روش‌های ترویج فرهنگ نماز بـرای نسـل جـدیـد
محسن قرائتی
در قرآن کریم دو‌بار درباره حضرت ابراهیم(ع) آمده است که از خداوند خواست خود و فرزندانش را از اقامه‌کنندگان نماز قرار دهد و این نشان می‌دهد نماز تنها یک عمل فردی نیست، بلکه اقامه آن در جامعه نیز اهمیت دارد. در یکی از دیدارها و گفت‌وگوهای امام رضا(ع) با پیروان ادیان مختلف هنگامی که طرف مقابل در حال پذیرش سخنان امام رضا(ع) بود، وقت نماز فرا رسید و امام رضا(ع) گفت‌وگو را برای اقامه نماز متوقف کرد. این رفتار نشان می‌دهد که نماز حتی در مهم‌ترین گفت‌وگوها و مباحث نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.
ضرورت استفاده از مثال‌های قابل فهم
در بیان مفاهیم قرآنی
اگر بخواهیم مفاهیم قرآن برای نسل امروز قابل درک باشد، باید آنها را با مصادیق روزمره زندگی پیوند بزنیم.گاهی یک مفهوم قرآنی را می‌توان با یک مثال ساده برای کودک، نوجوان، دانشجو یا عموم مردم بیان کرد و همین روش می‌تواند زمینه ارتباط بیشتر مخاطب با قرآن را فراهم کند.
سیره پیامبران، الگوی ارتباط با نسل جوان
در اصلاح و ارشاد باید از نزدیک‌ترین و اثرگذارترین افراد آغاز کرد و ارتباط عاطفی و انسانی با مخاطب را مورد توجه قرار داد. در قرآن می‌بینیم که حضرت ابراهیم(ع) در مسیر دعوت و اصلاح، ارتباط خود را از نزدیک‌ترین افراد آغاز می‌کند، این شیوه می‌تواند برای فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی امروز نیز مورد توجه قرار گیرد. باید برای هر گروه سنی و اجتماعی، زبان مناسب آن گروه را پیدا کرد، اگر مخاطب کودک است باید با زبان کودک با او سخن گفت و اگر مخاطب جوان است، باید ادبیات و مثال‌هایی متناسب با ذهن و مسائل او به کار برد.
نباید منتظر باشیم مردم برای شنیدن سخن دینی سراغ ما بیایند؛ در سیره پیامبران نیز می‌بینیم که آنان خود به سراغ مردم می‌رفتند و دعوت الهی را به میان جامعه می‌بردند.
لزوم ارتباط چهره‌به‌چهره با جوانان
همه مردم با حضور در یک سخنرانی عمومی یا یک منبر تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند. گاهی لازم است با افراد به‌صورت فردی و چهره‌به‌چهره گفت‌وگو شود.
برخی جوانان ممکن است در مسجد یا برنامه‌های عمومی حضور نداشته باشند، اما اگر یک روحانی یا فعال فرهنگی با آنها ارتباط مستقیم برقرار کند، می‌تواند زمینه گفت‌وگو و هدایت آنها را فراهم کند.
ارتباط با دانشجویان و جوانان نباید محدود به برنامه‌های رسمی باشد و لازم است در محیط‌های دانشجویی و اجتماعی نیز ارتباط نزدیک و مستمر با نسل جوان شکل بگیرد. هرچه درباره کمال انسان بررسی کنیم، نمی‌توانیم آن را از نماز جدا بدانیم؛ زیرا نماز با اخلاق، خانواده، مسئولیت اجتماعی و رعایت حقوق دیگران ارتباط مستقیم دارد.
صرف انجام حرکات ظاهری نماز برای تحقق اهداف آن کافی نیست، نماز زمانی می‌تواند نقش تربیتی خود را ایفا کند که با شرایط و حقیقت آن همراه باشد و آثارش در زندگی انسان دیده شود. آموزه‌های اسلامی حتی در هنگام عبادت نیز به حقوق اطرافیان توجه دارند، انسان نباید به بهانه انجام عبادت از نیازهای خانواده و دیگران غافل شود. در روایت‌های اسلامی آمده است که پیامبر اکرم(ص) هنگام شنیدن گریه کودکی، نماز را کوتاه می‌کردند تا مادر کودک دچار دشواری نشود.
این رفتار نشانه پیوند عبادت با مسئولیت‌پذیری است. نماز از زندگی مردم جدا نیست و رعایت حال دیگران باید در همه شرایط، حتی هنگام عبادت، مورد توجه قرار گیرد.
