حمل بر صحت در آموزه‌های دینی

* محمدحسین عاملی
انسان‌ها در شرایطی در دنیا زندگی می‌کنند که نمی‌توانند بی‌خطا، اشتباه و گناه باشند. بنابراین، مسئله استغفار، توبه، عذرخواهی و مانند آنها بازتابی طبیعی از زندگی دنیوی است. بر اساس آموزه‌های قرآن، مسلمانان در زندگی اجتماعی نه تنها باید از مقابله به مثل دست بردارند و به دنبال عفو و گذشت از خطا و اشتباه دیگران باشند، بلکه فراتر از آن باید از حقوق طبیعی خود گذشت کرده و در قالب ایثار، بر سنت مکارم اخلاقی رفتار کنند. در همین سنت اسلامی است که نه تنها باید مچ‌گیری را کنار بگذارند و دنبال آن نباشند، بلکه باید برای خطاها و اشتباهات دیگران، عذر و بهانه‌ای هم بتراشند و توجیهی برای آن بیابند. مطلب حاضر پیرامون این موضوع به بحث و بررسی پرداخته است.
***
عذرخواهی
 امری پسندیده
از نظر قرآن، انسان اگر خطا و اشتباه و حتی گناهی کرد، بهتر است تا دیر نشده عذرخواهی کند. این عذرخواهی نسبت به خدا، باید در قالب استغفار و توبه باشد و در برابر انسان‌های دیگر در قالب پوزش خواهی، طلب‌بخشش، عفو و گذشت انجام گیرد. البته باید توجه داشت که عذر در حقیقت آوردن دلیل و حجتی است که شخص بر اساس آن رفتارش را توجیه می‌کند (لسان‌العرب، ج 4، ص 545، ذیل واژه عذر).
در فارسی از عذر به پوزش یاد می‌شود. پوزش همان دلیل و برهانی است که انسان براساس آن می‌کوشد تا رفتار و گفتارش را پسندیده نشان دهد و بگوید که بیانش نارسا بوده است وگرنه منظور بدی نداشته است. در حقیقت می‌پذیرد به درستی و راستی سخن نگفته یا عمل نکرده است. البته گاه انسان بهانه‌تراشی و عذرتراشی می‌کند؛ یعنی دنبال دلایل و شواهدی می‌گردد تا بتواند از مخمصه بیرون آید و کار و گفتارش را موجه سازد.
از نظر آموزه‌های اسلام، اگر این بهانه‌تراشی برای رهایی از کیفر نباشد، بلکه شخص احساس پشیمانی دارد و پذیرفته که اشتباه کرده ولی این اشتباه و خطا، از روی عمد و علم نبوده است، بهانه‌تراشی مثبتی است و می‌توان از شخص پذیرفت؛ اما اگر این بهانه‌تراشی‌ها برای فریب‌کاری باشد و شخص بخواهد همان رویه پیشین خویش را ادامه دهد و احساس گناه و پشیمانی نداشته باشد، بهانه تراشی منفی است و نمی‌توان آن را پذیرفت زیرا موجب گستاخی و تداوم اعمال زشت‌پیشین می‌شود.
خداوند در آیات قرآن از عذرتراشی مثبت و پسندیده سخن گفته است. در آیه 164 سوره اعراف درباره اصحاب السبت آمده که برخی از مردم شهر در برابر ماهیگیران قانون‌شکن ایستاده و آنان را از قانون‌شکنی نهی می‌کردند. با آنکه امر به معروف و نهی از منکر آنان تأثیر در قانون‌شکنان نداشت، اما آنان این عمل خویش را این گونه توجیه می‌کردند که هدفشان عذرتراشی در پیشگاه خداوند است که ما در حد استطاعت و توان خود در برابر قانون‌شکنی و نابهنجاری ایستادگی کردیم ولی نتوانستیم قانون شکنان را به قانون‌گرایی بکشانیم. این عمل آنان در قالب عذرتراشی انجام می‌گرفت. (قالو معذرهًْ الی ربکم)
از عذرخواهی پسندیده این معنا به دست می‌آید که شخص: 1. آگاه به خطا و اشتباه شده و بدان علم یافته است؛ 2. احساس ناخوشایندی دارد؛ 3. ترس از مجازات و عتاب و مواخذه دارد؛ 4. در راستای رهایی از پیامدهای واقعی و احتمالی تلاش می‌کند.
همچنین عذرخواهی زمانی انجام می‌گیرد که شخص اشتباه و خطا و گناهش را پذیرفته باشد و بخواهد برای جبران آن کاری را انجام دهد. پس در عذرخواهی اموری دخیل است که شامل:
1. پذیرش اشتباه و خطا و گناه؛ 2. اقرار و اظهار آن؛ 3. تلاش و کوشش برای جبران آن می‌شود.
