قــرآن گفتاری سنگین یا آسان؟
شبهه: در سوره مزمل، از قرآن به عنوان «سخن سنگین» یاد شده است؛ «إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً» (مزمل/5)، منظور از آن چیست؟ حکمت آن چیست؟ آیا با آیه «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْر؛ ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم» (قمر/17 و...) ناسازگار نیست؟
پاسخ: مطابق آیه 5 سوره مزمل خداوند خطاب به پیامبرش فرموده است که ما بزودی «قول ثقیل» را بر تو نازل خواهیم کرد: «إِنّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً؛ بهیقین ما بزودی گفتاری سنگین به تو القا خواهیم کرد.» منظور از «قول» در این آیه چیست؟ «ثقیل» بودن آن به چه معناست؟ اگر مراد از «قول» قرآن باشد، با آیه 17 سوره قمر (1) که از آسان بودن قرآن خبر داده، در تعارض نیست؟ در این نوشتار در مقام پاسخ به این پرسشها هستیم.
منظور از «قول» در این آیه چیست؟
درباره اینکه منظور از «قول» در این آیه چیست، میان مفسران اختلاف است:
1. اکثر مفسران معتقدند «قول» در این آیه، قرآن کریم است، البته برخی معتقدند که فقط بخشی از قرآن ثقیل است؛ نه همه آیات آن:
از برخی همچون ابن عباس نقل شده که منظور از «قول» در این آیه، سوره مائده از قرآن است که به یک باره نازل شد و در اثر نزول آن بر پیامبر خدا، کمر شتری که حضرت بر روی آن سوار بودند، خم شد؛ (2) برخی نیز معتقدند که منظور از قول ثقیلی که خدا در هنگام نزول این آیه، وعده آن را به پیامبر میدهد، آیات مرتبط با نصب امیرالمؤمنین(ع) به خلافت و امامت در غدیر خم است؛ (3) به باور برخی دیگر نیز فقط آیات پیرامون قیامت «قول ثقیل» میباشند؛ چراکه تنها چیزی که در قرآن از آن با صفت «ثقیل» توصیف شده، روز قیامت است: (4) «إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ اَلْعاجِلَهَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلاً؛ (5) بیتردید اینان [که گنهکار و ناسپاسند] دنیای زودگذر را دوست دارند و روز سختی را که پیشِ رو دارند، وامی گذارند.»
2. برخی احتمال دادهاند منظور از «قول» در این آیه، ذکر «لا اله الا الله» باشد؛ (6)
3. نماز شب: احتمال دیگری است که در این زمینه مطرح شده است؛ (7) چراکه آیه بعدی از وجوب نماز شب بر پیامبر خدا خبر داده است: «إِنَّ ناشِئَهَ اَللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً؛ (8) بیتردید عبادت [ی که در دل] شب [انجام میگیرد] محکمتر و پایدارتر و گفتار در آن استوارتر و درستتر است.»
«ثقیل» بودن «قول» به چه معناست؟
همانطور که گذشت اکثر مفسران معتقدند منظور از «قول» در آیه پنجم سوره مزمل، قرآن کریم است؛ اما آنان درباره چرایی سنگینی قرآن با هم اختلاف نظر دارند:
1. «ثقیل» به معنای سخت و دشوار:
قائلان به این قول امور مختلفی را بهعنوان متعلق سختی مطرح کردهاند:
الف) نزول قرآن بر پیامبر سنگین بود و حضرت در هنگام دریافت آن، فشار زیادی را تحمل و مثلاً حتی در هوای سرد نیز عرق میکردند. چنانکه کمر مرکب حضرت در اثر شدت فشار واردشده بر پیامبر خم شد؛ (9)
ب) عمل به آموزههای قرآن که شامل وعد و وعید، اوامر، نواهی، حدود، فرائض، منع از شهوات و... هست، سخت و سنگین است؛ (10) بهگونهای که هیچکس نمیتواند همه اوامر آن را انجام دهد، همه نواهی آن را ترک کند و همه حدود آن را حفظ کند، مگر با مشکل و سختی؛ (11)
ج) تبلیغ قرآن بهویژه با توجه به خطراتی که داشت، بر پیامبر سنگین و سخت بود؛ (12)
د) سنگینی قرآن ناظر به وزن و ارزش آن در سنجش اعمال انسان در قیامت است. (13) به بیان سادهتر، قرآن و عمل به تعالیم آن، چنان ارزشمند است که در میزان اعمال اخروی، وزنی سنگین خواهد داشت؛