دعوت به نماز با یادآوری نعمت‌های الهی
یکی از راه‌های مؤثر برای ترغیب مردم به نماز توجه دادن آنان به نعمت‌های خداوند است. قرآن کریم بارها انسان را به یادآوری نعمت‌های الهی دعوت می‌کند؛ بنابراین باید کمک کنیم مردم نعمت‌هایی را که هر روز در زندگی خود تجربه می‌کنند، بشناسند و درباره آنها بیندیشند.قرآن نباید صرفاً به مراسم و مناسبت‌های خاص محدود شود، بلکه باید در تصمیم‌ها، رفتارها و انتخاب‌های مردم حضور داشته باشد. برای ترویج معارف قرآنی، لازم است افرادی در محیط‌های مختلف بتوانند مفاهیم قرآن را با زبانی ساده و قابل فهم برای مردم توضیح دهند. اگر خودمان توانایی تفسیر قرآن نداریم، می‌توانیم از افراد آگاه و توانمند در این زمینه کمک بگیریم. اثرگذاری آموزش دینی لزوماً به طولانی بودن سخنرانی‌ها وابسته نیست، گاهی بیان یک نکته قرآنی در چند دقیقه، اگر روشن و متناسب با نیاز مخاطب باشد، می‌تواند اثر بیشتری داشته باشد.
آموزش دینی باید ساده
روشن و کاربردی باشد
هدف از فعالیت قرآنی باید فهم درست آیات و عمل به آنها باشد، نه صرفاً برگزاری برنامه‌هایی با عنوان قرآن.
مطالب دینی باید متناسب با ظرفیت مخاطب ارائه شوند. اگر آموزش‌ها بیش از اندازه پیچیده باشند، ممکن است مخاطب نتواند با آنها ارتباط برقرار کند؛ ازاین‌رو، ساده‌گویی و انتخاب شیوه مناسب برای انتقال مفاهیم اهمیت فراوانی دارد. باید بتوانیم پیام‌های دینی را روشن، مختصر و متناسب با نیازهای مردم بیان کنیم تا زمینه فهم و به‌کارگیری آنها در زندگی فراهم شود.
رفتار دینی بیش از سخنرانی اثر می‌گذارد
گاهی یک رفتار ساده می‌تواند بیش از ساعت‌ها سخنرانی اثرگذار باشد. وقتی جوانان ببینند یک عالم دینی نسبت به مسائل ساده زندگی آنان حساس است و برای آنها اهمیت قائل می‌شود، این رفتار در ذهن آنان باقی می‌ماند. در فعالیت‌های فرهنگی باید به جزئیات نیز توجه داشت؛ زیرا همین رفتارهای کوچک می‌تواند اثر تربیتی بزرگی بر مخاطب داشته باشد. روحانیون باید در میان مردم و جوانان حضور داشته باشند.
از روزهای نخست انقلاب، روحانیون در عرصه‌های مختلف حضور داشته‌اند، اما امروز نیز باید ارتباط آنان با مردم، به‌ویژه جوانان تقویت شود.
روحانیون و ائمه جماعات باید برنامه مشخصی برای ارتباط با دانشجویان، دانش‌آموزان، سربازان و سایر گروه‌های اجتماعی داشته باشند و تنها به برگزاری نماز جماعت اکتفا نکنند.
ظرفیت‌های موجود برای اقامه نماز
هنوز به طور کامل استفاده نشده است
در بسیاری از محیط‌هایی که امکان اقامه نماز جماعت وجود دارد، هنوز از ظرفیت موجود استفاده نشده است و باید برای این مسئله برنامه‌ریزی کرد.
مدرسه‌ای با صدها دانش‌آموز، پادگانی با ده‌ها سرباز یا مجموعه‌ای با تعداد زیادی نیروی انسانی، هرکدام می‌توانند محل مناسبی برای اقامه نماز جماعت و ارتباط فرهنگی باشند و نباید این ظرفیت‌ها نادیده گرفته
شود.
هر روحانی باید ارتباطی مستمر با یک مدرسه داشته باشد؛ چراکه اگر قرار است نسل آینده با نماز و قرآن مأنوس شود، باید تربیت دینی را از مدرسه جدی
بگیریم.
ارتباط مستقیم با دانش‌آموزان، شناخت نیازهای آنان و استفاده از شیوه‌های مناسب برای انتقال مفاهیم دینی، از الزامات ترویج فرهنگ نماز در میان نسل
جدید است. برخورداری از دانش به‌تنهائی برای انتقال مفاهیم کافی نیست و فعالان این حوزه باید روش صحیح آموزش و ارتباط با مخاطبان، به‌ویژه نوجوانان و جوانان را نیز بیاموزند.
زنده نگه‌داشتن نماز در جامعه نیازمند ارتباط مستمر با مردم و حضور مؤثر در میان دانش‌آموزان است؛ بنابراین باید به سراغ نسل جدید برویم، زبان آنان را بشناسیم و مفاهیم دینی را متناسب با نیازهایشان ارائه کنیم.
سخنرانی در سی‌وسومین اجلاسیه سراسری نماز در مشهد (مهرماه 1405) به نقل از تسنیم