سبقت حادثه از منطق درام!
آرش فهیم
«اسکورت» یک فیلم پرخون، خوشریتم و پویا است که مخصوص پرده بزرگ ساخته شده است؛ حیف که عمق روایی و محتوایی لازم را ندارد وگرنه بهعنوان فیلمی بزرگ در سینمای امروز ما هم لقب مییافت. صحنه افتتاحیه فیلم گرچه به بازیهای رایانهای شباهت دارد، اما فضای مهیج و ماجراجویانهاش، قلاب لازم را به نگاه مخاطب میاندازد.
یوسف حاتمیکیا در دومین تجربه سینمایی خود، پس از فیلم «شب طلایی» که نسخهای درجه دو و شبیه به آثار اصغر فرهادی به نظر میرسید، اینبار با «اسکورت» خروجی متفاوتی ارائه داده است. او با عبور از فضای آپارتمانی، محدود و درامهای محصور خانگی، قدم به جادههای متلاطم و پرمخاطره زده و توانسته است خود را بهعنوان فیلمسازی متکی به تواناییهای اجرایی و فرمی معرفی کند؛ بهطوری که میتوان گفت او دیگر زیر سایه نام سنگین پدرش (ابراهیم حاتمیکیا) نیست و هویت مستقلی در سینمای حرفهای برای خود دستوپا کرده است.
داستان فیلم «اسکورت» در بستر خطرات و پیچیدگیهای دنیای «شوتیها»- خودروهایی که کالاهای قاچاق را با سرعتهای جنونآمیز در جادههای ترانزیتی حمل میکنند- روایت میشود. قصه حول محور مواجهه و همراهی ناخواسته دو کاراکتر میچرخد: جوانی با نام اصلان که درگیر مسائل اقتصادی و فشارهای جادهای است و زنی جسور با نام حلما که بهعنوان یکی از رانندگان شوتی وارد این شغل پرخطر مرزی شده است. زمانی که یک محموله حساس و گرانقیمت بارگیری میشود، شبکه قاچاقچیان و نیروهای تعقیبکننده وارد ماجرا میشوند و این دو نفر را در میان معرکهای از سوءظن، خطر مرگ و تعقیبوگریزهای نفسگیر جادهای قرار میدهند. فیلمساز از این بستر پرهیجان برای تصویر کردن بحران زیستی این قشر آسیبپذیر استفاده کرده است.
«اسکورت» در ژانر حادثهای، اثری استاندارد و خوشساخت به حساب میآید که در عموم زمانش لحظاتی نفسگیر خلق میکند، اما مسئله اصلی از عبور به مغز محتوایی، آسیبشناسی و شخصیتپردازی آن آغاز میشود؛ اثری که در روایت، محتوا و مضمون، دچار کمبودهایی است.
«اسکورت» دست روی یکی از پدیدههای ناگوار اقتصادی مناطق مرزی گذاشته است؛ اما ورود به دنیای «شوتیها» پیش از دوربین سریع و مهیج، نیازمند پژوهشی عمیق و ریشهای است تا مشخص شود چه بسترهای آسیبزا و ناعادلانهای فرد را به سوی این عرصه مرگآور خودخواسته میکشاند!
یوسف حاتمیکیا از مرحله پژوهش میدانی عبور کرده و فیلم در زمینه بازنمایی موضوع موردنظرش در حد یک مسابقه رالی پرهیجان باقی مانده است. سینمای دغدغهمند نمیتواند تنها به نمایش معلول اکتفا کند؛ در این صورت، علتها رها میشوند و آسیبهای اجتماعی از یک دغدغه به ابزاری برای خودنمایی دوربین تنزل پیدا میکنند.
جدیترین نقطه ضعف فیلم، مواجهه فیلمساز با کاراکتر زن اصلی داستان است؛ زنی که بهعنوان راننده شوتی وارد این میدان شده، بههیچوجه عمق نیافته و در سطح تیپ مانده است؛ در صورتی که اگر بهطور عمیق روی آن کار و شخصیتپردازی میشد، یک ظرفیت دراماتیک قابلتوجه در فیلم به وجود میآمد. در شکل فعلی، این کاراکتر بیشتر جنبه تزیینی در فیلم یافته است تا فیلمساز بتواند حال و هوای عاطفی هم به فضای فیلمش تزریق کند! یعنی فیلمساز برای ساختن یک زن متفاوت و جسور در مقام راننده شوتی، به سطحیترین روش یعنی رفتارهای پرسروصدا و اغراقآمیز و دادوفریاد متوسل شده است.
