چرایی بخشش فدک به حضرت زهرا(س)
فدک محلی است که در 160 کیلومتری مدینه واقع شده است.(1) این محل ابتدا متعلق به یهودیان بود و نخلستان‌های بسیاری داشت که به گفته برخی به اندازه نخلستان‌های کوفه بود.(2)
بنابراین از نظر اقتصادی اهمیت فراوان داشت. یهودیان فدک با یهودیان خیبر ضدمسلمانان کارشکنی میکردند.
آنها عامل بسیاری از تحرکات علیه مسلمانان بودند، از جمله مشرکان مکه را تحریک کردند و جنگ احزاب را رقم زدند. پس از صلح حدیبیه، به دلیل آتش‌بس ده ساله، بین مسلمانان و مشرکان مکه، یهودیان دیگر نمیتوانستند مشرکان را تحریک کنند، بنابراین خود اقدام به مقابله کردند و با ساماندهی نیروهای خود قصد حمله به مدینه را داشتند که مسلمانان پیش از حمله آنها، در اقدامی پیش‌دستانه خیبر را تصرف کردند. یهودیان فدک که شکست خیبریان را دیدند و مشاهده کردند که آنها با آن‌همه عظمت شکست خوردند، ادامه جنگ را به صلاح ندانستند و بدون ایجاد درگیری خدمت پیامبر(صلی الله علیه و آله) رسیده و تسلیم شدند. بنابراین برخلاف خیبر، فدک بدون جنگ و درگیری فتح شد و آنها صلحنامهای نوشتند.(3)
فدک، ملک شخصی پیامبر(ص)
بنا بر آموزه‌های اسلامی که در بین علمای شیعه و اهل سنت مورد توافق است؛ اموالی که بدون جنگ به دست مسلمانان می‌افتد «فیء» نامیده شده و ملک خالص شخص پیامبر(ص) می‌شود و اختیار آن با حضرت است تا هرگونه صلاح دید، در مورد آن تصمیم بگیرد و آن را به هر کس که خود صلاح دانست اهدا کند.(4) اما پیامبر کسی نیست که از چنین اموالی برای دنیای خود سرمایه‌گذاری کند و یا در اختیار کسی قرار دهد که به دنبال آباد کردن دنیای خود و بچههایش باشد. این بود که حضرت به دنبال فرصتی میگشت که بهترین تصمیم را در مورد فدک بگیرد. تا اینکه آیه «وَآت ذَا‌القُربی حَقَّه»(5) نازل شد.
بسیاری از مفسران شیعه و اهل سنت در تفسیر این آیه نوشتهاند هنگامی که این آیه نازل شد پیامبر(ص) فدک را به دختر گرامی‌شان حضرت زهرای مرضیه(س) بخشیدند.(6)
به گواهی تاریخ در عهد رسول خدا، فدک در اختیار حضرت فاطمه بود و کشاورزان، باغداران و کارگران از سوی ایشان در فدک به کار مشغول بودند.(7)
این بخشش بهترین کاری بود که پیامبر در مورد این زمین میتوانست انجام دهد؛ زیرا زمین در اختیار کسی قرار میگرفت که لباس عروسی خود را آن هم در شب عروسی به فقیر بخشیده بود؛ بدین معنی که در آن شب، فقیرى بر در خانه حضرت آمد و اظهار نیاز کرد و گفت: اى اهل خانه! گرسنه و عریانم! به من غذا داده و لباسی برای پوشیدن به من بدهید. زهرای مرضیه از غذاى عروسى براى آن فقیر کنار گذاشت و لباس جدید خود را از تن بیرون آورد و همان لباس قدیمى را بر تن کرد و غذا و لباس را به فقیر بخشید و آنگاه فرمود: «لَنْ تَنالُوا‌الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»؛(8) به نیکى نمی‌رسید، مگر زمانى که از آنچه دوست دارید، انفاق کنید.»(9) در بیماری امام حسن و امام حسین(ع) فاطمه زهرا(س)، امیرالمؤمنین علی(ع) و فضه نذر کردند که اگر آن دو عزیز بهبود پیدا کردند، روزه بگیرند. بچه‌ها بهبودی یافتند و اثری از کسالت باقی نماند. هنگام افطار، برای سه شب متوالی سائل، یتیم و اسیری آمدند و اهل بیت با آنکه روزه بودند و به جز افطار چیز دیگری در خانه نداشتند افطار خود را به آنها دادند و خود با آب روزه‌شان را باز کردند. در این هنگام جبرئیل با سوره دهر بر آن حضرت
نازل شد.
