نیاز به برنامه‌ریزی برای مدیریت سیلاب
تارا وحیدی
باید سیلاب را به‌عنوان واقعیتی در سرزمین ایران بپذیریم و به‌جای نادیده‌گرفتن آن، برای مدیریت پیامدهایش برنامه‌ریزی کنیم. حتی می‌توان با شناخت درست مناطق سیل‌گیر و مدیریت منابع آب، از بخشی از ظرفیت سیلاب‌ها برای کاهش برخی مخاطرات دیگر استفاده کرد. مدیریت صحیح آب و شناخت بهتر منابع آبی می‌تواند در کنترل مشکلاتی مانند فرونشست زمین و گردوغبار نیز مؤثر باشد؛ البته این امر مستلزم شناخت دقیق شرایط هر منطقه و استفاده از راهکارهای متناسب با ویژگی‌های آن
است.
در کنار شناخت مخاطرات طبیعی، باید ظرفیت‌های آبی کشور را نیز به‌درستی شناسایی کنیم و مراقب منابع و ذخایری باشیم که در تأمین آب کشور نقش مهمی دارند.
ضرورت مدیریت سیلاب
دکتر رضا شهبازی معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به اهمیت سرچشمه‌های بختیاری و کوهرنگ، اظهار می‌دارد: «این مناطق از جمله ظرفیت‌های مهم در ارتباط با منابع آب کشور هستند و پایداری آن‌ها اهمیت زیادی دارد؛ چراکه بخش مهمی از منابع آب کشور از چنین مناطق و سرچشمه‌هایی تغذیه می‌شود. باید مناطقی را که می‌توانند به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های راهبردی آب موردتوجه قرار گیرند، شناسایی کنیم تا در سال‌هایی که یک منطقه با خشکسالی شدید مواجه می‌شود، بتوان از این ظرفیت‌ها برای تأمین منابع آبی استفاده
کرد.
شناسایی و حفاظت از ذخایر راهبردی آب می‌تواند به تأمین آب موردنیاز جامعه، دست‌کم برای عبور از دوره‌های بحرانی چندروزه یا چندماهه کمک کند. این موضوع مستلزم برنامه‌ریزی بلندمدت، شناخت ظرفیت‌های طبیعی و مدیریت اصولی منابع آب است.»
شهبازی با اشاره به ضرورت توجه به منابع آب کارستی در مدیریت بحران آب، می‌گوید: «برخی مناطق کشور در حالی با چالش کم‌آبی مواجه می‌شوند که از ذخایر مناسبی از منابع آب کارستی برخوردار هستند. بخشی از این منابع نیز از کشور خارج می‌شود؛ هم در مناطق شمال شرق و هم در بخش‌های غربی کشور. البته نباید به دنبال دست‌کاری چرخه طبیعی آب در دو سوی مرزهای سیاسی باشیم، اما دست‌کم می‌توانیم با کشورهای همسایه روابط و همکاری‌های مناسبی برقرار کنیم تا اطلاعات دقیق‌تری درباره میزان آب خروجی از کشور و حجم آب ورودی از کشورهای همسایه در اختیار داشته باشیم.»
معاون زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با تأکید بر اهمیت دسترسی به اطلاعات دقیق درباره منابع آب، ادامه می‌دهد: «شناخت این جریان‌های آبی و آگاهی از میزان آب ورودی و خروجی کشور می‌تواند در برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب بسیار مؤثر
باشد.»
وی با اشاره به ضرورت فراهم‌کردن امکان دسترسی گسترده به اطلاعات تخصصی، متذکر می‌شود: «تلاش ما این است که اطلاعات و داده‌های تولیدشده به‌گونه‌ای ارائه شوند که پژوهشگران، استادان دانشگاه، استانداران، فرمانداران، شهرداران و حتی دهیاران نیز بتوانند در صورت علاقه‌مندی و نیاز، از آن‌ها استفاده کنند. هدف اصلی این رویکرد، ارتقای دسترسی به اطلاعات و فراهم‌کردن زمینه استفاده از داده‌های تخصصی در سطوح مختلف تصمیم‌گیری و مدیریت کشور
است.»
