یک‌لحظه غفلت یک عمر بغض سوگ درگلوی خانواده
تارا وحیدی
گاز CO2 گازی است بی‌رنگ، بی‌بو و بدون مزه که در اثر سوختن ناقص مواد عالی منتشر می‌شود. انواع گازها از خودروهای محبوس شده در مکان‌های مسقف گرفته تا اجاق‌های گاز، تمام این موارد منوکسیدکربن تولید می‌کنند. متأسفانه منوکسیدکربن میل ترکیبی حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ برابر نسبت به اکسیژن دارد و موقعی که در محیط باشد، به‌جای آنکه ما از اکسیژن استفاده کنیم، به دلیل میل ترکیبی بیشتر منوکسیدکربن، جذب بدن خواهد شد.
مقدار خیلی کم منوکسیدکربن می‌تواند باعث سردرد و علائمی مثل سرماخوردگی، آبریزش بینی، سرگیجه شود؛ اما در حالت‌های پیشرفته علائمی چون کاهش سطح هوشیاری، تشنج و حتی باعث مرگ نیز می‌شود.
در وهله اول باید پیشگیری صورت گیرد. ما دو مرحله در بحث منوکسیدکربن داریم، ابتدا زمانی که هوا سرد شده و مردم سیستم‌های گرمایشی را استفاده می‌کنند. مرحله دوم موقعی که دمای هوا خیلی پایین‌تر می‌آید و مردم دمای بخاری را بالا می‌برند. این دو مرحله در بحث منوکسیدکربن اتفاق می‌افتد.
مردم باید این را بدانند که در بحث پیشگیری، بررسی سالیانه تجهیزات گرمایشی منزل اعم از سالم و استاندارد بودن لوله‌ها، مشورت با کارشناس مربوطه و تأیید از سمت کارشناس لازم است. همچنین باید راه خروجی هوا کافی باشد.
چطور فرد مسموم با منوکسیدکربن را نجات دهیم؟
باتوجه به جمعیت بالای شهر تهران، این استان در مقایسه با استان‌های دیگر، سردمدار آمار مسمومیت با گاز منوکسیدکربن است.
زمانی که فردی با مسمومیت منوکسیدکربن مواجه شود و دچار خفگی و مسمومیت با منوکسیدکربن شده است، باید سریع با اورژانس و آتش‌نشانی تماس گرفته و بیمار را خیلی زود از آن محیط خارج کرده و در و پنجره‌ها را باز کند. البته فرد ناجی خود نیز باید مراقب باشد تا با گاز منوکسیدکربن دچار مسمومیت نشود.
درمان بیماری که دچار خفگی توسط گاز منوکسیدکربن شده است باتوجه به اینکه چه مقدار منوکسیدکربن در خون فرد وجود داشته باشد، اکسیژن‌رسانی به تمام بدن فرد طول می‌کشد، اما اکسیژن با دوز بالا منوکسیدکربن را از بدن فرد خارج کرده و اکسیژن جایگزین آن می‌شود.
علی محمودی یک پزشک عمومی با اشاره به اینکه وجود گاز منوکسیدکربن در فضا هیچ علائم تنفسی در فرد ایجاد نمی‌کند، هشدار می‌دهد: «این گاز، بدون بو و رنگ است و تحریک‌پذیر نیست؛ به‌عبارت‌دیگر نشانه‌های ظاهری برای اثبات حضور آن وجود ندارد. گاز CO در بدن، به هموگلوبین خون که مسئول انتقال اکسیژن به سلول‌هاست، متصل شده و به ارگان‌های مختلف بدن همچون مغز و بافت‌های قلب آسیب می‌رساند. همچنین میل ترکیبی هموگلوبین به منوکسیدکربن ۲۰۰ تا ۲۵۰ برابر میل ترکیبی آن به اکسیژن است.»
دکتر محمودی غلظت گاز منوکسیدکربن و زمان حضور افراد در محیط آلوده را مهم‌ترین عامل تعیین شدت مسمومیت اعلام کرده و می‌افزاید: «اگر فرد در محیط با غلظت بالای گاز سمی برای مدت کوتاه یا در محیط با غلظت پایین گاز سمی برای مدت‌زمان زیاد حضور داشته باشد، دچار مسمومیت شدید می‌شود.»
