جهاد علیه خویش سخت‌ترین جهاد

انسان پیش از آنکه هر جهادی را شروع کند اول باید با خودش تصفیه حساب کند. پیش از محاسبه نفس و جهاد علیه خواسته‌ها و هواهای نفسانی و زیاده خواهی‌های آن نمی‌توان موفقیت را در هیچ کاری تضمین کرد. جهاد علیه نفس به معنای مخالفت با کودکی است که عادت به شیر لذت و پستان مادر دنیا کرده است. سخت است که انسان بتواند خودش را از لذتی محروم کند که از آغاز خلقت با او بوده است و بی‌هیچ دردسری و تلاشی به آن می‌رسد. هر چند که این لذت در مقیاس با لذت‌های دیگر اندک و کم تنوع است ولی کودک نمی‌فهمد که در کباب آهو و عسل و دیگر غذاها چه لذتی است. هر چه به کودک نفس گفته شود دست از این پستان و شیر بردار، حاضر نمی‌شود.  این نفس دوست ندارد دست از پستان دنیا بردارد و لذت اندک را رها کند و مادر دنیا نیز با دلسوزی نابخردانه خود گریه کودک نفس را بهانه می‌کند و به او شیر می‌دهد با آنکه دوره شیرخواری اش تمام شده است.
واقعا جهاد نفس خیلی سخت است؛ زیرا از یک طرف کودک نفس گریه می‌کند و از سوی دیگر مادر دنیا می‌خواهد کودکش را راضی نگه دارد. از این رو جهاد علیه نفس خویش به عنوان سخت‌ترین جهاد معرفی می‌شود؛ زیرا اولا دشمن‌ترین دشمنان انسان همین خواسته‌ها و هواهای نفسانی است و از سوی دیگر جهاد درونی است و نه بیرونی و آدم، دشمن بیرون را می‌تواند ببیند و بشناسد، ولی نفس ،منافقانه رفتار می‌کند و در درون خانه جزئی از خود ماست. از این رو گفته شده جهاد نفس جهاد اکبر است در حالی که جهاد نظامی و جهاد علمی جهادهای اصغر و کبیر است. انسان باید اصل در جهاد را همان جهاد نفس قرار دهد؛ زیرا هر جهاد دیگری مبتنی بر همین جهان نفس است. امام على (ع) می‌فرماید :نهایت جهاد، مبارزه انسان با نفْس خویش است.:غایةُ المُجاهَدَةِ أنْ یُجاهِدَ المَرءُ نَفْسَهُ(غرر الحکم: 6370 )
آن حضرت همچنین می‌فرماید: اعلَموا أنَّ الجِهادَ الأکْبَرَ جِهادُ النَّفْسِ، فاشْتَغِلوا بجِهادِ أنْفُسِکُم تَسْعَدوا ؛ بدانید که جهاد اکبر جهاد با نفْس است، پس به جهاد با نفْسهاى خویش بپردازید تا نیک بخت شوید.(غرر الحکم: 11005)
امام باقر(ع)نیز می‌فرماید :لا فَضیلةَ کالجِهادِ و لا جِهادَ کمُجاهَدةِ الهوى؛ :هیچ فضیلتى چون جهاد نیست و هیچ جهادى مانند مبارزه با هواى نفس نمى باشد .(تحف العقول: 286 )