کنترل غرائز و هوس‌ها(پرسش و پاسخ)

پرسش:
راهکارهای کنترل غرائز و هوس‌های انسان کدام است؟
پاسخ:
اولًا؛ تمايلات و غرايز درونی انسان به صورت حكيمانه قرار داده شده است كه هر يك از آنها آثار و بركات مفيدى را در پى دارد؛ مثلًا اگر تمايل به همسر نبود، نسل بشر قطع مى‏شد، اگر تمايل به ماديات نبود انگيزه كار در انسان از بين مى‏رفت و ....
اين غرايز در انسان، همچون كپسول گاز است كه اگر از لوله مخصوص وارد چراغ بشود هم اتاق را گرم و هم غذا را طبخ و هم فضا را روشن مى‏كند و هيچ‏گونه خطر و بدبويى در كار نيست. ولى اگر همين گاز از غير اين مسير وارد شده و در فضا پخش شود، سبب انفجار و آتش سوزى و بدبويى مى‏شود.
اسلام براى ارضاى غرائز، دستوراتى منطقى و طبيعى و به دور از افراط و تفريط و با توجه به ساير نيازها و كمالات داده است.
بنابراين؛ در اين زمينه توجه به نكاتى لازم است:
اولًا؛ بايد توجه به مقام انسانيت و ظرفيت انسان داشته باشيم و بدانيم كه اگر در غريزه و تمايل تندروى كنيم و تمام ظرفيت خود را صرف رسيدن به آن كنيم از كمالات ديگر باز مى‏مانيم.
پس نخستين گام توجه به شخصيت، ظرفيت، استعدادها، لياقت و نيازهاست. هيچ كارمند عاقلى تمام حقوق خود را همان روز اول صرف يكى از مسايل زندگى‏اش نمى‏كند.
ثانياً؛ توجه به حقوق ديگران، عامل كنترل است؛ اگر بدانيم روشن كردن لامپ اضافى سبب خاموشى خانه‏ همسايه مى‏شود و پرخورى ما سبب گرسنگى ديگران مى‏شود و پارك كردن نابجاى ماشين، باعث ايجاد مزاحمت براى ديگران‏ است، منصفانه‏تر برخورد مى‏كنيم.
ثالثاً؛ توجه به نافرجامى كسانى كه در هوسها تندروى كردند و به سرنوشت شومى گرفتار شدند، نيز عامل كنترل است.
رابعاً؛ توجه به مقايسه‏ بين كاميابى‏هاى اين دنیا با ناكامى‏هاى سراى ديگر نيز در كنترل هوسها مؤثر است. اگر دانش‏آموز و دانشجويى كه تمايل به موسيقى لهوی دارد، بداند كه در ايام امتحانات يا در جلسه آزمون، دل به موسيقى بسپارد در امتحان، مردود مى‏شود و شرمندگى و رسوايى به دنبال دارد، هرگز به سراغ تمايلات خود نمى‏رود.
خامسا: جلوگیری از حاکمیت شهوت و غضب در رفتار انسان.
بدون شک دو قوه غضبیه و شهویه در خصوص عملکرد و رفتار انسان نقش کلیدی دارند. اگر این دو قوه تحت انقیاد قوه عاقله در آیند، و عقل حاکمیت خود را بر رفتار و کردار انسان تثبیت نماید، انسان در مسیر تکاملی قدم می‌گذارد و غرائز و هوس‌های خود را نیز می‌تواند کنترل کند. اما بالعکس در صورت حاکمیت غرائز و هوس‌ها و عدم کنترل آنها، سیر حرکتی انسان همچون حیوانات قهقرایی و رو به افول خواهد بود.
امام علی(ع) در این زمینه می‌فرماید: هرکس غضب و شهوتش بر او غلبه کند در زمره حیوانات به شمار می‌آید. (غرر الحکم، ص 287)