کاهش ازدواج و تأخیر در تولد فرزند اول مهم‌ترین عوامل افت باروری در ایران است
معاون بهداشت وزارت بهداشت از کاهش نرخ باروری کل به ۱.۳۴ فرزند به ازای هر زن، کاهش ازدواج‌ها و شتاب گرفتن روند سالمندی به‌عنوان سه چالش هم‌زمان جمعیتی ایران یاد کرد.
به گزارش وزارت بهداشت، علیرضا رئیسی در بیست‌وچهارمین کنگره بین‌المللی انجمن علمی باروری و ناباروری ایران با محوریت جوانی جمعیت، با ارائه تصویری از وضعیت جمعیتی کشور اظهار داشت: ایران هم‌زمان با سه روند کاهش باروری، ریزش پیوسته موالید و شتاب فزاینده سالمندی مواجه است؛ روندهایی که در صورت تداوم، ساختار جمعیتی کشور را با تغییرات جدی روبه‌رو خواهد کرد.
رئیسی با اشاره به کاهش مستمر نرخ باروری کل در کشور افزود: این شاخص از ۱.۵۴ فرزند به ازای هر زن در سال ۱۴۰۲ به ۱.۴۴ در سال ۱۴۰۳ و ۱.۳۴ در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در حال حاضر ۲۹ استان از ۳۱ استان کشور پایین‌تر از سطح جانشینی جمعیت، یعنی ۲.۱ فرزند به ازای هر زن، قرار دارند.
کاهش ۴۳ درصدی موالید کشور طی دهه گذشته
وی با بیان اینکه تعداد موالید کشور طی یک دهه گذشته حدود ۴۳ درصد کاهش یافته است، گفت: تعداد تولدها از یک میلیون و ۵۷۰ هزار و ۲۱۹ مورد در سال ۱۳۹۴ به حدود ۸۹۲ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. همچنین بررسی آمار 6ماهه نخست سال ۱۴۰۵ از ادامه روند کاهشی موالید نسبت به مدت مشابه سال قبل حکایت دارد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با تأکید بر ضرورت توجه به عوامل ساختاری کاهش باروری تصریح کرد: مقایسه نرخ باروری کل با باروری نکاحی نشان می‌دهد مسئله اصلی صرفاً کاهش تمایل زوج‌های متأهل به فرزندآوری نیست. نرخ باروری نکاحی حدود ۲.۵۴ فرزند است، در حالی که نرخ باروری کل به ۱.۳۴ رسیده است؛ این فاصله نشان می‌دهد کاهش ازدواج و تأخیر در تشکیل خانواده و تولد فرزند اول، نقش مهمی در افت باروری کشور دارد.
رئیسی با اشاره به کاهش حدود ۲۳ درصدی ازدواج‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ افزود: میانگین سن ازدواج زنان در کشور حدود ۲۴ سال و سن مادر شدن در زمان تولد نخستین فرزند حدود ۲۷ سال است. این فاصله زمانی و افزایش سن ازدواج، فرصت فرزندآوری خانواده‌ها را محدودتر می‌کند و احتمال تولد فرزندان دوم و سوم را نیز کاهش می‌دهد.
شتاب سالمندی و کاهش رشد طبیعی جمعیت
وی با اشاره به تغییر ساختار سنی جمعیت کشور اظهار داشت: سهم جمعیت ۶۰ سال و بیشتر از حدود ۹ درصد در سال ۱۳۹۵ به حدود ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۵ رسیده و میانه سنی جمعیت کشور نیز اکنون حدود ۳۵ سال است. این شاخص‌ها نشان می‌دهد جمعیت ایران از ساختار جوان فاصله گرفته و به سمت سالمندی حرکت می‌کند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: رشد طبیعی جمعیت از حدود ۱.۳ درصد در سال ۱۳۹۰ به حدود نیم درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. از سوی دیگر، کوچک‌شدن گروه‌های سنی متولدشده در سال‌های گذشته به معنای کاهش تعداد مادران بالقوه در دهه‌های آینده است؛ بنابراین حتی ثابت ماندن نرخ باروری نیز به‌تنهایی برای توقف روند کاهش موالید کافی نخواهد بود.
رئیسی با اشاره به افزایش سن جمعیت و پیامدهای آن برای نظام سلامت خاطرنشان کرد: با افزایش سهم سالمندان، نیاز به خدمات سلامت سالمندی، مراقبت‌های طولانی‌مدت و برنامه‌ریزی متناسب با تغییر ساختار سنی جمعیت نیز افزایش خواهد یافت.
ضرورت تدوین سیاست‌های جمعیتی
متناسب با شرایط استان‌ها
وی با تأکید بر تفاوت‌های منطقه‌ای در شاخص‌های جمعیتی گفت: یک سیاست یکسان برای همه استان‌ها پاسخگوی شرایط جمعیتی کشور نیست. تفاوت در سطح باروری، سن ازدواج، فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول و سرعت سالمندی ایجاب می‌کند سیاست‌ها و مداخلات جمعیتی متناسب با ویژگی‌های هر منطقه طراحی و اجرا شوند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت چند اولویت را برای مواجهه با چالش‌های جمعیتی کشور برشمرد و افزود: نخست، تمرکز برنامه‌های جوانی جمعیت بر زنجیره ازدواج تا تولد فرزند اول، سن ازدواج و فاصله زمانی تا نخستین فرزند است؛ زیرا مداخلات نباید صرفاً بر فرزند دوم و سوم متمرکز باشند.