وی علائم اولیه مسمومیت را مشابه علائم سرماخوردگی و آنفلوانزا دانسته و عنوان می‌کند: «سردرد، بی‌حالی، خستگی و کوفتگی بدن نشانه‌های اولیه مسمومیت با گاز منوکسیدکربن است که در بیشتر مواقع افراد به علت سرما، تصور می‌کنند به سرماخوردگی مبتلا شده‌اند.» به گفته این پزشک، در صورت ادامه تماس با محیط آلوده، فرد دچار تهوع، استفراغ، خواب‌آلودگی و در نهایت کاهش سطح هوشیاری و تشنج می‌شود و که این علائم نهایتاً مرگ فرد را در پی دارد. مشاهده علائم مشابه، همزمان در همه افراد خانواده یا بهبود علائم در افراد با تغییر محیط، از علت‌های عمده مراجعه افراد به مراکز است. وی درباره درمان این نوع مسمومیت، توضیح می‌دهد: «بهترین درمان، خروج فرد از محیط آلوده و تجویز کپسول اکسیژن است، البته همواره پیشگیری مهم‌ترین اقدام است. افراد باید از وسایل گرمایشی استاندارد استفاده کنند و برای سرویس و راه‌اندازی آن از صاحبان صلاحیت و متخصصان در این زمینه کمک بگیرند. باز گذاشتن درزهای پنجره‌ها برای ورود اکسیژن و خروج گازهای سمی نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است.»
آمار مرگ خاموش در اصفهان:
سالانه بیش از ۶۲ نفر قربانی گازگرفتگی
اداره کل پزشکی قانونی استان اصفهان، آمار سالانه قربانیان گازگرفتگی در اصفهان را این‌گونه اعلام می‌دارد: در یک دهه گذشته ۶۲۳ نفر در استان اصفهان بر اثر گازگرفتگی جان خود را از دست داده‌اند که از این تعداد، ۵۲۰ نفر مرد و ۱۰۳ نفر زن بوده‌اند.
آمار مرگ‌ومیر در استان اصفهان بر اثر گازگرفتگی طی ۱۰ سال گذشته نشان می‌دهد که سالانه به طور میانگین بیش از ۶۲ نفر در این استان قربانی مرگ خاموش شده‌اند؛ آماری تکان‌دهنده که اصفهان را به‌عنوان یکی از استان‌های کشور با بیشترین قربانی در زمینه مسمومیت با گاز منوکسیدکربن قرار داده است.
افزایش نگرانی‌ها درباره حوادث گازگرفتگی در اصفهان، به‌ویژه با نزدیک‌شدن به فصل سرما و آغاز استفاده از وسایل گرمایشی، اهمیت توجه به ایمنی سیستم‌های گرمایشی و پیشگیری از مسمومیت با گاز منوکسیدکربن را دوچندان می‌کند.
بر اساس آمار استانی اعلام‌شده از سوی سازمان مدیریت بحران در سال ۱۴۰۴، از مجموع ۸۳۰ نفر جان‌باخته ناشی از گازگرفتگی، استان تهران با ۱۲۷ مورد، بیشترین آمار فوتی را به خود اختصاص داده است. پس از تهران، خراسان رضوی با ۵۹ مورد، اصفهان با ۵۸ مورد، فارس با ۵۷ مورد و آذربایجان شرقی با ۵۶ مورد در رده‌های بعدی قرار دارند. این آمار نشان می‌دهد که اصفهان یکی از سه استان دارای بیشترین قربانی گازگرفتگی در کشور است.
