نگاهی به بیست ونهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و چالشهای پیشرو(بخش پایانی)
وقتی کتاب لای چرخ دنده ماشین چاپ گیر میکند!(گزارش روز)
گالیا توانگر
تا چشم کار میکند، کتابها در صفهای منظم پیش روی غرفههای بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ردیف شدهاند.دلم میخواهد همهشان را بخرم، اما وقتی یکی و دو تا از جلدها را بر عکس کرده و قیمت پشت جلد را میبینم، یواشکی کتاب را سر جایش برمیگردانم.استقبال پر شور مردم از این دوره از نمایشگاه کتاب بهخصوص در روزهای آغازین گواه این حقیقت است که اقشار مختلف و خانوادهها کتاب را دوست داشته و برای مطالعه کماکان ارزش قائلند؛ چرا که روزهای تعطیل و پایان هفته خود را به بازدید از نمایشگاه کتاب امسال اختصاص دادند.
با این حال همچنان آمار مطالعه و خرید کتاب پایین است. عمدهترین چالش پیش روی بسط فرهنگ کتاب و کتابخوانی که همواره به آن اشاره شده بالا بودن قیمت کتاب است.
حجتالاسلام علی وحیدزاده یک بازدیدکننده از بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران با اشاره به پتانسیلهای فرهنگی بسط کتابخوانی که در جای جای کتب دینیمان به آن اشاره شده است، میگوید: «خیرین هنوز مجدانه وارد این عرصه فرهنگی پربرکت که در حقیقت باقیات و صالحات بینظیری به حساب میآید، نشدهاند. باید توسط مبلغین دینی بر بالای منبر بهخصوص در ایام پربرکت شعبان، رمضان و محرم بر نذر کتاب توصیه و سفارش اکید صورت پذیرد.»
چاپخانههای باکیفیت نداریم
زهرا ادیب و معصومه محمدیان دو غرفهدار بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران درباب مهمترین چالشهای پیش روی فرهنگ کتابخوانی کشور به گزارشگر کیهان میگویند: «در سالهای 88 و 89 قیمت کتاب متعادل مینمود. به تبع تعادل قیمتها آمار مخاطبین نیز بیشتر بود. در سال 90 با افزایش نرخ کاغذ به یکباره قیمت کتاب بالا کشید و درحد یک کالای فانتزی افزایش قیمت نشان داد. در همان سال دو چاپ قدیمی و جدید از هر عنوان کتاب را به نمایشگاه آوردیم. تفاوت قیمت بین چاپهای قدیم و جدید کاملا محسوس بود، به طوری که خیلی از اقشار متوسط به دنبال همان چاپهای قدیمی با قیمتهای متعادل میگشتند. در حال حاضر چون مخاطبین کم شدهاند، ناگزیریم تا چند درصد قیمت پشت جلد همین چاپهای جدید را نیز تخفیف دهیم.»
این دو دردآشنای صنعت چاپ و نشر چالشهایی نظیر کمبود چاپخانههای با کیفیت بالا و نبود کاغذ مرغوب را از مهمترین چالشهای پیشروی صنعت نشر عنوان کرده و در ادامه زهرا ادیب برایمان توضیح میدهد: «کتابهای خارجی را که باز میکنی، تا آخر میتوان آن را کاملا باز کرد، وزن سبکی دارند و جنس ورقهها خوب است، اما درحال حاضر اغلب کتابهای چاپ داخل را که باز میکنیم، ورقه ورقه میشوند. صحافی ما مشکل دارد.جوهری که برای چاپ استفاده میشود، کیفیت پایین داشته و کمرنگ است. ما نیز چون خودمان مشکلات کار را میدانیم برای اینکه شرمنده مشتریها نشویم، تخفیف میدهیم تا لااقل کمی از بار خجالتمان کاسته شود.»
بن کارت چهل هزار تومانی دانشجویی
و این همه مشکلات؟!
امسال از همان ابتدای ثبتنام برای بن کارت کتاب دانشجویی حرف و حدیثها آغاز شده و نحوه ثبتنام بن کتاب دانشجویی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای سال ۹۵ بحثبرانگیزگشت.
جمعی از دانشجویان به رویه ثبتنام بن کتاب اعتراض کردهاند. معترضین خبر دادهاند امسال بر خلاف سالهای قبل دانشجویان نمیتوانند سهم خود را از طریق درگاه اینترنتی پرداخت کنند؛ بلکه باید از طریق اپلیکیشنی که توسط بانک شهر در سایت رسمی بن کتاب قرار داده شده این کار انجام شود. منتهی صرفا دانشجویانی که دارای تلفن همراه هوشمند هستند میتوانند این اپلیکیشن را نصب و فرایند ثبتنام برای دریافت بن کتاب را انجام دهند.