ه) قرآن هم بر پیامبر و هم بر اصحاب سنگین بود؛ سنگینی قرآن بر پیامبر از جهت تبلیغ آن و بر اصحاب از جهت عمل به آن بود؛ (14)
و) قرآن هم از جهت دریافت وحی و هم از جهت تبلیغ آن، بر پیامبر سخت بود؛ (15)
ز) سنگینی قرآن متوجه کافران است؛ زیرا نادانی، گمراهی، حماقت و زشتی کارهای آنان را آشکار میکرد و به همین دلیل، بر آنان سنگین بود؛ (16)
2. «ثقیل» به معنای کریم و ارجمند (17):
مطابق این دیدگاه منظور خداوند از ثقیل بودن قرآن این است که مطالب بیان شده در آن، حرفهای سبک و پست و ناچیز و بیارزش نیست؛ بلکه ارزشمند است؛ (18)
3. «ثقیل» بهمعنای «وزین،» «عظیم» و ارزشمند:
مطابق این قول، قرآن سخنی محکم و متین است و از جهت درستی، طرز بیان و مفید بودن، دارای وزن میباشد؛ (19)
4. «ثقیل» به معنای ثابت و پابرجا و استوار: چراکه وقتی چیزی سنگین باشد، در جای خود ثابت باقی میماند. منظور این است که اعجاز قرآن برای همیشه ثابت خواهد بود و هیچگاه زائل نمیشود. (20)
قرآن؛ گفتاری سنگین یا آسان؟
قرآن، سخنی سنگین و در عین حال آسان است:
1.خواندن و فهمیدن قرآن آسان، اما عمل کردن به آن سنگین است؛ (21)
2.قرآن برای کافران و منافقان و گناهکاران به سبب آیاتی همچون آیات جهاد، سنگین، اما برای مسلمانان و مؤمنان آسان است؛ (22) قرائت قرآن بر زبان و همچنین پندگرفتن از آن آسان، اما ثواب آن در حساب روز قیامت، سنگین است؛ (23) قرآن از نظر معنا، فهم و به خاطر سپردن، سخنی آسان است؛ اما محتوا، چگونگی دریافت و ابلاغ آن و همچنین اجرای تعالیم آن، سنگین است؛ (24) مراد از قول ثقیل، سنگینی قرآن بر پیامبر از جهت سختی ابلاغ آن و سنگینی آن بر امت از جهت پیروی از اوامر و نواهیِ قرآن است؛ اما مراد از «تیسیر قرآن» مطابق بودن آن با فطرت آدمی است. (25)
به بیان دیگر، دو ویژگی «سنگین بودن» و «آسان بودن» در وصف قرآن، به دو جنبه متفاوت اشاره دارند؛ «قول ثقیل» از مبدأ سخن میگوید: این پیام از جانب خدا و از عالم وحی میآید و به همین دلیل سنگین و پرمایه است؛ اما «یسرنا القرآن للذکر» از مقصد سخن میگوید: این پیام برای هدایت و یادآوری انسانها آمده و خدا آن را برای فهم و پندگیری آسان کرده است. همچون اقیانوس که هرچند خودش عمیق است، اما آب برداشتن از آن آسان است.
نتیجه
1.منظور از «قول» در آیه پنجم سوره مزمل به باور اکثر مفسران، «قرآن» است؛
2. لزومی ندارد سنگین بودن قرآن فقط از یک جهت باشد و میتواند قرآن از جهات مختلفی همچون دریافت آن از خداوند، ابلاغ آن به مردم و عمل کردن به آموزههای آن، سخت و سنگین باشد؛ چنانکه میتواند معنای مجازی «ثقیل» اراده شده باشد و منظور از سنگینی قرآن، وزین، ارزشمند و ثابت بودن محتوای آن باشد؛
3. سنگین بودن قرآن در این آیه با آسان بودن آن در آیاتی همچون آیه 17 سوره قمر منافاتی ندارد؛ چراکه قرآن از جهات دریافت، ابلاغ و عمل کردن، سخت و سنگین، اما از جهت دیگری که قرائت و فهمیدن و پندگرفتن از آن باشد، آسان است.
برای مطالعه بیشتر:
- محمدی، مجید و صاحبهالسادات حواسی ابدالانی، «نگرشی نو بر مصادیق «قولا ثقیلا» در قرآن»، مجله کوثر، بهار 1395 ش، ش 57، صص 183-198.
پینوشتها:
1. «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا اَلْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ؛ و یقیناً ما قرآن را برای پندگرفتن آسان کردیم، پس آیا پندگیرندهای هست؟»
2. قشیرى، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، چاپ سوم، 2000 م، ج ۳، ص ۶۴۲.
3. قشیرى، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، چاپ سوم، 2000 م، ج ۳، ص ۶۴۲.
4. ماتریدی، محمد، تأویلات أهلالسنه، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، 1426 ق، ج ۱۰، ص ۲۷۰.
