تسخیر لانه جاسوسی؛ یکی از مناطق محروم تاریخنگاری در ایران معاصر
محمد محبوبی
پیشگفتار
در آبان ۱۳۶۱، همان روزهایی که جامعه ایران مراسم بزرگداشت سومین سالروز تسخیر سفارت آمریکا را برگزار میکرد، کنفرانس مهمی در شهر فیلادلفیای ایالات متحده جریان داشت. میزبان این کنفرانس، انجمن مطالعات خاورمیانه آمریکای شمالی بود و میهمانان آن اغلب اساتید دانشگاههای مختلف ایالات متحده، بهویژه اساتید ایرانیتبار بودند. تقارن زمانی کنفرانس و سالگرد واقعه تصرف سفارت آمریکا در تهران، بخش قابلتوجهی از مباحث کنفرانس را به مسائل ایران سوق میداد.
یکی از سخنرانهای کنفرانس جان لیمبرت، استاد دانشگاه هاروارد بود. او کارمند بخش سیاسی سفارت آمریکا در تهران بود و در جریان واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸ به گروگان گرفته شد. لیمبرت در قسمتی از نطق خود به تفاوت روایتگری و تاریخنگاری ایرانی و آمریکایی از یک واقعه مشترک پرداخت و جمله قابلتأملی به زبان راند: معمولاً تاریخ را فاتحان مینویسند، ولی بهعنوان یک تاریخشناس، باعث تعجب من است که تاکنون اکثر مطالبی که در مورد ایران نوشته شده از سوی بازندهها، آمریکاییها و عوامل شاه، بوده است!
اگرچه این ادعای لیمبرت تعمیمپذیر و مطلق نیست، اما دستِ کم در بعضی از موضوعات، از جمله مسئله «روابط ایران و ایالات متحده» و بهطور خاص «تسخیر سفارت آمریکا در تهران»، مشهود است. به جرأت میتوان تصرف سفارت آمریکا در تهران و بسترها و پیامدهایش را یکی از مناطق محروم تاریخنگاری ایران معاصر دانست؛ چرا که نزدیک به تمام آثار موجود در این موضوع، کتابها و مقالات ترجمهشده از منابع آمریکایی است که میکوشند روایت آمریکایی از این واقعه را تثبیت کنند. اغلب این آثار بر خاطرات گروگانها، خاطرات مقامات وقت دولت آمریکا و گزارشهای خبرگزاریها و مطبوعات غربی تکیه دارند و استناد به مدارک و اسناد کمتر به چشم میخورد. وضعیت تاریخ شفاهی هم به همین شکل است؛ چند ده کتاب از خاطرات گروگانها و مقامات آمریکایی به ثبت رسیده و ترجمه شده، اما شمار خاطرات دانشجویان مسلمان پیرو خط امام و مقامات وقت ایرانی شاید به انگشتان یک دست هم نرسد.
کتابی که اکنون در دستان شماست، تلاش دارد بر پایه اسناد معتبر، نقطه آغاز و عزیمت روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۹ را تشریح کند. طبیعی است که شرح این روابط در این مقطع زمانی، جز با بررسی موشکافانه واقعه تسخیر سفارت آمریکا در تهران امکانپذیر نخواهد بود. نام کتاب، ایستگاه خیابان روزولت، گویای آن است که نمایندگی سیاسی آمریکا در تهران که در امتداد خیابان شهید مفتح (روزولت سابق) قرار داشت، بیش از آن که یک سفارتخانه با مأموریتهای دیپلماتیک باشد، ایستگاه سازمان سیآیای با مأموریتهای اطلاعاتی و عملیاتی بود. دیگر آن که واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸ یک مقطع حیاتی در سپهر سیاست ایران است و بازیگران و ناظران سیاسی لاجرم باید در این ایستگاه توقف کنند و موضع خود در برابر این رویداد را روشن سازند.
تسخیر سفارت آمریکا در روز ۱۳ آبان سال ۱۳۵۸، یک آتشافروزی هیجانی و یکباره نبود، بلکه بهمثابه جرقهای بود که انبار باروت خشم جامعه ایران از سالها مداخله آمریکا در کشورشان را منفجر کرد. سرآغاز این مداخلات را باید سال ۱۳۳۲ دانست: دولت ایالات متحده و ایستگاه سیآیای در تهران یک کودتای نظامی راه انداخت و دولت قانونی وقت به نخستوزیری محمد مصدق را سرنگون کرد. واژگونی حکومت مصدق منجر به شکست نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، روی کار آمدن یک حکومت نظامی و تبعید و اعدام رجال سیاسی ملیگرا شد. پیامد مهم کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سرخوردگی و افسردگی جامعه ایران بود؛ به نحوی که تا سالهای بعد هیچ کنش سیاسی معناداری از خود بروز نداد.