فیلمنامه در بخشهای داستانی، منطق روابط کاراکترها و انگیزه تصمیمگیریها دچار حفرههایی است. روابط میان شخصیتها معلق است و برخی از گرهافکنیها و گرهگشاییها در طول قصه، لرزان و غیرقابل باور به نظر میرسند. برای نمونه، نقطه عزیمت داستان، یعنی تصمیم اصلان برای همراهی با یک راننده شوتی بهمنظور تأمین داروی دوست بیمارش، از همان ابتدا به یک توجیه دراماتیک محکم نیاز داشت. اصلان سرباز نیروی انتظامی است و ورود او به چنین مأموریتی، نه یک تصمیم معمولی، بلکه عبور از مرزهای وظیفه قانونی و اخلاق حرفهای اوست. بنابراین، فیلمنامه باید میزان استیصال، بنبست و اضطرار این شخصیت را بهگونهای ترسیم میکرد که مخاطب ناگزیر بودن انتخابش را باور کند. اما ضرورت این تصمیم و بستهبودن راههای دیگر به اندازه کافی ساخته نشده است و بنابراین انگیزه قهرمان بیشتر به تمهیدی برای ورود او به ماجرای قاچاق شباهت پیدا میکند تا نتیجه یک بحران واقعی. از سوی دیگر، همراهی اصلان و حلما نیز با وجود ظرفیت بالای دراماتیک، به اندازه کافی از دل تعارضها و تجربههای مشترک آنها شکل نمیگیرد. دو شخصیتی که در ابتدا باید در دو سوی یک تضاد اخلاقی و اجتماعی قرار داشته باشند، برای رسیدن به همدلی و اعتماد، به مسیری تدریجیتر و باورپذیرتر نیاز دارند. همین شتاب در تحول رابطه، در کنار ابهام در ضرورت مأموریت و انگیزه نیروهای تعقیبکننده، باعث میشود بخشی از اتفاقات فیلم بیش از آنکه از منطق درونی شخصیتها و پیرنگ ناشی شوند، تابع نیاز فیلمنامه به تولید حادثه و حفظ هیجان باشند.
فیلمساز که احتمالاً خودش به این ضعفهای فیلمنامه واقف بوده، سعی کرده است با بالا بردن دوز موقعیتهای اکشن، تعقیبوگریزهای متهورانه و صحنههای خطرناک جادهای، این کمبودهای روایی و محتوایی را پوشش دهد. انصافاً باید اعتراف کرد که صحنههای تعقیب و گریز ماشینها و حوادث، سرعت سرسامآور و مانورهای خطرناک، از نظر فنی، فیلمبرداری و تدوین دلچسب، استاندار و دقیق درآمدهاند. دوربین یوسف حاتمیکیا در حرکت گیج نیست و توانسته ریتم هیجانانگیزی بسازد که تماشاگر را در لحظاتی روی صندلی میخکوب کند. اما هر حادثه الزاماً به معنای پیشرفت درام نیست. در یک فیلمنامه منسجم، هر تعقیبوگریز باید وضعیت شخصیتها را تغییر دهد، اطلاعات تازهای در اختیار مخاطب بگذارد یا آنها را به انتخاب دشوارتری وادار کند.
مشکل دیگر فیلمنامه در پایانبندی آشکار میشود؛ جایی که چند خط داستانی و تعارض شخصیتی باید به نقطه تعیینکننده خود برسند. رابطه اصلان و حلما، سرنوشت محموله و مهمتر از همه، تعارض میان وظیفه قانونی و انگیزه عاطفی قهرمان، همگی نیازمند جمعبندی دراماتیک هستند. اما این خطوط بدون زمینهچینی کافی و با شتاب به سرانجام رسیده و مخاطب بهجای تجربه یک پایانبندی ارگانیک، احساس میکند فیلمساز برای تمامکردن قصه عجله داشته است!