5. مزمل، آیه 6.
6. طیب، عبدالحسین، أطیبالبیان، تهران، انتشارات اسلام، چاپ اول، 1378 ش، ج ۱۳، ص ۲۴۸. 7. محمدی، مجید و صاحبهالسادات حواسی ابدالانی، «نگرشی نو بر مصادیق «قولا ثقیلا» در قرآن»، مجله کوثر، بهار 1395 ش، ش 57، صص 183-198.
8. انسان، آیه 27.
9. عاشور، علی، تفسیر امیرالمؤمنین للقرآنالکریم، بیروت، مرکزالشرق الأوسطالثقافی، چاپ اول، 1429 ق، ج ۸، ص ۲۳۵؛ صنعانى، عبدالرزاق بن همام، تفسیرالقرآن العزیزالمسمى تفسیر عبدالرزاق، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1411 ق، ج ۲، ص ۲۶۰؛ جعفرى، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1376 ش، ج ۱۲، ص ۸۹.
10. مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی، چاپ اول، 1423 ق، ج ۴، ص ۷۵؛ هواری، هود بن محکم، تفسیر کتابالله العزیز، الجزایر، دارالبصائر، چاپ اول، ۱۴۲۶ ق، ج ۴، ص ۳۸۷.
11. طبرانى، سلیمان بن احمد، التفسیرالکبیر: تفسیرالقرآنالعظیم، اربد اردن، دارالکتابالثقافی، چاپ اول، 2008 م، ج ۶، ص ۳۷۱؛ تأویلات أهل السنه، ج ۱۰، ص ۲۷۰.
12. ماتریدی، محمد، تأویلات أهلالسنه، چاپ اول، بیروت، دارالکتبالعلمیه، منشورات محمد علی بیضون، 1426 ق، ج ۱۰، ص ۲۷۰.
13. واحدی، علی بن احمد، التفسیرالبسیط، عربستان، وزارهالتعلیمالعالی، چاپ اول، 1430 ق، ج ۲۲، ص ۳۵۳.
14. طبرسى، فضل بن حسن، مجمعالبیان، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، 1372 ش، ج ۱۰، ص ۵۷۰.
15. جعفرى، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1376 ش، ج ۱۲، ص ۸۹.
16. طبرسى، فضل بن حسن، مجمعالبیان، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، 1372 ش، ج ۱۰، ص ۵۷۰.
17. زید بن علی، تفسیر غریبالقرآن، بیروت، الدارالعالمیه، چاپ اول، 1412 ق، ج ۱، ص ۳۵۲؛ سدی، اسماعیل، تفسیرالسدی الکبیر، منصوره مصر، دارالوفاء، چاپ اول، 1414 ق، ج ۱، ص ۴۶۵. 18. فراء، یحیى بن زیاد، معانىالقرآن، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، چاپ دوم، 1980 م، ج ۳، ص ۱۹۷.
19. زجاج، ابراهیم بن سری تهذیب معانی القرآن و إعرابه، بیروت، المکتبهالعصریه، چاپ اول، 1427 ق، ج ۵، ص ۲۳۰؛ تلخیصالبیان فی مجازاتالقرآن، ج ۱، ص ۳۵۱؛ فخر رازی، محمد، مفاتیحالغیب (التفسیرالکبیر)، بیروت، دار احیاء التراثالعربی، چاپ سوم، 1420 ق، ج ۳۰، ص ۶۸۳.
20. ماوردى، على بن محمد، النکت و العیون تفسیرالماوردى، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول، بیتا، ج ۶، ص ۱۲۷.
21. طبری، محمد بن جریر، جامعالبیان (تفسیرالطبرى)، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1412 ق، ج ۲۳، ص ۳۶۵.
22. ماتریدی، محمد، تأویلات أهلالسنه، چاپ اول، بیروت، دارالکتبالعلمیه، منشورات محمد علی بیضون، 1426 ق، ج ۱۰، ص ۲۷۰.
23. ثعلبى، احمد بن محمد، الکشف و البیان (تفسیر ثعلبى)، بیروت، دار إحیاءالتراثالعربی، چاپ اول، 1422 ق، ج ۱۰، ص ۶۰؛ قطب، سید، فى ظلالالقرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ 35، 1425 ق، ج ۶، ص ۳۷۴۵.
24. صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامى، چاپ دوم، 1406 ق، ج ۲۹، ص ۲۱۳.
25. اخوان مقدم، زهره و منصوره غلامرضایی، «تحلیل وصف ثقیل و مقایسه آن با تیسیر قرآن،» سومین کنفرانس بینالمللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1396 ش.
*هادی غلامرضایی