عذر و بهانه در جایی است که انسان، جاهل و غیر عامد باشد؛ اما اگر علم و عمدی باشد، شخص، دیگر نمی‌تواند بهانه‌جویی کند و راه بهانه‌جویی بر او بسته است. امام علی(ع) می‌فرماید: علم، راه عذر را بر بهانه‌جویان می‌بندد (نهج‌البلاغه: الحکمه 284).
انسان نباید منتظر باشد تا کسی مستقیماً و با لفظ پوزش‌طلبی عذرخواهی کند، بلکه همین که اقرار می‌کند که اشتباهی شده به معنای آن است که می‌خواهد عذرخواهی کند و باید به همین مقدار بسنده کرد و آن را به معنای عذرخواهی و پوزش طرف پذیرفت. از این رو امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرماید: الاقرار اعتذار، الانکار اصرار؛ اعتراف به گناه نوعی پوزش خواهی است؛ انکار و عدم اعتراف به گناه پای فشردن بر آن است (غرر الحکم: 179 و 180).
البته عذرخواهی در فرهنگ قرآنی تنها برای اعمال زشت خویش نیست، بلکه گاه انسان نسبت به اعمال زشت دیگران نیز دنبال معذرت‌خواهی است؛ چنانکه اصحاب سبت گناه قانون‌شکنی را انجام می‌دهند، ولی گروهی دیگر به قصد معذرت‌خواهی، به نهی از منکر اقدام می‌کنند. به سخن دیگر، عذر و پوزش‌خواهی تنها نسبت به اعمال زشت و نادرست خود شخص انجام نمی‌گیرد، بلکه گاه شخص برای اعمال زشت دیگران عذرخواهی می‌کند تا این گونه خود را از پیامدهای آن در امان نگه دارد؛ زیرا احتمال می‌دهد در صورت سکوت و عدم اقدام برای کاری، ممکن است، پیامدهای آن دامنگیر خودش نیز شود.(اعراف، آیات 164 تا 167)
در قرآن بیان شده که ستمگران در قیامت عذرخواهی می‌کنند، ولی چون زمان عذرخواهی گذشته است، اینان حتی مورد عتاب قرار نمی‌گیرند. خداوند می‌فرماید: فیومئذ لاینفع الذین ظلموا معذرتهم ولا هم یستعتبون؛ و در چنین روزی، [دیگر] پوزش آنان که ستم کرده‌اند سود نمی‌بخشد و عذرشان را نپذیرند. (روم، آیه 57)
علت اینکه مسئله عتاب در قیامت نیست؛ زیرا اصولا عتاب زمانی انجام می‌گیرد که شخص خطاکار زمینه بازسازی و جبران خطا را داشته باشد، اما وقتی کار از کار گذشته و دیگر فرصتی برای جبران مافات نیست، عتاب و سرزنش معنا و مفهومی نخواهد داشت. استعتاب و عذرخواهی و پوزش‌خواهی تا زمانی که بتوان جبران کرد شدنی است وگرنه شخص نمی‌تواند با عذرخواهی کاری پیش برد؛ چنانکه در هنگام احتضار و در قیامت چنین چیزی غیرممکن است.
از نظر قرآن عذرخواهی به موقع امری پسندیده است؛ زیرا شخص متوجه گناه و خطا شده و به جبران مافات و اشتباهات اقدام می‌کند. در همین چارچوب اگر عتابی صورت می‌گیرد امری پسندیده خواهد بود؛ زیرا خطاکار را به اشتباه و خطا آگاه کرده و زمینه را برای جبران مافات از سوی خطاکار آماده می‌سازد. (نساء، آیات 97 و 98؛ توبه، آیات 86 و 91؛ نحل، آیات 106 و 110)
اینکه خداوند در آیه 199 سوره فرمان می‌دهد تا راه عفو در پیش گرفته شود، به این معناست عذر معتذر پذیرفته شود و شخص معتذر در برابر بدی مواخذه نشود. (مجمع‌البیان، ج4-3، ص 787)
مچ‌گیری؛ نه
 حمل بر صحت؛ آری
از نظر آموزه‌های قرآن، انسان باید عذرخواهی دیگران را بپذیرد و سخن و رفتار ایشان را با توجیه و عذری که آورده‌اند بپذیرد و آن را بر وجه نیک و صحیح حمل کند.
اصالت الصحه آن است که بگوئیم شخص کارش را بر وجه صحیح آورده است و اگر سخنی گفته که برداشتی نادرست از آن می‌شود، مراد آن برداشت درست است و همان مقصود و منظورش بوده است. کارهای مومنان را نیز بر وجه صحیح باید حمل کرد و به جای اصالت فساد باید اصل را بر صحت و درستی عمل قرار داد.
