مرد عاشقانههای آرام
زینب زارعی
نمیدانم همهچیز برایم از «یک عاشقانه آرام» شروع شد یا چهل نامه عاشقانهای که برای همسرش نوشته بود. اما میدانم چیزی را در درون کلماتش مییافتم که رنگ نور و امید داشت و من را که در روزهای نوجوانی غرق سیاهیهای ناامیدکننده بودم، روشن کرد. اولینباری که اسمش را دیدم، نام کتاب را بیشتر از او میشناختم. توی یک جمله نمکگیر کلمات کتاب «یک عاشقانه آرام» شدم. نوشته بود «نمیشود کسی ادبیات این کشور را خوانده باشد و برکنار مانده باشد» منظورش سیاست بود. خلاصه کنم؛ اینطور شد که در پی ادبیاتی که گفته بود سر از «ابنمشغله» در آوردم و آنجا بود که در میان جملاتش فهمیدم با چه کسی طرفم. با کسی یک کوه از ادبیات این مرز و بوم را به دوش میکشد اما در مقام تواضع برمیآید و در آن کتاب به حرف میآید «اگر تصادفاً و سرانجام آدمهایی مثل من به تاریخ ادبیات رخنه کنند و چند سطری را به خود اختصاص دهند نباید فراموش کنند که متعلق به گوشه خاص و کوچکی از تاریخ ادبیات گروه مشخصی از یک ملت هستند.» دیدم او چقدر متواضعانه و پیامبرگونه فکر میکند. با خود اندیشیدم که او آیا در ادبیات این کشور رخنه کرده؟ با کمی جستوجو دریافتم با مردی مواجهم که با کولهباری پر فکر میکند و به قول خودش انگار از تاریخ به حال آمده است. القصه از دریچه دوربین و چینش کلمات محسورکننده او وارد ادبیات شدم. از خانه جلال آلاحمد و سیمین دانشور سر درآوردم. پای قصه بزرگ علوی و محمود دولتآبادی نشستم. چیزی درونم غوغا میکرد. انگار گنجی از ادبیات ایران را یافته بودم و باید سطر به سطرش را از بر میکردم. هر جملهای که میخواندم شوری در سرم دیوانهبازی درمیآورد و میگفت بیشتر. بیشتر بخوان. بعد از نوشیدن «جای خالی سلوچ» پایِ درسِ «بر جادهای آبی سرخ» نادرخان ابراهیمی نشستم. الحق و الانصاف که کلماتش چیزی فراتر از ادبیات را به تصویر میکشد. چیزی مثل ذات پاک انسان. حقیقت است که عدهای نتوانند ذات پاکی که او تعریف میکند را دریابند و به خشم بیایند. اما تا کجا؟ مگر میرمهنایدوغابیِ برجادههایآبیسرخ کسی جز یکی از مردان این سرزمین بود که غیرت را و رگ و ریشه اصیل را یادآوری میکرد؟ و مگر ما این روزها با هر تفکری و ریشهای و اعتقادی بر سر واژه ایران مشترک نیستیم؟ مگر جمله ناب میرمهنا که «خداوندا! کینهام را به دشمنان سرزمینم عمیقتر کن، زبانم را تیزتر کن، پایم را استوارتر کن، زبونیام را کمتر کن، شاید بتوانم سنگی از کوه سنگی دردهای مردم بردارم و باری از بار عظیم غمهایشان بکاهم!» چیزی فراتر از غیرت ایرانی شاهنامه است و مگر هر دو تاریخ ایران نیستند؟ و مگر زن در تاریخ این سرزمین عزیز و گرانقدر نیست؟ چه در میان مذهب و چه در میان فرهنگِ وطن. به گمانم زن و ارزشهایش در عین گرانقدری قدری غریب و دستمایه بازیهای کوتهنظران غرق در دنیای مجازی شده که از آن برای دیدهشدن با اعمالی نهچندان صحیح و بلکه شنیع استفاده میکنند. سؤالی ذهنم را به خود مشغول کرده. شما اگر مردمی را ببینید که در حال آتش زدن تاریخ ارزشمند و گرانِ خود هستند و خود را آزاده میدانند، چه دارید که به آنها بگویید؟ معتقدم همه انگشتهای یک دست شبیه هم نیستند اما برای بدن کارایی دارند. مثل همه آدمهای وطن که شبیه هم فکر نمیکنند و برای وطن جان گرو میگذارند. یکی به ریشه دین و دیگری به ریشهی خاک. خلاصه که گزارش مینویسند چندی از کتابهای نادر خان ابراهیمی به دست عدهای به آتش کشیده شده. بعد با افتخار در فضای نهچندان سالم مجازی منتشر شده است. من دل نداشتم تصویر سوختن تاریخ را ببینم اما یک جمله از خود ایشان در جلد اول سه دیدار قرض میگیرم: که عزیزان خشمگین و آواره روحم انتقام همان التیام نیست و به قول جلال آلاحمد «غربزدگی میگویم، همچون وبازدگی و اگر به مذاق خوش آیند نیست، بگوییم همچون گرمازدگی یا سرمازدگی؛ اما نه! دستکم چیزی است در حدود سنزدگی. دیدهاید که گندم را چطور میپوساند؟ از درون. پوسته، سالم برجاست اما فقط پوست است، عین همان پوستی که از پروانهای بر درختی مانده. به هر صورت سخن از یک بیماری است. عارضهای از بیرون آمده و در محیطی آماده برای بیماری، رشد کرده است. مشخصات این درد را بجوییم و علت یا علتهایش را و اگر دست داد، راه علاجش را.» و خودتان پیدا کنید ریشه آتشی که به جان تاریخ ادبیات ما افتاده را. که اشارتی صاحبان فهم را کفایت میکند.