قساوت قلب(پرسش و پاسخ)

پرسش:
عواملی که موجبات قساوت قلب انسان را فراهم می‌آورد کدام است و چه راهکارهایی برای از بین بردن آنها وجود دارد؟
پاسخ:
انسان از ابتدا قساوت قلب ندارد. با دور شدن از معنویات و در دنیا فرو رفتن و به گناه آلوده شدن، قساوت قلب و زنگار دل نیز شروع می‌شود. روحی که از خدا نشأت گرفته و می‌تواند به جایی برسد که « به جز خدا نبیند»، حالا در دست یک انسان بیچاره دارد ذبح می‌شود و لحظه لحظه از موطن اصلی خود که همانا ملکوت باشد دور می‌گردد. یک گناه، یک نقطه سیاه در قلب ایجاد کرده و تکرار بر گناه، این نقطه را بزرگ‌تر می‌کند تا اینکه تمام قلب سیاه می‌شود. این قلب سیاه، محصول عمل چه کسی است غیر از خودمان.
برای ملموس شدن موضوع بهتر است دقتی در منش خود داشته باشیم. گفتیم روح در بدو امر پاک و خالی از هر نوع تیرگی است ما با اعمالمان ساحتش را تیره و به انواع آلودگی‌ها آمیخته می‌کنیم مثلا به نگاه‌های خود دقت کنیم زمانی نگاهی حتی کوتاه به یک نامحرم پشتمان را می‌لرزاند ولی ناگاه به خود می‌آییم و می‌بینیم  نه تنها دیگر از نگاه ناخواسته هراسی نداریم که از قصد خیره شده‌ایم و بعد از آن هم وارد صحبت شده و به اصطلاح گرم گرفته‌ایم و بعد هم از هیچ فسق و فجوری ابایی نداشته‌ایم این چه معنایی می‌تواند داشته باشد به جز تیرگی روح جز قساوت قلب، قلبی که دیگر  از هیچ ظلم و بی‌عدالتی به درد نمی‌آید و خود نیز منشأ رذایل دیگر شده است. مطابق روایات، قساوت قلب، بدترین عقوبت برای بندگان است. (میزان الحکمهًْ، ح 16995) پس اگر دچار آن شدیم باید فوراً در صدد رفع آن برآییم. خداوند می‌فرماید: اعمالشان چون زنگاری بر دل‌هایشان نشسته است. (مطففین - 14)  این آیه نشان می‌دهد که سبب قساوت و زنگار دل، اعمال خود انسان‌هاست.
«قساوت قلب» وصفی است که اگر از کسی صادر شود این را به ذهن متبادر می‌کند که او یک شخص جانی و جنایتکار است ولی قسی‌القلب شدن امری است که در مورد بسیاری از ما به سادگی رخ داده و خودمان غافل از آنیم چرا که نحوه به وجود آمدن قساوت قلب بسیار ساده و عادی است.
عوامل قساوت قلب
1 - دوستی شهوات: کسی که دلش با دوستی شهوات دنیایی باشد قلب او از یاد خدا محجوب می‌گردد. (میزان الحکمهًْ، ح 16985)
2 - کثرت کلام و زیاد سخن گفتن به غیر ذکر خدا قساوت قلب می‌آورد. قال علی (علیه‌السلام): هرکس کلامش زیاد شود، اشتباهاتش زیاد می‌شود و هرکس خطایش زیاد شود، شرم و حیایش کم می‌شود و آنکه حیایش کم شود، ورع و پرهیزگاری‌اش کم می‌شود و هرکس خداترسی‌اش کم شود، قلبش می‌میرد و آنکه قلبش مُرد، در آتش افکنده می‌شود. (بحارالانوار، ج 71، ص 286)
3 - آرزوهای بلند دنیایی: خداوند به حضرت موسی(ع) فرمود: ‌ای موسی! آرزویت را در دنیا دراز مکن که قلبت سخت و انعطاف‌ناپذیر می‌شود. (میزان الحکمهًْ، ح 17000)
4 - گناه و رفت و آمد با دوستانی که اهل بی‌بند و باری و حرام باشند.
پیامبر فرمود: چهار چیز قلب را می‌میراند: 1- گناه بر روی گناه افزودن 2 - هم‌سخن شدن زیاد با زنان 3 - بگومگو کردن با احمق – تو می‌گویی و او می‌گوید و هرگز به راه نمی‌آید  4- همنشینی با مردگان. عرض شد یا رسول‌الله منظور از مردگان چیست؟ فرمود: هر توانگر خوش‌گذران (میزان الحکمهًْ، ح 17023) هم‌چنین از امیر مؤمنان روایت شده: اشک‌ها خشک نمی‌شوند مگر به سبب سختی دل‌ها و دل‌ها سخت و سنگین نمی‌شوند مگر به سبب فزونی گناه (بحارالانوار، ج 7، ص 55)
5- خندیدن زیاد: پیامبر اکرم(ص) فرمود: خنده زیاد دل را می‌میراند. (وسائل الشیعه، ج 8، ص 481)
6 - شنیدن لهو و لعب، چه در قالب موسیقی مناسب مجالس لهو و لعب و چه در قالب حرف‌های پراکنده و بی‌فایده دوستان (البته باید توجه داشته باشیم که مراد از حرف‌های پراکنده، حرف‌هایی است که ثمره مفید دنیایی و اخروی نداشته و باعث غفلت انسان نیز می‌شود. این طور نیست که شاد بودن، موجب قساوت قلب شود. البته شادی باید هدایت‌شده باشد).
7- دنبال شکار رفتن برای تفریح و گرفتن جان موجودات زنده و پر از لطافت خداوند آن هم نه از سر اجبار که برای تفریح موجب قساوت قلب می‌شود.
8 - افزایش مال و ثروت: امام صادق(علیه‌السلام): خداوند متعال به موسی (علیه‌السلام) وحی فرستاد که ‌ای موسی از فزونی اموال خوشحال مباش، و یاد مرا در هیچ حال ترک مکن چرا که فزونی مال غالبا موجب فراموش کردن گناهان است و ترک یاد من قلب را سخت می‌‌کند. (بحارالانوار، ج 7، ص 55)
9 - پرخوری: امام علی(ع): از پرخوری پرهیز کنید زیرا هر که پرخوری کند دردهای درونی‌اش بسیار گردد و خواب‌های فاسد و پریشان بیند و نیز موجب سنگدلی شخص و سبب کسالت و تنبلی در خواندن نماز می‌شود. (آثار الصادقین، جلد 9، صفحه 970)