تأثیرپذیری از همسالان
در دوره نوجوانی پیوند نوجوان با گروه همسالان فزونی میگیرد. همسالان، به سبب همسن بودن و درک متقابل، نقشی مهم در شکلگیری ارزشها و رفتارهای نوجوان ایفا میکنند؛ از این رو، تأثیرپذیری از آنان امری طبیعی و گریزناپذیر است.
اما همین تأثیرپذیری، اگر از حد اعتدال فراتر رود، میتواند زمینهساز آسیبهای اخلاقی و تربیتی شود و والدین را با چالشی جدی روبهرو کند. در نوشتار زیر راهکارهایی برای مواجهه درست با این مسئله ارائه شده است.
1- بررسی ریشهها و زمینهها
به طور طبیعی، کودکان و نوجوانان از همسالان خود تأثیر میپذیرند و اصل تأثیرپذیری یا تأثیرگذاری، امری طبیعی است که از عضویت در گروه همسالان و اقتضائات سنی فرزندان نشئت میگیرد. با این حال، تأثیرپذیری بیش از حد از همسالان میتواند از یکسو به آسیبهای اخلاقی و تربیتی بیانجامد، زیرا گروههای همسالان همواره از شرایط تربیتی مطلوب برخوردار نیستند و از سوی دیگر، نشانه وجود برخی عوامل و شرایط خاصی است که موجب تأثیرپذیری شدید او شده است.
در نتیجه والدین باید بکوشند دریابند که چرا فرزندشان تا این اندازه تحت تأثیر قرار
میگیرد.
ممکن است این تأثیرپذیری ناشی از عزت نفس پایین و ترس از طرد شدن توسط دوستان باشد؛ در این حالت، فرزند میپندارد که باید با آنان هماهنگ شود و شرط این هماهنگی، پذیرش شرایط و رفتارهای آنان است و یا ممکن است علت آن، نداشتن مهارتهای کافی ارتباطی باشد، یا آنکه در تصمیمگیری دچار مشکل باشد به گونهای که در تصمیمگیری و رد نظر دیگران ناتوان
باشد.
همچنین ممکن است علت آن، احساس کمبود عاطفی و عدم پذیرش در خانه و خانواده باشد. در هر حال، شناسایی علل تأثیرپذیری فرزند، یکی از اقداماتی است که با حذف آن علل میتوان از شدت تأثیرپذیری او کاست.
قلب خالی و ضرورت آموزش باورهای دینی
کودک و نوجوان، قلبی خالی از دانش و معرفت دارد و از سوی دیگر در وجود او میل به حقیقتجویی نهفته است. پس کنجکاوی و تلاش برای فهمیدن و بهرهمندی از دانش، جزو ذات اوست. از این رو، مستعد پذیرش افکار، اندیشهها و باورهای دیگران است.
بنابراین، پیش از آنکه دیگران افکار و عقاید او را شکل دهند، شایسته است والدین در ساختن باورها و استحکام بخشیدن به آنها بکوشند. امام علی(ع) ـ به امام حسن(ع) ـ فرمود: « إنَّما قَلْبُ الحَدَثِ کالأرضِ الخالِیهِ ما اُلقِیَ فیها مِنْ شیءٍ قَبِلَتْهُ؛ دل نوجوان همچون زمین خالی است که هر چه در آن افکنده شود، میپذیرد.»(1) بر این اساس، والدین باید به طور منظم در آموزش باورهای دینی و تقویت و تحکیم آن بکوشند تا خلأ عدم پذیرش آن، از جای دیگر پر نشود.
پذیرش در خانه و تقویت پیوند عاطفی
فرزندان نیازمند توجه به عواطف، احساسات و نظرات خود هستند؛ باید مورد احترام قرار گیرند، پذیرفته شوند و به نیازها، عواطف و افکارشان توجه شود.
اگر این توجه صورت نگیرد، ممکن است احساس طردشدگی کنند. در روایتی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است: « مَنْ ضَیَّعَهُ الأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَد؛ کسی را که نزدیکانش واگذارند، بیگانه او را پذیرا میشود.»(2)
روشن است که خانواده نخستین و مهمترین کانون پذیرش عاطفی نوجوان است و اگر این کانون از ایفای نقش خود بازماند، نوجوان ناگزیر برای جبران خلأ عاطفی و نیاز به پذیرش، به گروه همسالان پناه میبرد و در دام تأثیرپذیری افراطی از آنان میافتد.
پس والدین باید پیش از آنکه بیگانه جای خویشاوند را بگیرد، با پذیرش و توجه به عواطف و نظرات فرزند و ایجاد فضائی امن و بدون سرزنش، پیوند عاطفی خود را با او تقویت کنند؛ زیرا هر اندازه این پیوند استوارتر باشد، گرایش نوجوان به الگوگیری از همسالان و پذیرش باورها و رفتارهای آنان کمتر خواهد شد.
«پذیرش در خانه» نهتنها یک توصیه اخلاقی، بلکه راهبردی تربیتی و پیشگیرانه در برابر آسیبهای ناشی از تأثیرپذیری افراطی از همسالان است.
