از آن می‌باشد مانند :آلودگی خاک؛ آلودگی آب؛ آلودگی صوتی؛ آلودگی مواد شیمیایی؛ آلودگی تشعشعات کابل‌های برقی؛ آلودگی نوری؛ آلودگی مواد غیر قابل بازیافت و... را می‌توان نام برد.
تأثیر آلودگی هوا را می‌توان به دو صورت تأثیرات کوتاه‌مدت و بلندمدت تقسیم کرد. تأثیرات کوتاه مدت شامل اختلالاتی نظیر سوزش  چشم و مجاری تنفسی، خارش چشم، خشکی چشم، ایجاد سردرد، حالت تهوع، سرگیجه و بی‌حالی به دلیل کمبود اکسیژن است. تأثیرات بلندمدت نیز شامل ایجاد و تشدید بیماری‌ها مانند سرطان‌ها از جمله سرطان خون، بروز بیماری‌های قلبی و سکته قلبی، بروز آلزایمر، تشدید بیماری ام اس، سقط جنین و ناهنجاری‌های بعد از تولد  می شود. از تأثیرات بلندمدت می‌توان به وارونگی هوا و باران اسیدی اشاره کرد.
اثر آلودگي هوا بر گياهان
آلودگي هوا در متابوليسم (سوخت و ساز) گياهان نيز تأثير سوء داشته و ضمن ضعيف كردن گياه، موجب پديد آمدن امراض و آفات مختلف در آنها مي‌شود. اين مسئله بخصوص با گسترش روزافزون شهرها و تبديل مناطق روستايي و كشاورزي به مناطق صنعتي، فزوني مي‌يابد. به طور كلي اثر ناشي از آلودگي هوا بر گياه مي‌تواند به صورت ظاهر شدن لكه‌هاي خشكيده در برگ، از دست دادن رنگ، كاهش رشد گياه، كاهش محصول و حتي از بين رفتن گياه جلوه‌گر شود.
توجه به نقش مهم گياهان در پاكيزگي هوا سبب شده تا اقداماتي جدي در حفظ و نگهداري و افزايش فضاهاي سبز صورت گيرد. با اين همه آلودگي هوا براي گياهان خطري جدي محسوب شده و فضاهاي سبز را تهديد به نابودي مي‌كند. بنابراين دادن آگاهي به مردم و انجام اقدامات جدي و سريع براي جلوگيري از تخريب بيش از پيش جنگلها و منابع طبيعي و ايجاد فضاهاي سبز امر حياتي است.
برونشيت مزمن
از مشخصات اين بيماري‌ سرفه‌هاي پي در پي و جريان خلط مستمر در شخص مبتلا است. مواد آلوده كننده باعث تخريب مژك‌هاي مجاري تنفسي‌- كه مواد محرك را از ريه خارج مي كنند – شده و در نتيجه سرفه تنها راهي خواهد بود كه ذرات از ريه بيرون رانده شوند. در صورتي كه برونشيت مزمن درمان نشود، منجر به مرگ بيمار خواهد شد.
حساسيت
مواد آلاينده مي‌تواند باعث عكس‌العمل‌هاي آلرژيكي مختلف از جمله آبريزش بيني، تنگي نفس، خارش پوست، اشك چشم و عسطه‌هاي پي در پي شوند.
آسم
عبارت است از مقاومت مجراي تنفسي در مقابل عبور هوا، دريك حمله آسمي، مجاري تنفسي باريك شده و عبور هواي تنفسي به حداقل مي‌رسد و در نتيجه بيمار دچار تنگي نفس مي‌شود.
مي‌تواند موجب انفاركتوس يا التهاب قلب گردد كه عمدتاً به صورت سينه درد، طپش قلب، تنگي نفس و اختلال در سيستم قلب تظاهر مي‌كند.
بروز بیماری قلبی و سکته
با آلوده شدن هوای تنفسی مقدار اکسیژن رسیده به دستگاه گردش خون دچار کمبود و اختلال گشته و خون‌رسانی و به دنبال آن اکسیژن رسانی به بافت‌ها دچار اختلال می‌شود؛ ضربان تشدید گشته و به دنبال آن ضعف؛ سرگیجه و کاهش ظرفیت ششی. همچنین وجود ذرات آئروسل در هوای تنفسی باعث ورود ذرات به بدن در نتیجه تجمع آن‌ها و لخته در بدن گشته و این لخته با خون در بدن گردش کرده و زمینه‌ساز سکته‌های قلبی می‌گردد.