امام علی(ع) در سفارش به محمدبن حنفیه- فرمود: به صرف شک و تردید، از برادرت مبر و بدون آنکه از او بخواهی رضایت تو را به دست  آورد، با وی قطع رابطه مکن؛ ممکن است عذری داشته باشد و تو [بی‌جهت] او را سرزنش کنی. عذرخواهی معذرت‌خواه را، چه راست بگوید یا دروغ، بپذیر تا شفاعت شامل حال تو بشود. (وسائل الشیعه، ج8، ص553، ح2).
آن حضرت پذیرش پوزش‌خواهی را عاملی مهم در بهره‌مندی افراد امت از یکدیگر دانسته و به یکی از آثار و فواید این پذیرش پوزش اشاره کرده و فرموده است: عذخواهی‌های مردم را بپذیر تا از برادری آنان بهره‌مند شوی، و با روی گشاده دیدارشان کن تا کینه‌هایشان بمیرد. (غررالحکم: 2420)
از نظر حضرت علی(ع) پذیرش عذر دیگران نشانه‌ای از خردمندی است و هرکسی عذرپذیرتر باشد، عاقل‌تر است: أعقل الناس أعذر هم للناس؛ خردمندترین مردم، عذرپذیرترین آنها است. (غرر الحکم: 2988). امام صادق(ع) می‌فرماید: أنقص الناس عقلا من ظلم دونه، و لم یصفح عمن اعتذر الیه؛ کم خردترین مردم کسی است که به زیر دستش ستم کند و کسی را که از او عذرخواهی می‌کند، نبخشد. (الدرهًْ الباهرهًْ: 31).
این عذرخواهی خواه واقعی و خواه غیر واقعی و خواه صادق و خواه کاذب باید مورد پذیرش قرار گیرد و اما و اگر در آن آورده نشود؛ چنانکه امام زین‌العابدین(ع) می‌فرماید: لا یعتذر الیک أحد الا قبلت عذره؛ و ان علمت أنه کاذب؛ هیچ کس از تو عذرخواهی نکند، مگر اینکه عذرش را بپذیر، گرچه بدانی که دروغ می‌گوید. (الدرهًْ الباهرهًْ: 26). چرا که هدف از عذرخواهی طرف مقابل هرچه باشد، او پذیرفته است که اشتباه کرده و یا از نظر دیگری در حال اشتباه است و رفتارش از سوی دیگران تائید نشده است. پس حتی اگر معتقد باشد که کارش اشتباه و خطا نبوده و در این عذرخواهی دروغ می‌گوید: با این همه عذر و پوزشش پذیرفته می‌شود؛ زیرا او به این درک و فهم رسیده که از نظر دیگران کارش اشتباه است و نباید تکرار شود. این عذرخواهی حتی در یک لحظه و به شکل زبانی رخ دهد، باید پذیرفته شود و اما و اگر در آن آورده نشود؛ زیرا هدف آن نیست که مچ‌گیری شود، بلکه هدف آن است که خود و دیگران را به کمال برسانیم و جامعه‌ای سرشار از مهر و مودت داشته باشیم و از درگیری‌ها و تضادها و اختلافات بکاهیم و به اشتراکات بها دهیم. از این‌رو امام زین‌العابدین(ع) می‌فرماید: ان شتمک رجل عن یمینک ثم تحول الی یسارک و اعتذر الیک فاقبل عذره؛ اگر مردی از طرف راستت به تو ناسزا گفت و سپس به طرف چپت آمد و عذر خواست، عذرش را بپذیر. (بحارالأنوار، ج78، ص141، ح34).
پیامبر خدا(ص) نیز می‌فرماید: هر کس برادرش به عذرخواهی نزد او آید، باید عذرش را بپذیرد، خواه عذرش موجه باشد یا ناموجه که اگر نپذیرد کنار حوض ]کوثر[ بر من وارد نشود. (کنز‌العمال: 7029)
دراین حدیث بیان شده که یکی از مهم‌ترین عوامل بهشت‌ساز این است که انسان نه تنها عذرخواهی واقعی دیگران را بپذیرد بلکه بهانه‌جویی آنان را هم قبول کند.
حمل بر صحت
برای اشتباهات دیگران
از آموزه‌های اسلام چنین برمی‌آید که عذر و پوزش دیگران را باید پذیرفت، بلکه در مقام اکرام و کرامت انسانی از انسان‌ها خواسته شده تا نه‌تنها عذر و پوزش دیگران را بپذیرند، بلکه اگر عذری نیاورده و بهانه‌جویی نکرده برای آنان بهانه‌سازی کنند و کارهایشان را حمل بر صحت و درستی نمایند.