حتی بارش ۱۰ میلی‌متری هم می‌تواند
حادثه‌ساز شود
حامد یزدی‌مهر، رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران هشدار می‌دهد: «بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی، وقوع پدیده ال‌نینو که معمولاً هر ۳ تا ۷ سال یک‌بار در کشور شاهد آن هستیم، پیش‌بینی شده است. با توجه به اینکه این پدیده احتمالاً بارش‌های شدیدی را به همراه خواهد داشت، لازم است اقدامات پیشگیرانه توسط مسئولان خدمت‌رسان و مردم در دستور کار قرار گیرد تا ان‌شاءالله اتفاق خاصی رخ ندهد و آسیبی متوجه هم‌وطنان نشود.»
وی ادامه می‌دهد: «یکی از پیامدهای این پدیده، ایجاد آب‌گرفتگی و سیلاب است؛ هرچند این پیش‌بینی‌ها بلندمدت و بر پایه احتمالات هستند، اما آمادگی کامل همه دستگاه‌ها و آگاهی مردم از نکات ایمنی ضرورت دارد. در این میان، نقش رسانه ملی و به‌ویژه رادیو که مخاطبان گسترده‌ای دارد، در آموزش و راهنمایی بسیار ارزشمند است تا بتوانیم شرایط را کنترل
کنیم.»
رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران خاطرنشان می‌کند: «البته سازمان هواشناسی به‌عنوان متولی، میزان دقیق بارش و نقاط وقوع آن را به‌صورت احتمالی اعلام می‌کند و واقعاً امکان تعیین دقیق آن وجود ندارد، اما اصل وقوع این پدیده تا حد زیادی اثبات شده است.»
یزدی‌مهر تأکید دارد: «در راستای اقدامات پیشگیرانه، دستگاه‌های خدمت‌رسان تکالیف مشخصی دارند؛ از جمله مهم‌ترین آن‌ها، پاک‌سازی و لایروبی مسیرها و رودخانه‌های منتهی به سکونتگاه‌های شهری است که وظیفه شرکت‌های آب منطقه‌ای بوده تا با نظارت مستمر، از روان بودن مسیر آب مطمئن شوند.»
وی می‌افزاید: «در محیط‌های شهری نیز شهرداری‌ها این مسئولیت را دارند تا از ماندگاری آب و پس‌زدگی آن به منازل شهروندان و جاده‌های مواصلاتی جلوگیری به عمل آورند. علاوه بر این، برگزاری جلسات ستاد، اجرای مانورها، تمرین‌ها و همچنین اورهال و به‌روزرسانی تجهیزات مقابله با سیلاب، از ماه‌ها قبل همراه با آموزش در دستور کار قرار گرفته و خوشبختانه بررسی‌های ما نشان از آمادگی مطلوب دستگاه‌ها دارد.»
رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران توضیح می‌دهد: «مردم باید در هنگام بارندگی نکاتی را رعایت کنند؛ از جمله اینکه حتی‌الامکان از تردد با خودروهای شخصی پرهیز کرده و در شهرها و کلان‌شهرها از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنند.»
وی یادآور می‌شود: «میزان خطر سیلاب به موقعیت مناطق، جنس خاک و شیب زمین بستگی دارد. در سکونتگاه‌های شهری، اگر جوی‌ها و کانال‌ها لایروبی نشده باشند، حتی بارش‌های مختصر در حد ۸ تا ۱۰ میلی‌متر هم می‌تواند باعث پس‌زدگی آب و بروز حوادثی نظیر بردن خودرو یا افراد شود.»
یزدی‌مهر می‌گوید: «عامل اصلی در تشدید این حوادث، خشکی بیش از حد زمین است؛ چرا که زمین توانایی زهکشی و جذب آب را از دست می‌دهد و جریان آب همراه با گل‌ولای به‌صورت رواناب جاری می‌شود که می‌تواند خودروها را حرکت دهد یا به معابر آسیب جدی وارد کند.»
وی خاطرنشان می‌کند: «بااین‌حال، با توجه به وسعت کشور، وقوع حوادث حاد امری نادر است و بارندگی‌ها در بسیاری از نقاط، به‌ویژه در بالادست سدها، مایه برکت و تقویت ذخایر آبی کشور است. این موضوع ابعاد بسیار گسترده‌ای دارد و حقیقت امر این است که کارشناسان باید آموزش‌های بیشتری در این زمینه به مردم ارائه دهند.»