چندی بعد، دستگاه اطلاعاتی حکومت پهلوی موسوم به سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در اسفند ۱۳۳۵ تأسیس شد. همگان به درستی میدانستند ساواک با عاملیت سرویس اطلاعاتی آمریکا تشکیل شده است و قرائن زیادی بر تأیید آن در دست داشتند؛ از جمله این که مستشاران اطلاعاتی آمریکایی از زمان تأسیس ساواک تا سال ۱۳۴۹ مستقیماًً در این سازمان فعالیت میکردند. سازمان اطلاعات خارجی ساواک متشکل از ادارهکل دوم (جمعآوری اطلاعات خارجی)، ادارهکل هفتم (بررسی اطلاعات خارجی) و ادارهکل هشتم (ضدجاسوسی)، بازوی اطلاعاتی نیابتی آمریکا در منطقه بهشمار میرفت و ناظر به اهداف شوروی و بلوک شرق کار میکرد. ادارهکل سوم ساواک (امنیت داخلی) هم استبداد حاکم را تقویت میکرد و مورد حمایت دولت آمریکا بود. جامعه ایران آمریکاییها را در استبداد حکومت پهلوی و جنایات ساواک شریک میدانست.
در اوایل دهه ۱۳۴۰، محمدرضا پهلوی از اجرای طرحی با عنوان «انقلاب سفید» پرده برداشت. امام خمینی انقلاب سفید را طرحی همسو با منافع آمریکاییها در ایران دانستند و در سخنرانی تاریخی ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ با آن به مخالفت برخاستند. قیام ۱۵ خرداد بزرگترین نهضت ملی پس از ملی شدن صنعت نفت بود که حکومت پهلوی بار دیگر آن را درهم شکست. گویی جامعه ایران یک الگوی تکرارشونده پیدا کرده بود: هرجا یک نهضت مردمی علیه آمریکا در ایران شکل میگیرد، با سرکوب خونین نظامیان حکومت پهلوی مواجه میشود. ایرانیها استبداد پهلوی را مدافع منافع سلطهگری آمریکا میدیدند. در آبان ۱۳۴۳، همین الگو دوباره تکرار شد. امام خمینی در واکنش به تصویب لایحه کاپیتولاسیون، تعمیم مصونیتها و معافیتهای کنوانسیون وین به هزاران مستشار آمریکایی و خانوادههایشان، لب به اعتراض گشودند که این بار به نفی بلد و تبعید ایشان به ترکیه منتهی شد.
در سالهای بعد ایران به عرصه ترکتازی هزاران مستشار آمریکایی در ایران تبدیل شد. آمریکاییها عملاً پادگانها و پایگاههای مختلفی را در اختیار گرفتند و بازیگر بلامنازع در امور داخلی ایران شدند. متقابلاً ارتش شاهنشاهی ایران به دولت آمریکا خدمات نظامی میداد. حضور عملیاتی ارتش ایران در جنگ ظفار و کمکهای لجستیک در جریان جنگ ویتنام، نمونههایی از تأمین منافع آمریکاییها از طرف دولت شاهنشاهی ایران بود.
با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، خشم جامعه ایران از مداخلات و سلطهگریهای دولت آمریکا به عصر پس از انقلاب منتقل شد. ایرانیها میخواستند به تداوم بازیگری و بازیگردانی آمریکاییها در کشورشان پایان دهند و واقعه ۱۳ آبان ۱۳۵۸ فرصت این کار را در اختیارشان قرار داد
***
کتاب حاضر میکوشد روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در طول سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۹ را به تصویر بکشد و روایت ایرانی این مناسبات بغرنج و پیچیده را ارائه دهد. تلاش بر این است که در سطرهای کتاب تا جای ممکن به منابع دستاول و نه آثار تألیفی دیگر ارجاع داده شود و از این رو، بیشترین ارجاعات کتاب، ابتدا سندهای تاریخی و سپس خاطرات مکتوب بازیگران دخیل در وقایع و سرانجام مطبوعات، نشریات و آژانسهای خبری است.