همچنین آلودگی هوا سبب غلیظ شدن خون و نیز احتمال بروز التهاب می‌شود و نیز آلودگی هوا سبب نازک شدن دیواره سرخرگ‌ها و مرگ زودرس می‌گردد.
تشدید بیماری ام اس
بیماری ام اس یک بیماری خود ایمنی دستگاه عصبی مرکزی است که در این بیماری پوشش محافظ اعصاب توسط سیستم ایمنی خود فرد آسیب می‌بیند و عوامل محیطی مثل آلودگی هوا؛ وجود سموم و الگوی نامناسب تغذیه؛ عوامل ایجادکننده این بیماری آلاینده‌های زیست‌محیطی است که طیف وسیعی از بیماری‌ها را به همراه دارند. مهم‌ترین عوامل گسترش بیماری‌های مرتبط با مغز و اعصاب می‌باشد.
دکتر جغتایی رئیس مرکز تحقیقات سلولی و ملکولی دانشگاه علوم پزشکی ایران؛ درباره تأثیر در بروز بیماری‌های عصبی معتقد است: آلاینده‌های هوا خصوصاً سرب در درازمدت باعث بروز مشکلاتی نظیر جواب آلودگی و سرگیجه و مسمومیت مغزی یعنی از بین رفتن و نابودی سلول‌های عصبی و اختلال در ارتباط آن‌ها و شیوع بیماری‌هایی نظیر ام اس می‌شود که شیوع آن روند افزایشی دارد.
دکتر محمدرضا خدایی؛ روان‌پزشک و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توان‌بخشی؛ آلودگی هوا یکی از عوامل ایجاد استرس می‌داند. به گفته وی؛ آلودگی‌ها شامل آلودگی آب و آلودگی خاک می‌شوند که آلودگی هوا روی همه افراد چه سالم و چه بیمار اثر دارد و عمده‌ترین اثر آن کم شدن آستانه تحریک افراد است.
سقط جنین
یکی از اثرات مهم آلودگی هوا اثرات جنینی می‌باشد. عوارض مهمی مانند وزن کم هنگام تولد، مرگ داخل رحمی، تأخیر رشد داخل رحم، ناهنجاری‌های جنینی مانند لب و کام شکری، ناهنجاری‌های قلبی و عروقی، زایمان زودرس از عوارض قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا می‌باشد.
به گفته دکتر مهوش دانایی کارشناس ارشد مامایی،علایم مسمومیت با آلاینده‌ها به صورت خفیف تا شدید بروز می‌کند، از سرگیجه، سردرد، خستگی، ضعف، خواب‌آلودگی تا بیهوشی، تشنج و بی‌قراری است. سه ماهه اول بارداری دوران حساسی برای مادر و جنین به حساب می‌آید که بیشترین توجه را می‌طلبد. به دلیل اینکه در این سه ماه قلب و مغز جنین در حال شکل‌گیری است و هرگونه اختلال آسیبی موجب اختلال در ساخت آن‌ها می‌شود. بیشترین سقط‌ها مربوط به سه ماهه اول جنینی است. مونو اکسید کربن یکی از خطرناک‌ترین گازهای موجود در هواست. ترکیب این گاز با هموگلوبین (حامل اکسیژن در خون) 250 بار بیشتر از اکسیژن است و با ورود این گاز به بدن قدرت حمل اکسیژن و اتصال اکسیژن به هموگلوبین و در نهایت انتقال اکسیژن کم می‌شود و مونو کسید کربن جایگزین می‌شود و اکسیژن مورد نیاز برای جنین کم می‌شود و به همین دلیل بیشتر سقط‌ها در 3 ماهه اول اتفاق می‌افتد.
استفاده از مواد غذایی
 در کاهش اثرات آلودگی هوا
تغذیه مناسب در کاهش مضرات آلودگی هوا بر بدن مهم است. به همین منظور شیر؛ ماست کم چرب در کل مصرف غذاها در خانواده لبنیات؛ سبزی و میوه‌های تازه برای جلوگیری از این خطرات مفید است.
دکتر سید علی کشاورز متخصص تغذیه و مدیر گروه تغذیه و بیوشیمی دانشگاه تهران؛ برای کم شدن مضرات آلودگی هوا مصرف ویتامین دی و ویتامین ای را پیشنهاد می‌کند؛ این ویتامین‌ها می‌تواند اثرات مسموم‌کننده گازهای آلاینده را خنثی کند.
"ویتامین ای " در روغن‌های گیاهی؛ گردو؛ بادام؛ زیتون؛ جوانه گندم؛ جگر و سبزی های دارای برگ سبز وجود دارد.