تقویت احساس عزت نفس؛ سپری
در برابر تأثیرپذیری
عزت نفس، بهمثابه سرمایه روانی نوجوان، نقشی بنیادین در مصونسازی فرد در برابر تأثیرپذیری افراطی از همسالان ایفا میکند. نوجوانی که خود را ارزشمند و توانمند میداند، برای پذیرفته شدن در گروه همسالان، به همرنگی کورکورانه با آنان تن نمیدهد و زیر بار فشارهای گروهی نمیرود؛ در حالی که نوجوان فاقد عزت نفس، برای جبران احساس بیارزشی، ناگزیر به تأییدطلبی از همسالان روی میآورد و شرایط و رفتارهای آنان را میپذیرد.
از همین رو، برخی اندیشمندان گفتهاند: «با مکرم داشتن نفس است که تمام اخلاق مقدسه در انسان زنده میشود و تمام اخلاق رذیله از انسان دور میگردد.» (3)
تحقیقات تجربی نیز نشان داده است احساس بیارزشی عمیق یا فقدان عزت نفس، ریشه بسیاری از نابهنجاریهای روانی است که در میان افراد دیده میشود.(4)
وقتی احساس کرامت نفس در وجود فرد رشد کند و شکوفا شود، او از آنچه عامل پستی نفس است از جمله پذیرش افکار و اعمال ناشایست همسالان دوری میجوید و افزون بر آن، به انجام امور شریف و عزتمندانه مبادرت
میورزد.
گزینش همسالان و دوستان؛
کاستن از منابع تأثیرپذیری
یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش تأثیرپذیری افراطی فرزند از همسالان، توجه آگاهانه به گزینش دوستان و همسالانی است که با او مراوده دارند.
ریشه تأثیرپذیری زیاد، در بسیاری از موارد، نه در ضعف شخصیت نوجوان، بلکه در کیفیت گروه همسالانی نهفته است که او با آنان پیوند دوستی دارد؛ زیرا نوجوان بهطور طبیعی در پی پذیرفتهشدن در گروه همسالان است و برای حفظ این پذیرش، بهتدریج باورها، ارزشها و رفتارهای آنان را درونی میکند.
از این رو، هر اندازه گروه دوستان نوجوان از نظر اخلاقی و تربیتی شایستهتر باشند، شدت تأثیرپذیری منفی او کاهش مییابد و در مقابل، اگر گروهی که به آن گرایش دارد ناشایست باشد، همان نیاز طبیعی به پذیرش، او را به همرنگی با آنان وا میدارد. بنابراین، والدین باید پیش از آنکه پیوندهای دوستی نوجوان تثبیت شود، نسبت به شناخت دوستان او و گزینش همسالان اهتمام
ورزند.
زمینهسازی برای معاشرت با همسالان شایسته
علاوهبر گزینش و بررسی همسالان و حذف یا ایجاد محدودیت برای معاشرت با همسالان نامناسب، لازم است زمینههای عملی معاشرت و دوستی با افرادی که از نظر اخلاقی و معنوی دارای صلاحیت و شایستگیاند، فراهم شود تا تأثیرپذیری مثبت در نوجوان شکل
گیرد.
صرف توصیه به انتخاب دوست خوب کافی نیست؛ بلکه والدین باید شرایطی فراهم کنند که نوجوان بتواند با همسالان شایسته ارتباط واقعی برقرار کند. برای نمونه، میتوانند زمینه رفتوآمد خانوادگی با خانوادههایی را که فرزندانشان از تربیت شایسته برخوردارند فراهم کنند، نوجوان را در فعالیتهای گروهی، مذهبی، ورزشی و فرهنگی مفید و سالم ثبتنام کنند و او را با الگوهای عملی همسالان صالح آشنا سازند.
نتیجه
تأثیرپذیری نوجوان از همسالان، پدیدهای طبیعی و برخاسته از اقتضائات سنی اوست؛ اما هنگامی که از حد اعتدال فراتر رود، واکنشی آگاهانه و سنجیده از سوی والدین
میطلبد.
بر این اساس، شایسته است نخست عوامل زمینهساز و علل تأثیرپذیری افراطی (مانند عزت نفس پایین، ترس از طردشدن، عدم مهارتهای ارتباطی، عدم پذیرش در خانه) ریشهیابی شوند؛ دوم، خلأ معرفتی نوجوان با آموزش و تقویت باورهای دینی پر شود؛ سوم، پذیرش عاطفی او در خانه و پیوند خانوادگی تقویت گردد؛ چهارم، عزت نفس به عنوان سپری در برابر فشارهای گروهی استوار شود؛ پنجم، دوستان بهگونهای آگاهانه گزینش و از منابع تأثیرپذیری منفی کاسته شود؛ و ششم، زمینه معاشرت با همسالان شایسته
فراهم آید.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1.نجفی محمد، مفهومشناسی محیط در قرآن کریم و نقش تربیتی آن، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 1399.
2.باقری، خسرو، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران، مدرسه، 1388.
پینوشتها:
1- شریفالرضى، محمدبن حسین، نهجالبلاغه، مصحح: صالح، صبحی، هجرت، قم، 1414ق، نامه ۳۱.
2- شریفالرضی، همان، حکمت ۱۴.
3- مطهری، مرتضی، حکمتها و اندرزها، قم، اسرا، 1372، ص 159.
4- بابایی، نگار، تاثیر عزت نفس در زندگی، مشاوره مدرسه، ش1، پاییز 1385، صص18-21.
*روحالله شهریاری