بارش‌های سنگین پاییز در راه است
سید مهدی مهیایی معاون عمرانی استاندار گلستان با تأکید بر ضرورت آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای تداوم بارندگی‌های شدید پاییزی اظهار می‌دارد: «با توجه به محدودیت اعتبارات و طولانی‌بودن روند تخصیص منابع، نباید برای پیشگیری از خسارت‌های سیلاب منتظر تأمین اعتبار بمانیم؛ بلکه باید از ظرفیت‌های موجود استفاده کنیم و اقدامات ضروری را با سرعت پیش ببریم.»
معاون عمرانی استاندار گلستان با قدردانی از فرمانداران، مدیران دستگاه‌های اجرایی و اعضای ستادهای مدیریت بحران شهرستانی و استانی بیان می‌کند: «در بازدیدهای میدانی از مناطق سیل‌زده، به‌ویژه در مینودشت، مراوه‌تپه و گالیکش، شاهد حضور جدی مدیران و نیروهای اجرایی در میدان بودیم و تلاش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد دستگاه‌ها با تمام ظرفیت پای‌کار هستند.»
وی با اشاره به دشواری تأمین و تخصیص اعتبارات در شرایط فعلی کشور می‌افزاید: «سال گذشته برای لایروبی در استان، اعتباری در کمیسیون اجتماعی مجلس مصوب شد، اما ابلاغ حدود ۳۰ میلیارد تومان اعتبار و تخصیص حدود ۲۱ تا ۲۲ میلیارد تومان آن نزدیک به ۱۰ ماه زمان برد. امسال نیز با وجود گذشت حدود هفت ماه از سال، میانگین تخصیص اعتبارات دستگاه‌های اجرایی استان حدود ۱۰ تا ۱۱ درصد بوده
است.»
مهیایی با اشاره به شرایط جنگی کشور و ضرورت اولویت‌بندی منابع برای پشتیبانی از امور دفاعی تصریح می‌کند: «در این شرایط نمی‌توان صرفاً به اعتبارات جدید متکی بود؛ تجربه سیلاب فروردین و بارندگی‌های اخیر مهرماه نیز نشان داد که با هم‌افزایی دستگاه‌ها و استفاده از امکانات موجود می‌توان بخشی از خسارت‌ها را بدون تخصیص اعتبار ویژه جبران کرد.»
وی یکی از اولویت‌های مدیریت بحران را تسریع در جمع‌بندی عملیات امدادی و بازسازی اولیه دانسته و می‌گوید: «با توجه به احتمال تکرار بارندگی‌های سیل‌آسا در روزها و هفته‌های آینده، دستگاه‌های اجرایی باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن اقدامات ضروری را به پایان برسانند تا ماشین‌آلات و تجهیزات بتوانند به‌سرعت به شهرستان‌های دیگر منتقل شوند و برای حوادث احتمالی بعدی در دسترس باشند.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گلستان با اشاره به مشاهدات میدانی در محورهای کوهستانی استان بیان می‌کند: «در بسیاری از این مسیرها، اراضی شیب‌دار در مجاورت جاده‌ها قرار دارند و بارندگی موجب شست‌وشوی خاک و انتقال گل‌ولای به سطح راه می‌شود؛ حتی در مواردی که آسفالت جاده آسیب جدی ندیده، انباشت گل‌ولای می‌تواند تردد را مختل کند.»
وی بر ضرورت نظارت مستمر جهاد کشاورزی بر فعالیت‌های مرتبط با تغییر کاربری و تبدیل اراضی به باغ تأکید کرده و می‌افزاید: «مدیریت‌های شهرستانی باید با بازدیدهای منظم، وضعیت اراضی شیب‌دار را کنترل کنند و منابع طبیعی نیز اجرای طرح‌های پیشگیرانه در بالادست را در دستور کار قرار دهد.»
مهیایی ادامه می‌دهد: «در بازدیدهای اخیر، درختان و تنه‌های شکسته در مسیر رودخانه‌ها مشاهده شد که با تجمع در دهانه پل‌ها، مسیر عبور آب را مسدود می‌کنند و می‌توانند به تخریب پل‌ها و دیگر ابنیه فنی منجر شوند؛ بنابراین پاک‌سازی مسیر آب و پیشگیری از انسداد دهانه پل‌ها باید جدی گرفته شود.»