در همین حال، روز گذشته اداره کل پزشکی قانونی استان اصفهان، آمار سالانه قربانیان گازگرفتگی در اصفهان را نیز اعلام کرد. براین‌اساس، در یک دهه گذشته ۶۲۳ نفر در استان اصفهان بر اثر گازگرفتگی جان خود را ازدست‌داده‌اند که از این تعداد، ۵۲۰ نفر مرد و ۱۰۳ نفر زن بوده‌اند. این آمار، ابعاد تلفات ناشی از مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در استان را نشان می‌دهد و ضرورت توجه به پیشگیری از حوادث گازگرفتگی در منازل و محیط‌های بسته را برجسته می‌کند. بررسی پرونده‌های فوت ناشی از مسمومیت با منوکسیدکربن در یک دهه گذشته نشان می‌دهد زمستان با ۲۵۹ فوتی، بیشترین سهم را در میان فصول سال داشته است. پس از زمستان، پاییز با ۲۱۶ فوتی در جایگاه دوم قرار دارد و بهار با ۱۰۰ فوتی و تابستان با ۴۸ فوتی، به ترتیب رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. آذرماه نیز با ثبت ۱۲۷ مورد فوت، مرگبارترین ماه سال از نظر تلفات ناشی از مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در استان اصفهان طی بازه زمانی مورد بررسی بوده است. این آمار نشان می‌دهد که با سردشدن هوا و افزایش استفاده از بخاری گازی، آب‌گرم‌کن و سایر وسایل گرمایشی، خطر مرگ خاموش در فصل پاییز و زمستان افزایش پیدا می‌کند.
آمار پزشکی قانونی اصفهان همچنین حاکی از آن است که سال ۱۴۰۱ با ثبت ۹۵ مورد فوت، بیشترین آمار تلفات را به خود اختصاص داده است و در مقابل، سال ۱۳۹۷ با ۴۷ مورد فوت، کمترین میزان مرگ ناشی از مسمومیت با منوکسیدکربن را در این بازه زمانی ثبت کرده است. اما در حالی که حدود یک ماه و نیم از ورود به فصل پاییز می‌گذرد، در حال حاضر آمار تلفات این حوادث در شش‌ماهه نخست سال جاری منتشر شده است که نشان می‌دهد در این مدت ۱۰ نفر، شامل دو زن و هشت مرد،
بر اثر مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در استان اصفهان جان باخته‌اند. این تعداد در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که ۱۱ مورد فوت ثبت شده بود، یک نفر کاهش داشته است؛ اگرچه به استناد تحلیل آمار ۱۰ساله اعلام‌شده، ورود به ماه آذر و پس از آن فصل زمستان را باید سرآغاز حوادثی دانست که می‌توانند بر آمار قربانیان مرگ خاموش بیفزایند. آمار مرگ خاموش در اصفهان بار دیگر ضرورت رعایت نکات ایمنی در استفاده از وسایل گازسوز، بررسی مسیر دودکش‌ها، اطمینان از تهویه مناسب محیط و پیشگیری از نشت گاز منوکسیدکربن را یادآوری می‌کند؛ چرا که این گاز بی‌رنگ و بی‌بو می‌تواند بدون هشدار محسوس، جان افراد را در محیط‌های بسته به خطر بیندازد.
مرگ خاموش ۱۹۳ مازندرانی طی پنج سال
علی‌عباسی مدیرکل پزشکی قانونی مازندران با هشدار نسبت به افزایش خطر مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در فصل سرما توضیح می‌دهد: «طی پنج سال اخیر، از سال ۱۴۰۰ تا پایان سال ۱۴۰۴، تعداد ۱۹۳ نفر در استان بر اثر مسمومیت با این گاز جان خود را ازدست‌داده‌اند؛ آماری نگران‌کننده که ضرورت رعایت جدی نکات ایمنی در استفاده از وسایل گرمایشی را بیش‌ازپیش آشکار می‌کند.»
مدیرکل پزشکی قانونی مازندران با بیان اینکه آمار فوتی‌های ناشی از مسمومیت با گاز منوکسیدکربن در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به ترتیب ۲۷، ۴۰، ۳۸، ۳۶ و ۵۲ نفر بوده است، اظهار می‌دارد: «بیشترین آمار فوتی در این بازه مربوط به سال ۱۴۰۴ با ۵۲ نفر است که زنگ خطری برای افزایش توجه خانواده‌ها به ایمنی وسایل گرمایشی محسوب می‌شود.»