برای اینکه توجیه‌ساز اعمال دیگران باشیم، باید در توجیه‌سازی و بهانه‌سازی نسبت به سخنانی که شنیده‌ایم و ما را آزرده است بگوئیم: حتما گفتارش نارسا بوده یا برداشتی نادرست کرده‌ام؛ و یا درباره کارهای نادرست دیگری بگوئیم؛ نیت خیر داشته ولی آن طوری که می‌خواست نشد و عمل و کارش نادرست درآمد.
انسان نباید به سرعت دنبال کیفر و مجازات خطاکار باشد بلکه باید تا می‌تواند تاخیر اندازد تا بهانه‌ای برایش جور شود. امام حسن(ع) می‌فرماید: لا تعاجل الذنب بالعقوبه، و اجعل بینهما للاعتذار طریقا؛ گناه را زود کیفر مده، بلکه میان گناه و کیفر، راهی برای عذرخواهی باقی بگذار. (مسند‌الامام المجتبی(ع)، ص 727، ح 86)
امام علی(ع) در این باره می‌فرماید: اقبل عذر اخیک، و ان لم یکن له عذر فالتمس له عذرا؛ عذر برادرت را بپذیر و اگر عذری نداشت برایش عذری بتراش. (بحارالانوار، ج 74، ص 165، ح 29)
به سخن دیگر، نه تنها انسان باید عذر دیگران را بپذیرد و بهانه‌جویی‌های آنان را بهانه نشمارد بلکه آن را علت اشتباه و خطا بداند، حتی فراتر از آن باید برای شخصی که عذری هم ندارد و بهانه‌ای هم نمی‌آورد، عذر و بهانه‌ای بسازد و گفتار و رفتارش را بر آن حمل کند.
از نظر این آموزه‌ای که امیرمومنان به ما می‌آموزد، انسان باید در مسئله عذر و پوزش به چند مرتبه و مرحله توجه داشته باشد: 1- عذر و پوزش واقعی صادق دیگران را بپذیرد که این مقام عفو و گذشت است؛ 2- عذر و پوزش کاذب دیگران را نیز پذیرد که این نیز مرتبه‌از احسان است؛ 3- بهانه‌جویی دیگران را بپذیرد که این خود از مراتب بالای احسان است؛ 4- بهانه‌ای برای دیگران بسازد که این مقام اکرام و ایثار است.
عذرخواهی‌های نابجا
از نظر آموزه‌های اسلامی نباید بی‌دلیل عذرخواهی کرد؛ زیرا این رویه خود موجب ذلت و خواری مومن است و مومن نباید خود را ذلیل و خوار کند.
ازمواردی که عذرخواهی ممنوع است عبارتند از:
1- اطاعت: انسان حق ندارد در جایی که به قصد اطاعت فرمان خدا و شریعت انجام گرفته، عذرخواهی کند؛ زیرا این عذر، نابجا و نادرست است. امام علی(ع) می‌فرماید: از کاری که با آن خداوند سبحان را فرمان برده‌ای، عذرخواهی مکن؛ زیرا آن کار برای تو افتخاری بزرگ است. (غرر‌الحکم؛‌10340)
2- مچ‌گیری: در برابر کسی که دنبال مچ‌گیری است یا نمی‌خواهد و دوست ندارد تا عذر شما را بشنود و بپذیرد، لازم نیست که عذرخواهی کنید. امام علی(ع) می‌فرماید: لا تعتذر الی من یحب ان لا یجد لک عذرا؛ از کسی که دوست دارد برای تو عذری نیابد، عذرخواهی مکن. (بحارالانوار: ج 13 ص 418 ح 12؛ غرر‌الحکم: 10269)
3- عذر بی‌گناه: کسی که اشتباه و گناه و خطایی نکرده لازم نیست عذرخواهی کند و دنبال معذرت‌خواهی برود. امام علی(ع) می‌فرماید: من اعتذر من غیر ذنب فقد اوجب علی نفسه الذنب؛ هر کس بدون ارتکاب گناهی عذرخواهی کند، خود را گناهکار قلمداد کرده است. (غرر‌الحکم: 8894)
4- تکرار عذرخواهی: اگر یکبار عذرخواهی شد لازم نیست دوباره عذرخواهی شود؛ زیرا تکرار آن نه تنها مفید و سازنده نیست بلکه زیانبار است. امام علی(ع) می‌فرماید: اعاده الاعتذار تذکیر بالذنب؛ پوزش خواهی دوباره، یادآوری کردن گناه است. (غرر‌الحکم؛ 1428)