تکیهگاه اصلی و عمده این اثر، سندهای بهدستآمده دولتی و رسمی است که از مراکز مختلف ایرانی و غیرایرانی به دست آمدهاند. گزاف نیست اگر ادعا شود چنددههزار سند فارسی و انگلیسی مطالعه و گزیدهای از آنها استفاده شدهاند. غنیترین منبعی که میتواند فعالیت آمریکا در ایران پیش از تصرف سفارت این کشور را تشریح کند، اسناد کشفشده از سفارتخانه است که دانشجویان مسلمان پیرو خط امام طی سالیان متمادی بررسی، ترجمه و منتشر کردهاند. اغلب این اسناد، کنشگری آمریکاییها در ایران را گویا و روشن بیان میکنند ولی بخش کوچکتری از آنها، سندهای ایستگاه سیآیای در تهران، نیاز به رمزگشایی و قفلشکنی دارند. در ضمیمه کتاب، راهنمای رمز اسناد سیآیای در تهران ارائه شده است. درکنار این گنجینه سندی گرانبها، کتاب حاضر از سندهای ارزشمند مراکز اسناد کشور بسیار بهره برده است. در فهرست این مراکز اسنادی، اسامی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، سازمان اسناد ملی ایران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ادارهکل اسناد وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات راهبردی نهاجا، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری و بنیاد نشر آثار شهید بهشتی بهچشم میخورد. تصاویر کتاب هم از بایگانی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، مؤسسه مطبوعاتی کیهان و مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات تهیه شدهاند.
درکنار ارجاع سندهای ایرانی، حجم گستردهای از اسناد غیرایرانی در این کتاب به کار رفته است. این اسناد همگی به زبان انگلیسی و از مراکز تاریخی رسمی دولتها و نهادهای مختلف اخذ شده است. در بهرهگیری از سندهای غیرایرانی، طبیعتاً جایگاه نخست از آن اسناد دولت آمریکاست. اسناد وزارت امورخارجه (FRUS) و وزارت دفاع این کشور (SDHS) کمک کردند معادلات و محاسبات درونی دولت ایالات متحده دقیقتر فهمیده شود. در رتبه دوم، از اسناد دولتهای متحد آمریکا استفاده شده است. سندهای آزادشده وزارت امورخارجه بریتانیا (FCO)، دفتر نخستوزیر بریتانیا (PREM) و وزارت امورخارجه کانادا (LAC) و استرالیا (NAA) به درک نقش و جایگاه متحدان آمریکا در ماجرای گروگانها کمک قابلتوجهی کردند. منبع دیگری که بسیار بهکار آمد، مدارک بخش بایگانی و مدیریت اسناد سازمان ملل (UNARMS) بود.
در کنار ارجاع به سندهای رسمی، دومین دسته از ارجاعات را خاطرات، بیانات و آثار بازیگران دخیل تشکیل میدهد. تعداد فراوانی از مقامات و شخصیتهای آمریکایی خاطرات خود را قلمی کردهاند، درحالی که مقامات ایرانی کمشماری دست به این کار زدهاند. همین نسبت در آثاری که دانشجویان و گروگانها تولید کردهاند، مشاهده میشود: از ۵۲ گروگان، انبوه خاطرات در قالب کتاب و مستند تهیه شده، ولی از چهارصد دانشجوی خط امامی، بیش از انگشتان دست کتاب خاطرات منتشر نشده است. باید توجه داشت که منابع دستاول انگلیسی، چه اسناد و چه خاطرات و مطبوعات، به فارسی ترجمه نشده و برگردان آن برعهده نویسنده بوده است.
آخرین دسته ارجاعات، مربوط به روزنامهها و نشریات است. مطبوعات فارسیزبان، هم دربرگیرنده روزنامههای سراسری مانند کیهان و اطلاعات است و هم ارگان مطبوعاتی گروههای مختلف را پوشش میدهد، مثلاً جمهوری اسلامی، انقلاب اسلامی و مجاهد. در کنار اینها، بولتنهای روزانه خبرگزاری پارس، خبرگزاری رسمی دولت ایران، منبع ارزشمندی برای کسب اخبار روزانه است. از مطبوعات آمریکایی هم سه روزنامه و دو نشریه بهکار گرفته شد که همگی در جریان اصلی رسانهای آمریکا تعریف میشوند: روزنامههای نیویورکتایمز، واشنگتنپست و لسآنجلس تایمز؛ و نشریات تایم و نیوزویک.
در خاتمه جا دارد از همکاران و همراهان کتاب قدردانی شود. در فرآیند تدوین کتاب، آقایان محمدامین فرجالهی و محمدمهدی اسلامیگیلانی با کمکها و مشاورههای خود، دقت پژوهشی اثر را بالا بردند. آقایان حسن بهشتیپور و محسن غنییاری در کسوت استاد راهنما صبورانه و مصلحانه سطربهسطر کتاب را مطالعه کردند و مانع خطاها و لغزشهای پژوهشی شدند. در حوزه امور نظامی نیز مشاورهها و اسناد کمیاب سرهنگ شاداب عسگری کاستیهای تحقیقاتی را رفع کرد. سرانجام نباید از مشورتهای کارشناسان تاریخی و اسنادی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، از جمله آقایان براتعلی طبرزدی و منصور کیقبادی، چشم پوشید.
محمد محبوبی، زمستان ۱۴۰۲