رئیسی گفت: اولویت دوم، تقویت نقش نظام سلامت در مشاوره فرزندآوری، شناسایی فعال زوج‌های نیازمند خدمات، تشخیص و درمان ناباروری، مراقبت از بارداری سالم، کاهش سزارین‌های غیرضروری و پیشگیری از سقط است.
کاهش جمعیت کشور در ۷۵ سال دیگر
به ۳۱ میلیون نفر
مرضیه وحید دستجردی دبیر ستاد ملی جمعیت نیز در بیست‌وچهارمین همایش بین‌المللی انجمن علمی باروری و ناباروری ایران به تشریح ابعاد بحران کاهش جمعیت در کشور پرداخت و با استناد به تأکیدهای رهبر شهید انقلاب، اظهار داشت: دشمنان نظام اسلامی به‌دنبال آن هستند که ایران را به کشوری با ۲۰ میلیون جمعیت تبدیل کنند که نیمی از آن را افراد کهنسال، میانسال و ازکارافتاده تشکیل دهد؛ بنابراین مقابله با این سناریو نیازمند حرکتی عاقلانه، قدرتمند و مبتنی بر برنامه‌ریزی صحیح است.
دستجردی توضیح داد: آمار نرخ باروری کلی کشور در سال ۱۴۰۴ به ۱.۳۴ رسیده است؛ در حالی که در دهه ۶۰ (سال ۱۳۶۵) هر زن به‌طور میانگین ۶ تا ۷ فرزند به دنیا می‌آورد و برای حفظ جمعیت فعلی کشور در محدوده ۸۷ میلیون نفر، نرخ باروری کلی باید به بالای ۲.۱ فرزند به ازای هر زن در سن باروری برسد. به گفته وی، بر اساس برآوردهای سازمان بهداشت جهانی، اگر با همین وضعیت پیش برویم، تا ۷۵ سال آینده جمعیت ایران به ۳۱ میلیون نفر خواهد رسید و در محاصره کشورهای با جمعیت صدها میلیونی، خود را نابود خواهیم کرد.
کالبدشکافی عوامل کاهش فرزندآوری
از توسعه اجتماعی تا معضلات اقتصادی
دبیر ستاد ملی جمعیت، مهم‌ترین عامل کاهش موالید را (که بیش از ۷۵ درصد موارد را شامل می‌شود) ارتقای سطح سواد و توسعه اجتماعی توأم با عدم‌توسعه‌یافتگی اقتصادی متناسب با آن دانست.
وحیددستجردی افزود: تزریق امید اجتماعی، تورم و هزینه‌های سنگین مسکن، تحولات فرهنگی و فردگرایی، تأخیر در ازدواج، و چالش تعارض بین امور شغلی و فرزندآوری برای زنان شاغل که ۵۰ درصد بدنه دولت را تشکیل می‌دهند، از مهم‌ترین موانع پیش‌روی خانواده‌هاست.
وی با اشاره به آمار نگران‌کننده مجردها در کشور، خاطرنشان کرد: اکنون حدود ۷.۳ میلیون مرد مجرد (۲۰ تا ۵۴ سال) و حدود ۶.۵ تا ۷ میلیون زن مجرد (۱۵ تا ۴۹ سال در سن باروری) داریم؛ یعنی حدود ۱۴ میلیون فرد مجرد در سن باروری در کشور حضور دارند که نیازمند توجه و تشویق ویژه هستند.
جهش میانگین سن ازدواج
و بحران سالمندی جمعیت
دبیر ستاد ملی جمعیت با مقایسه سن ازدواج و فرزندآوری در کل کشور و پایتخت گفت: میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری در کل کشور ۲۷.۶ سال است، اما در تهران به ۳۰.۸ سال می‌رسد. با توجه به فاصله ۴.۶ ساله ازدواج تا فرزند اول، مادران در سنین بالا صاحب فرزند می‌شوند که چالش‌های ناباروری را دوچندان می‌کند.
وحیددستجردی با اشاره به رشد ۷ برابری تجرد قطعی زنان (از ۱.۱ درصد در سال ۷۵ به ۷.۷ درصد) و کاهش آمار ازدواج از ۹۰۰ هزار مورد در سال ۸۹ به ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴، به بحران سالمندی اشاره کرد و ادامه داد: جمعیت سالمند بالای ۶۰ سال کشور که اکنون ۱۳ درصد است، در سال ۱۴۳۰ به ۳۲ درصد خواهد رسید که کشور را با بحران هزینه‌ها و کمبود نیروی جوان مراقبت‌کننده مواجه می‌کند.
بسته‌های حمایتی دولت
از «کارت امید مادر» تا بیمه کامل درمان ناباروری
وی با اشاره به اقدامات حمایتی دولت بیان داشت: با پیگیری‌های صورت‌گرفته، طرح «کارت امید مادر» با اعتبار ۵۰ هزار میلیارد تومان از ابتدای سال ۱۴۰۵ اجرایی شده است که طی آن ماهیانه ۲ میلیون تومان به مدت ۲۴ ماه برای هزینه‌های کودک به حساب تمامی مادران در سراسر کشور واریز می‌شود.
دبیر ستاد ملی جمعیت یادآور شد: پیشنهاد دیگر ما پوشش کامل هزینه‌های درمان ناباروری توسط بیمه‌ها و ادغام غربالگری ناباروری در شبکه بهداشت و درمان کشور است. در حال حاضر ۷۹ مرکز سطح ۲ و ۱۳۰ مرکز سطح ۳ ناباروری در کشور فعال هستند و دولت اعتبارات خوبی برای این مراکز در نظر گرفته است که امیدواریم با بهبود رونق اقتصادی، گام‌های بلندتری در راستای حمایت از ازدواج و فرزندآوری برداشته شود.