این تبعیض ناروا میان دانشجویان در ارائه بن کتاب که با داشتن یا نداشتن گوشی هوشمند صورت گرفته، موجی از نارضایتی میان آنها ایجاد کرده است. دانشجویان همچنین عنوان میکنند متاسفانه کسی دراین باره پاسخگو نیست و در حالی که از طریق ایمیل اعلامی در سایت بن کتاب خواستار توضیح در این باره شدهاند، هیچ پاسخی دریافت نکردهاند. از طرف دیگر در نمایشگاه امسال علیرغم اینکه چندین فضای مسقف به بخش کتب دانشگاهی اختصاص داده شده، ولی باز هم خرید کم است. معمولا از بن دانشگاهی برای خرید استفاده میکنند که مبلغش هم چندان کفاف نیازهای دانشجویی را نمیدهد.
مبلغ بن کارت دانشجویی چقدراست؟
مبلغ بن کارتهای دانشجویی نمایشگاه کتاب امسال چهل هزار تومان تعیین شده است. آن هم طی یک پروسه قابل تامل! ابتدا باید دانشجو مبلغ شصت هزار تومان به کارت خود واریز کند تا40 هزار تومان آن به عنوان یارانه کتاب توسط معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به او پرداخت گردد!
امین لقمانی دانشجو رشته زبان انگلیسی برای خرید کتابهای درسی و علمی مورد نیازش به بخش کتب دانشگاهی در بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران سر زده است.
وی دو کتاب داستان انگلیسی و آموزش گرامر خریده و تا کنون برای خرید همین دو جلد کتاب مبلغ 60 هزار تومان پرداخته است.
وی به گزارشگر کیهان میگوید: «بن کارت دانشجویی خرید کتاب بیشتر جنبه نمادین دارد. برای ثبتنام در سایت و دریافت آن-بهویژه ورودیهای جدید- کلی دنگ و فنگ داشتیم. خیلی از بچهها از خیر دریافتش گذشتند. آخر چهل هزار تومان به کجای خرید ما میرسد؟! در واقع قیمت بالای کتب دانشجویی دردی است که با بن کتاب هم تخفیف داده نمیشود.»
وی که دانشجوی ورودی سال 94 است، در ادامه تشریح مشکلات روند ثبتنام و دریافت بن کارت دانشجویی برایمان میگوید: «وقتی برای ثبتنام وارد سایت ارشاد شدیم و به مرحله ثبت شماره دانشجویی رسیدیم، شماره دانشجویی خیلی از بچهها در سایت ذخیره نشده بود که به ما از طریق سایت تحویل داده شود و روند ثبت نام ما کامل گردد. این در حالی است که مسئولان امر در پاسخ به این مشکل ما گفتهاند، فهرست شماره دانشجوییهای چهار میلیون و ششصد هزاردانشجو را از دانشگاههای محل تحصیلشان دریافت کردهاند و اگر شمارهای نیست این نقص از طرف دانشگاه ایجاد شده است که لیست کاملی به ارشاد ارائه ندادهاند. بیشتر بچههای واحدهای دانشگاه آزاد بهویژه ورودیهای جدید با این مشکل مواجه بودند.»
ماشینهای پیر، چالش صنعت چاپ ایران
حاکم نبودن سياست مشخص و برنامههای سنجيده کوتاهمدت، ميانمدت و بلندمدت بر نشر کتاب در ايران، مدیریت ناکارآمد، مدیریتی که از امکانات موجود به نحو احسن بهرهبرداری نمیکند و ابتکار، نوآوری، آیندهنگری و قدرت جذب ندارد، کمبود نیروهای فنی- تخصصی در نشر کتاب، نامشخص بودن جايگاه کتاب در جامعه، که جلوه ظاهری آن مطالعه نکردن، روی نياوردن به کتابخانهها و قرار ندادن کتاب در متن زندگی و کاراست، کمی سرمایه مادی، عدم مشارکت بانکها و سازمانها و افراد سرمایهگذار در کار کتاب و نشر، کمبود وسایل و امکانات فنی چاپ و نشر، ناکارآمدی، فرسودگی دستگاهها و ابزارهای چاپ، کمبود و گرانی مواد و مصالح چاپ و نشر و وابستگی کشور در این حیث به بازارهای متغیر و پرنوسان و بهویژه مشکل کاغذ و مانند آن را میتوان مهمترین لیست چالشهای پیش روی صنعت چاپ و نشر کشور دانست.
فرسودگی ۹۸ درصدی ماشینآلات و دستگاهها و تقلب در سال ساخت ماشینآلاتی که به ایران وارد میشوند از جمله مشکلاتی است که صنعت چاپ در ایران با آن دست و پنجه نرم میکند و حتی این صنعت را به مرز ورشکستگی کشانده است. در کل دنیا تعداد محدودی از کشورها ماشین برای صنعت چاپ میسازند و مابقی کشورها واردکننده هستند.