وی همچنین از تدوین ۲۲ مصوبه در جریان بررسی خسارت‌های سیلاب خبر داده و می‌گوید: «تکالیف دستگاه‌های اجرایی با هماهنگی فرمانداران مشخص شده است و قرار است مصوبات برای تسریع در اجرای اقدامات ابلاغ شود.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گلستان با اشاره به حادثه مفقودشدن یک زن ۳۰ساله در روستای ترسه مینودشت اظهار می‌دارد: «این حادثه زمانی رخ داد که فرد از منزل خارج شده بود و سیلاب در یک مسیر آسفالته شیب‌دار، در فاصله‌ای کوتاه از خانه، او را با خود برد و به سمت محدوده جنگلی کشاند؛ حادثه‌ای تلخ که نشان می‌دهد سیلاب در مسیرهای شیب‌دار روستایی می‌تواند در چند لحظه جان افراد را به خطر بیندازد.»
وی با اشاره به هشدارهای میدانی فرماندار و نیروهای مدیریت بحران می‌افزاید: «در چنین شرایطی، اطلاع‌رسانی و هشدار به‌موقع به مردم اهمیت زیادی دارد و می‌تواند از افزایش تلفات و خسارت‌ها جلوگیری کند.»
مهیایی در پایان با تأکید بر آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای مواجهه با حوادث احتمالی می‌گوید: «در بازدیدهای انجام‌شده، کم‌کاری مشخصی از سوی مدیران و نیروهای اجرایی مشاهده نکردیم و مجموعه دستگاه‌ها در میدان حضور دارند. با تداوم هماهنگی، همدلی و استفاده از ظرفیت‌های موجود می‌توان امیدوار بود که بارندگی‌های پاییز با کمترین خسارت به مردم استان پشت سر گذاشته شود.»
تشکیل قرارگاه «ایران من»
برای استفاده از ظرفیت بخش خصوصی
حسین ساجدی‌نیا رئیس سازمان مدیریت بحران کشور نخستین محور اقدامات این سازمان را تغییر رویکرد از مقابله صرف با بحران به پیشگیری و مدیریت ریسک عنوان کرده و می‌افزاید: «هدف ما این است که پیشگیری در اولویت برنامه‌ریزی‌های کشور قرار گیرد و اقدامات لازم پیش از وقوع حوادث انجام شود.» وی با اشاره به تهیه اطلس‌های موردنیاز مدیریت بحران و انجام برآوردهای مرتبط با تجهیزات و امکانات موردنیاز اظهار می‌دارد: «یکی از اقدامات مهم، تعیین و تدوین وظایف دستگاه‌های اجرایی در حوزه مدیریت بحران بوده است.»
ساجدی‌نیا ادامه می‌دهد: «بیش از ۹۵ درصد اقدامات مربوط به تدوین و ابلاغ دستورالعمل‌ها و تعیین وظایف دستگاه‌ها انجام شده است و وظایف دستگاه‌های مشمول ماده ۲ قانون مدیریت بحران کشور نیز در این چارچوب مشخص شده است. این موضوع در مسیر طرح و ابلاغ رسمی از طریق شورای‌عالی مدیریت بحران کشور قرار
دارد.»
رئیس سازمان مدیریت بحران کشور با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی و غیردولتی توضیح می‌دهد: «قرارگاه «ایران من» با هدف هم‌افزایی میان بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد و دستگاه‌های مسئول در حوزه مدیریت بحران تشکیل شده است. در این چارچوب، از ظرفیت تشکل‌های مردمی، سازمان‌های مردم‌نهاد و مجموعه‌های خصوصی برای کمک‌رسانی در زمان وقوع حوادث استفاده خواهد شد.»
ساجدی‌نیا با اشاره به اعلام آمادگی داوطلبان و مجموعه‌های فعال در حوزه تأمین اقلام موردنیاز، از جمله تغذیه و پشتیبانی، نوید می‌دهد: «تفاهم‌نامه‌ها و توافق‌های لازم برای تسریع در روند امدادرسانی در شرایط بحرانی در حال انجام است تا در صورت وقوع حادثه، خدمات‌رسانی به مردم با سرعت و هماهنگی بیشتری صورت گیرد.»