وی با اشاره به اینکه بخش قابل‌توجهی از حوادث گازگرفتگی در نیمه دوم سال و همزمان با کاهش دمای هوا رخ می‌دهد، می‌افزاید: «با آغاز فصل سرما و افزایش استفاده از بخاری، آب‌گرم‌کن و سایر وسایل گرمایشی، احتمال بروز مسمومیت با منوکسیدکربن نیز افزایش می‌یابد و شهروندان باید پیش از استفاده از این تجهیزات، از سلامت و استاندارد بودن آنها اطمینان حاصل کنند.»
عباسی درباره پراکندگی شهرستانی این حوادث نیز توضیح می‌دهد: «شهرستان‌های آمل و نور هر کدام با ۲۶ فوتی، ساری با ۲۱ فوتی و چالوس با ۲۰ فوتی، بیشترین آمار مرگ ناشی از مسمومیت با منوکسیدکربن را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین شهرستان میانرود با یک فوتی، کمترین آمار را در این زمینه داشته است.»
مدیرکل پزشکی قانونی مازندران با بیان اینکه منوکسیدکربن گازی بی‌رنگ، بی‌بو و بسیار خطرناک است که به همین دلیل از آن با عنوان قاتل خاموش یاد می‌شود، تصریح می‌کند: «این گاز در اثر احتراق ناقص سوخت تولید می‌شود و به دلیل نداشتن رنگ و بو، افراد ممکن است بدون آنکه متوجه حضور آن در محیط شوند، در معرض مسمومیت قرار بگیرند.»
وی ادامه می‌دهد: «سردرد، سرگیجه، تهوع، ضعف و بی‌حالی، خواب‌آلودگی و کاهش سطح هوشیاری از جمله علائم مسمومیت با این گاز است و در صورت ادامه مواجهه، می‌تواند به بیهوشی و مرگ منجر شود؛ بنابراین نباید علائم اولیه را ساده تلقی کرد.»
عباسی با تأکید بر ضرورت رعایت اصول ایمنی در استفاده از وسایل گرمایشی، از شهروندان می‌خواهد پیش از شروع فصل سرما، بخاری‌ها و آب‌گرم‌کن‌ها را از نظر سلامت فنی بررسی کنند، از باز بودن مسیر دودکش و اتصال صحیح آن اطمینان داشته باشند و از نصب کلاهک استاندارد دودکش در محل مناسب غافل نشوند.
وی همچنین بر ضرورت تأمین هوای تازه و تهویه مناسب محیط تأکید کرده و می‌گوید: «مسدودکردن منافذ تهویه، استفاده از وسایل گرمایشی غیراستاندارد، نصب نادرست بخاری و آب‌گرم‌کن و استفاده از اجاق‌گاز یا شعله اجاق برای گرم‌کردن محیط، می‌تواند خطر مسمومیت و گازگرفتگی را افزایش دهد.»
مدیرکل پزشکی قانونی مازندران توصیه می‌کند: «شهروندان از روشن گذاشتن وسایل گرمایشی شعله‌دار در فضای بسته و بدون تهویه مناسب، به‌ویژه هنگام خواب، خودداری کنند و در صورت امکان از هشداردهنده استاندارد منوکسیدکربن استفاده کنند. همچنین تغییر رنگ شعله، خاموش‌شدن مکرر وسیله گرمایشی یا مشاهده نشانه‌های غیرعادی در عملکرد آن باید جدی گرفته شود.»
عباسی در پایان خاطرنشان می‌کند: «در صورت مشاهده علائم مشکوک به مسمومیت، افراد باید بلافاصله از محیط آلوده خارج شده و به هوای آزاد بروند و بدون به خطر انداختن جان خود، دیگر افراد را نیز از محل دور کنند. همچنین باید با اورژانس ۱۱۵ و آتش‌نشانی ۱۲۵ تماس بگیرند و از بازگشت به محیط تا زمان تأیید ایمنی آن خودداری کنند.»
وی تأکید دارد: «گاز منوکسیدکربن قابل‌مشاهده و استشمام نیست، اما با رعایت اصول ساده ایمنی، سرویس به موقع وسایل گرمایشی و اطمینان از عملکرد صحیح دودکش و تهویه، می‌توان از بسیاری از این حوادث تلخ پیشگیری کرد و مانع از تکرار مرگ‌های خاموش در خانواده‌ها شد.»