محمدشاپور اسفرجانی، کارشناس و پیشکسوت صنعت چاپ درباره وضعیت این صنعت در کشور میگوید: «بیش از ۹۸ درصد ماشینآلات چاپ که اکنون در ایران استفاده میشود، فرسوده و دست دوم هستند. فرسودگی ماشینآلات صنعت چاپ از جمله مشکلاتی است که دولت باید برای رفع آن از صنعت چاپ حمایتهای ویژهای داشته باشد. واردات ماشینآلات دستدوم متاسفانه اکنون به طور بیرویه است. متاسفانه واردات این ماشینآلات در هیچ بازه زمانی نمیتواند به این صنعت در کشور کمک کند. هزینه چاپ با ماشینآلات فرسوده بسیار بیشتر از هزینه چاپ با استفاده از تجهیزات مدرن و روزآمد میشود. یکی از مشکلاتی که دستگاههای فرسوده در صنعت چاپ ایجاد میکند، افزایش قیمت از دست رفتن قیمت رقابتپذیر میانجامد.»
این کارشناس صنعت چاپ با اشاره به اینکه عمده ماشینآلاتی که اکنون به کشور وارد میشود تقلبی و غیرقانونی است، میگوید: «در این زمینه به دلیل حجیم بودن دستگاهها و قوانینی که در دنیا وجود دارد، هیچ ظرفیتی برای قاچاق وجود ندارد، اما برخی واردکنندگان با شیوههای تقلب و دروغین سال ساخت دستگاه را تغییر میدهند.بر اساس قوانین موجود در کشور ماشینآلاتی که تا ۱۰ سال گذشته تولید شده باشند، اجازه ورود به کشور دارند. این قانون در حالی است که برخی واردکنندگان با تغییر سال ساخت در شناسنامه ماشینآلات و ایجاد برخی تغییرات در شماره سریال این دستگاهها، اقدام به واردات این دستگاههای پیر و فرسوده میکنند.»
وی میگوید: «ورود ماشینآلات قدیمی آسیب بسیاری به صنعت چاپ در کشور میزند و یکی از موانع رشد و توسعه صنعت چاپ در کشور است.دولت در این زمینه قوانین مناسبی وضع کرده، اما متاسفانه برخی واردکنندگان در این زمینه با تقلب و تخلف ماشینآلات قدیمی را وارد میکنند و با این کار مانع رشد صنعت چاپ در کشور میشود.»
لازم به توضیح است که ترکیه یکی از همسایگان کشورمان سالانه ۳۸ میلیون دلار گردش مالی در صنایع چاپ و بستهبندی دارد. همچنین باید در نظر داشت که ارزش افزوده قابل توجهی در این صنعت به وجود میآید.
افزایش فروش 15 تا 20 درصدی کتاب
در نمایشگاه امسال
در نمایشگاه امسال یک بطری آب غنیمت است! صندلی و سایبانی برای استراحت در محوطه نیست، به همین دلیل یا باید بر روی چمنها زیر آفتاب سوزان شهر آفتاب نشست و یا در حاشیه سالنهای نمایشگاه جای خلوتتری را گیر آورد و اتراق نمود.
زینب آراسته مادر یک خردسال که به همراه کودکش به نمایشگاه امسال آمده ضمن بیان مشکلات بالا به گزارشگر کیهان میگوید: «همه جای دنیا در همجواری نمایشگاههای بزرگ برای کودکان محوطه بازی تعبیه کرده و اسباب و لوازم بازی در زمینی امن قرار میدهند. امسال با کودکم به نمایشگاه آمدیم، بچهام هلاک شد. در مسیر رسیدن به غرفهها کمتر باجه فروش آب و خوراکی دیده میشود وحتی نشد دقایقی در محوطه به استراحت بپردازیم، چون سایبانی وجود نداشت و تمام بدن کودکم آفتاب سوخته شد.»
علی صالحی یک بازدیدکننده از قطع و وصل آب در سرویسهای بهداشتی شکایت کرده و میگوید: «حتی برای گرفتن وضو با مشکل مواجه شدیم.»
با همه مشکلات زیرساختی موجود در بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و نیز قیمت بالای کتاب، بر طبق آمار اعلام شده توسط مسئولین امر فروش کتاب در نمایشگاه امسال نسبت به سال گذشته 15 تا 20 درصد افزایش داشته است. امیرمسعود شهرامنیا قائم مقام نمایشگاه کتاب درباره میزان فروش کتاب در این دوره از نمایشگاه میگوید: «تا روز دوشنبه 20 اردیبهشت، فروش کتاب در نمایشگاه تنها از طریق دستگاههای کارتخوان بانک شهر مرز30 میلیارد تومان را رد کرده بود، اما امسال با توجه به فروش نقدی و همچنین فعالیت کارتخوانهای دیگر بانکها در غرفههای ناشران احتمالا این میزان فروش دو برابر است.
با توجه به این موضوع تا به حال فروش کتاب در نمایشگاه امسال بین 15 تا 20 درصد بیشتر از مدت مشابه در سال گذشته است.»
این آمار به خوبی گواه این است که نه تنها مردم با یار مهربان قهر نیستند، بلکه در پی تجدید مودت با آن هستند؛ اگر چالشهای پیش روی کتاب و کتابخوانی لااقل تخفیف پیدا کند، همچنان خانوادههایی هستند که کتاب از نان شب برایشان واجبتر است.