سنت عقوبت و مکافات خدا
هیچ تردیدی در تأثیر اعمال انسان در اوضاع این کائنات نیست. دنیا با سنت‌هایی اداره می‌شود که بر اساس اراده حکیمانه وضع شده‌اند، مثل اینکه فرموده است:
من زَنا زُنی به؛ اگر با ناموس مردم زنا کنی زنا در خانواده یا نسل تو اتفاق می‌افتد و مردم با ناموست زنا می‌کنند و مثل: من غَشّ غُشّ به؛ اگر سر کسی کلاه بگذاری حتماً زمانی سرت کلاه خواهد رفت و مثل: و لا یحیق مکر‌السیّء الا باهله؛ (فاطر، 43) یعنی اگر برای کسی چاهی بکنی خود در آن می‌افتی. امروزه از نظر علمی ثابت شده که ممکن است آن طرف دنیا پروانه‌ای پر بزند و موجب فعل و انفعالاتی در این طرف عالم شود. به تعبیر شاعر:
اگر یک ذره را برگیری از جای
خلل یابد همه عالم سراپای
(شیخ محمود شبستری)
تردیدی در صحت این گزاره نیست که گناه و معصیت از جمله بی‌عفتی و بی‌حجابی و ظلم و ستم جایی در خلقت ندارد و موجب نزول بلا و چموشی اجزای عالم است، همچنان‌که در‌باره قضاوت‌های ظالمانه محاکم از قول امام صادق(ع) آمده: في مثل هذا‌القضاء و شبهه، تحبس‌السّماء ماءها و تمنع‌الارض بركات‌ها، اين‌گونه قضاوت‌ها سبب مى‌شود كه از آسمان رحمت الهى نبارد و زمين بركاتش را باز دارد. (وسائل‌الشيعه»، ج 13، ص 256)
این گزاره کاملا برهانی است که هر کس به قانونِ قانون‌گذار دهن کجی و استهزاء بکند در نظر قانون‌گذار، عزیز نمی‌شود بلکه قطعاً مبغوض او می‌گردد.
در روز قیامت اشخاص مجرم از خودشان بدشان می‌آید، به آنها خطاب می‌شود هر مقدار که شما از خودتان بدتان بیاید خداوند بیشتر از آن از شما عصبانی است: لمقت الله اکبر من مقتکم انفسکم(غافر، 10)
عقوبت پیچیده خدا برای ظالمان
با این حال باید توجه کرد که این اقتضاء، اقتضای یک سنت از سنت‌های آفرینش است. استدراج و استمهال، سنتی دیگر از سنت‌های بسیار خطرناک این عالم است یعنی گاهی خداوند عمداً در این دنیا فرد خاطی را عقوبت نمی‌کند تا کافر هر چه بیشتر در فساد غوطه‌ور و به عذابی وحشتناک‌تر مستحق شود. همچنان‌که خداوند فرموده:
وَلَا يَحْسَبَنَّ‌الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ؛ آنها که کافر شدند (و راه طغیان پیش گرفتند،) تصور نکنند اگر به آنان مهلت می‌دهیم، به سودشان است! ما به آنان مهلت می‌دهیم فقط برای اینکه بر گناهان خود بیفزایند؛ و برای آنها، عذاب خوارکننده‌ای (آماده شده) است!
(آل عمران، 178)
و باز فرموده: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ؛ و آنها که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج از جائی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد.(آل عمران،182)
گاهی خداوند به خاطر نافرمانی بنده‌اش خود زمینه را برای شقاوت بیشتر او به صورت تدریجی فراهم می‌کند و نمی‌گذارد با شکست و گرفتاری متوجه خطای خود شود و این عقوبتی بسیار پیچیده است، همچنان که در قرآن فرمود: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَأُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ؛ ما آنان را از آنجا که نمی‌دانند به تدریج به سوی عذاب پیش می‌بریم؛ و [البته] آنان را مهلت می‌دهم [تا گناهشان را در حال بی‌خبری به نهایت برسانند]، بی‌تردید نقشه و تدبیر من استوار است.(قلم، 44و45)
یعنی تدریجاً آنها را به طرف شقاوت ابدی می‌بریم به گونه‌ای که خود متوجه نشوند و به آنها در برابر کارهای خلافی که می‌کنند مهلت می‌دهیم و این‌گونه آنها را به کیدی شکست‌ناپذیر
گرفتار می‌سازیم.
در روایت است که شاگرد امیر‌المؤمنین(ع) هنگام نشستن، زمین خورد و سرش شکست. امیر‌المؤمنین فرمود: این به جهت ترک بسم‌الله هنگام نشستن بود. بعضی‌ها را این‌گونه تحت مراقبت و عنایت و تذکر نگه می‌دارند و بعضی را به خود وا می‌گذارند و مبغوض‌ترین بنده نزد خدا کسی است که خداوند او را به خود واگذار کرده است.
*آیت‌الله سید‌حسن عاملی