"ویتامین دی "هم در شیر؛ کره؛ زرده تخم‌مرغ هستند که باید در برنامه غذایی روزانه باشد.
بتاکاروتن که در سبزی‌هایی مانند طالبی؛ انبه؛ هویج؛ کدو تنبل؛ فلفل؛ اسفناج و کلم و زردآلو دارند.
سلنیوم را هم می‌توان در غذاهای دریایی؛ مرغ؛ نان و غلات سبوس‌دار می‌توان یافت.
دکتر کشاورز افزود: "ویتامین سی"هم می‌تواند به دفع سربی که با هوای آلوده وارد بدن می‌شود کمک کند. ماست و پنیر هم به دلیل کلسیمی که دارند می‌توانند جذب عناصر سنگین مثل سرب را کاهش دهند.
دکتر نیستانی خوردن آنتی اکسیدان‌ها را راهی برای مبارزه با عوارض آلودگی هوا می‌داند. می‌افزود اگر غذاهای ما غنی از آنتی اکسیدان‌ها باشد احتمال وقوع استرس‌های اسکیداتیو هم کاهش می‌یابد. ویتامین‌های ایی؛ سی، کارتنوییدها؛ پلی فنول‌ها؛ از آنتی اکسیدان‌های مهم هستند. حساسیت مواد غنی از ویتامین سی؛ به حرارت؛ نور و بالاست؛ مثلاً با افزودن جوش شیرین به غذا ویتامین‌های موجود در آن غیرفعال می‌شود.
روی یکی دیگر از موادی است که برای کاهش اثرات مخرب آلودگی هوا بر بدن مفید است که در گوشت و غلات سبوس‌دار به وفور یافت می‌شود.
راه‌های مقابله با آلودگی هوا
هوای پاک و عاری از هر آلودگی حق مسلم همه افراد جامعه بخصوص کودکان، افراد مسن و بیماران و برای نهادینه کردن فرهنگ مبارزه با آلودگی هوا و حفظ و نگهداری هوای پاک، همه افراد جامعه؛ همه نهادها و ارگان‌ها مسئول می‌باشند.
آلودگی هوا، مبارزه با آن و خطرات آن باید از کودکی و سنین مدرسه به دانش‌آموزان آموزش داده شود برای این امر مهم و حیاتی انتظار می‌رود آموزش و پرورش این ارگان مسئول در جامعه این آموزش را در غالب دروس علوم و در زیست‌شناسی و شیمی و مانورهای مبارزه با آلودگی هوا در شرایط بحرانی به دانش‌آموزان داده شود.
شهرداری با برپایی همایش‌ها، نمایشگاه‌ها، نصب پوستر و بنرهایی برای معرفی و کنترل آلودگی هوا به شهروندان، ایجاد فضاهای سبز بیشتر می‌تواند بسیار مفید فایده باشد.
مراکز بهداشتی و بهیاران عزیز با حضور خود در سطح شهر استفاده از ماسک‌های مناسب، استفاده از تغذیه مناسب در زمان آلودگی هوا و چگونگی برخورد با بیماران بخصوص بیماران قلبی، آسم و تنگی نفس، استفاده از تهویه مناسب در منازل برای بهبود کیفیت هوای منازل را به شهروندان آموزش دهند.
همچنین راهنمایی و رانندگی علاوه بر طرح‌های در حال اجرا، کنترل خودروهای دودزا، موتورسیکلت در کاهش آلودگی هوا سهم بسزایی دارد.
درضمن فرهنگ‌سازی از طریق ارایه برنامه‌های آموزشی توسط کارشناسان در راستای کاهش مصرف سوخت، برنامه‌های آموزشی در غالب انیمیشن و برنامه‌های کودک در تلویزیون، مطالب آگاهی بخش به افراد نه فقط در شرایط بحرانی آلودگی هوا بلکه در تمام فصول و در نهایت کاهش مصرف سوخت این سرمایه ملی و کاهش آلودگی هوا از طریق رسانه‌های جمعی تلویزیون، رادیو، مطبوعات به افراد داده شود.
سرمایه‌گذاری در گاز سوز کردن خودروها و ایجاد پایگاه‌های سوخت گاز بیشتر برای خودروها و تولید خودروهایی که مصرف بنزین به میزان خیلی کمتری دارند همچنین ایجاد طرح‌های تشویقی برای کارمندان در استفاده نکردن از خودروهای شخصی. به امید تنفس در هوای پاک و سالم.
حدیث کوهی نژاد