کسی که این‌گونه انفاق و بلکه بالاتر ایثار میکند، آیا معقول است فدک را صرف هزینه‌های شخصی کند؟ فاطمه زهرا دختر همان بانوی متمکنی است که تمام ثروت خود را صرف اسلام کرد؛ و در اوضاع اسفناک اقتصادی که بنی‌هاشم با رنج‌های فراوانی مواجه شدند این دارایی‌های حضرت خدیجه بود که از شکست حتمی آنان جلوگیری کرد؛ زیرا برای حضرت خدیجه(ع) در درجه اول دین و امور معنوی اهمیت داشت و بذل مال برای جلوگیری از فروپاشی دین و تثبیت آن، هدر دادن مال محسوب نمی‌شد، زیرا به دارایی دنیوی به عنوان فرصتی برای توشه اخروی می‌نگریستند.
حبس مال و عدم انفاق آن در این مسیر از نظر این بانوی بزرگ اسلام کاری بسیار ناجوانمردانه به شمار می‌رفت.(10)
بدیهی است سیره حضرت زهرا نیز همین بود. حضرت پیش از این با هدیه لباس عروسی خود قله ایثار را فتح کرده بود و هنگامی که پیامبر در مورد آن لباس جویا شدند، استناد به روش مادرشان حضرت خدیجه کردند.(11) پیش از آن مشرکین مکه به تصور اینکه اگر بنی‌هاشم را در تحریم اقتصادی قرار دهند شیرازه رسالت محمدی ازهم گسسته خواهد شد، در دارالندوه اجتماع کرده و پیمانی ننگین را نگاشتند تا هرگونه معامله و دادوستد با بنی‌هاشم را منع کنند.(12) اتفاقاً خوف دستگاه خلافت نیز این بود که با صرف کل دارایی‌های حضرت، آبِ رفته به جوی برگردد، از این رو آنان که تجربه حضرت خدیجه(س) را داشتند به پاک کردن صورت‌مسئله و مصادره اموال روی آوردند و اقدام به غصب فدک کردند.(13)
پی‌نوشت‌ها:
1. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم‌البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، 1995 میلادی، ج 4، ص 238
2. شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، (م 656 ق)، انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404 ق، ج 1، ص 236
3. طبری، تاریخ‌الأمم و‌الملوک، أبو جعفر محمد بن جریر‌الطبری (م 310)، تحقیق محمد أبو‌الفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ط‌الثانیه، 1387/1967، ج 3، ص 15؛ الکامل فی‌التاریخ، عز‌الدین أبو‌الحسن على بن ابى‌الکرم‌المعروف بابن‌الأثیر (م 630)، بیروت، دار صادر- دار بیروت، 1385/1965. ج 2، ص 225؛ حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم‌البلدان، ۱۹۹۵ م، ج ۴، ص ۲۳۸؛
4. رازی، فخر، محمد بن عمر، مفاتیح‌الغیب، دار احیاء‌التراث، ۱۴۲۰ ق، چاپ سوم، ج ۲۹، ص ۵۰۶؛ علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1417 ق، ج ۱۹، ص ۲۰۳.
5. سوره اسراء، آیه 62.
6. مجمع‌البیان، طبرسی، فضل بن حسن، تهران، ناصرخسرو، 1372 ش، ج 8، ص 478؛ درالمنثور، سیوطی، جلال‌الدین، دارالمعرفه للطباعه و‌النشر، بیروت، بی‌تا، ج 2، ص 158؛ ج 5، ص 273؛ شواهدالتنزیل، حاکم حسکانی، عبدالله، مؤسسه‌الطبع و‌النشر، تهران، 1411 ق، ص 262.
7. شیخ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نشر مرتضی، مشهد، 1403 ق، چاپ اول، ج 1، ص 91
8. آل عمران، آیه 92
9. صفوری (م 894 ق)، عبدالرحمن بن عبدالسلام، نزهه‌المجالس و منتخب‌النفائس، مصر، المطبعه‌الکاستلیه، 1283 ق، ج 2، ص 175؛ شوشتری (م 1019)، قاضى نورالله، إحقاق‌الحق ، قم، مکتبه آیت‌الله المرعشى‌النجفى، چاپ اوّل، 1409 ق، ج10، ص 401.
10. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت، مؤسسه‌الاعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ ق، ج 20، ص 126؛ زمخشری، محمود، الکشاف، قم، نشر‌البلاغه، ۱۴۱۵ ق، ج 4، ص 670.
11. ریاحین‌الشریعه، محلاتی، ذبیح‌الله، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1396 ش، ج 1، ص 72.
12. سیره ابن هشام، عبد‌الملک بن هشام‌الحمیرى‌المعافرى (م 218)، السیره‌النبویه، تحقیق مصطفى‌السقا و ابراهیم‌الأبیارى و عبدالحفیظ شلبى، بیروت، دارالمعرفه، بى‌تا، ج 1، ص 354.
13. شیخ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، 1361 ش، ج ۱، ص ۵۴۳؛ شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، المقنعه، قم، مؤسسه النشر‌الاسلامی، چاپ دوم، 1410 ق، شیخ، صص ۲۸۹ و ۲۹۰.
*مصطفی محسنی