سیـلاب شوخـی‌بردار نیسـت لطفاً سلفی نگیرید!
تارا وحیدی
سیل‌ها بر اثر حجم زیاد بارندگی (باران و ذوب‌شدن برف)، افزایش سطح آب (آب دریا یا آب جاری، معمولاً به دنبال وقوع زمین‌لغزه در آب، آتش‌فشان‌ها و زمین‌لرزه‌های زیر دریا)، شکستن سازه‌های ذخیره‌کننده و نگهدارنده آب (شکستن سدها، شکستن دیوارهای ساحلی، شکسته‌شدن یخچال‌های طبیعی) یا بر اثر کاهش میزان جذب طبیعی خاک اتفاق می‌افتند. تغییرات آب‌وهوایی، تخریب مراتع و جنگل‌ها، افزایش ساخت‌وسازهای ناایمن در مناطق مستعد سیل و عوامل انسان‌ساخت متعدد در دهه‌های اخیر نه‌تنها موجب افزایش احتمال وقوع سیل‌ها و سیلاب‌ها شده که آسیب‌پذیری جوامع را نیز افزایش داده است.
آنچه در وقوع این سیل‌ها جای تعجب دارد، درس نگرفتن از درس‌آموخته‌های پیشین و غافلگیرشدن مسئولان در پی وقوع سیل است. آمارها نشان می‌دهند ایران در زمره کشورهایی است که زمینه مساعدی برای وقوع سیل‌های مخرب و ویرانگر دارد و مطابق گزارش‌های معتبر ۵۰ درصد خسارت سیل‌های کشور در هفت استان گیلان، مازندران، لرستان، فارس، گلستان و ایلام و بوشهر به وقوع پیوسته است. تحلیل آمارها نشان می‌دهد در این سال‌ها استان‌های مازندران، گیلان و بوشهر با اختلاف نسبتاً زیادی در صدر استان‌های حادثه‌خیز قرار داشته و در سال‌های اخیر سیل‌های مخرب و با قدرت زیاد در آن‌ها اتفاق افتاده است.
آیا سیل و سیلاب تفاوتی با هم دارند؟
روان‌آب چیست؟
هنگامی که بارش باران به‌قدری شدید باشد که از بستر رودخانه خارج شود و زمین‌های اطراف را در بر بگیرد، سیل رخ می‌دهد.
درباره اینکه سیل و سیلاب چه تفاوتی با هم دارند، کارشناسان توضیح می‌دهند: «واقعیت این است که سیل و سیلاب از یک واژه برگرفته شده و شاید به دلیل مفهومی سیل و سیلاب با هم تفاوت نداشته باشند. آب تا زمانی که در بستر رودخانه قرار داشته باشد، سیل محسوب نمی‌شود، بلکه به آن رواناب می‌گویند. در واقع وقتی آب از بستر رودخانه خارج و جاری می‌شود به آن سیل گفته می‌شود که در این موقع آب به اطراف سرازیر می‌شود.»
درباره آب‌گرفتگی نیز می‌گویند: «آب‌گرفتگی در بخش‌های مختلفی می‌تواند صورت گیرد، ولی عموماً از این واژه هنگام آب‌گرفتگی داخل شهرها و منازل مسکونی استفاده می‌شود. در واقع آبی که ناشی از بارندگی در نقطه‌ای از شهر است و باید به‌قدری باشد که سیستم‌های زیرساختی آن منطقه مسکونی (شامل کانال‌هایی که آب را هدایت می‌کند) نتواند آن حجم از آب را عبور دهد.»
به‌عبارت‌دیگر، هر منطقه مسکونی کانال‌های آبرویی دارد که آب باران را هدایت می‌کند. این کانال‌ها بر اساس مقداری از حجم آب طراحی شدند و زمانی که مقدار بارش بیش از حجم کانال باشد، ممکن است ایجاد آب‌گرفتگی کند. هنگامی از واژه مانداب استفاده می‌شود که یک جایی بارندگی صورت بگیرد، ولی به دلیل شرایط خاک و نفوذپذیری آن به‌گونه‌ای باشد که آب با تأخیر در خاک نفوذ کند. اگر بخواهیم مثالی بزنیم، بهتر است به زمین‌های بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان و خوزستان اشاره کنیم. چنان‌که وقتی بارندگی اتفاق می‌افتد، نفوذ آب به خاک خیلی زمان می‌برد و معمولاً خاک رس به این شکل است و آب در آن می‌ماند.
سیلاب در ۵ استان ۷ تن را کشت و ۲ نفر را با خود برد
امید محترمی سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور بر اساس آمار موجود می‌گوید: «هشدار سطح نارنجی و سطح زرد هواشناسی، ستادهای مدیریت بحران با حدود ۲۸۰۰ تیم عملیاتی و با استفاده از ۱۷۵۰ ماشین‌آلات تخصصی در حالت آماده‌باش قرار گرفتند و در برخی نقاط کشور شاهد بارش‌های خوبی بودیم.»
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور از جزئیات جاری‌شدن سیل در پنج استان خبر داده و توضیح می‌دهد: «تا این لحظه ۴ نفر در اثر سیلاب و ۳ نفر بر اثر رعدوبرق جان خود را از دست داده‌اند و دو نفر دیگر نیز در استان گلستان مفقود هستند.»
امید محترمی با اشاره به سیلاب استان گلستان می‌افزاید: «در استان گلستان منطقه مینودشت ایستگاه قلعه قافه ۱۴۷ میلی‌متر بارش به ثبت رسید که بیشترین میزان بارش‌ها بود. همچنین در ایستگاه گرگان نیز ۸۰ میلی‌متر بارش به ثبت رسید.»
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور با اشاره به اینکه ۱۵ واحد مسکونی دچار آب‌گرفتگی شدند، ادامه می‌دهد: «در این مناطق سیلاب‌هایی جاری شد که باعث آسیب رسیدن به ۱۹ روستا و قطعی برق آن‌ها شد. همچنین ۱۸ محور روستایی نیز مسدود شد. محور گنبدکاووس به کلاله نیز به علت طغیان رودخانه مسدود شد و دستگاه‌های مربوطه در حال بازگشایی مسیر هستند.»
محترمی می‌افزاید: «متأسفانه در استان گلستان یک نفر به علت طغیان رودخانه جان خود را از دست داد و دو نفر دیگر مفقود شده‌اند که نیروهای هلال‌احمر و بسیج با تمام امکانات از جمله پهپادها و نیروهای زمینی در حال جست‌وجو هستند.»
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور با اشاره به سیل در استان مازندران ادامه می‌دهد: «در منطقه کالی کلا در سوادکوه مازندران، ۱۴۵ میلی‌متر بارش و ساری در دشت ناز ۷۱ میلی‌متر بارش ثبت شد.»
محترمی می‌گوید: «در سوادکوه شمالی دو دستگاه پل کاملاً از بین رفت و جاده‌های دهستان لفور دچار آسیب شدند. همچنین ۱۲ واحد مسکونی دچار آب‌گرفتگی شده و پنج سر دهنه کشاورزی خسارت دیدند که اقدامات لازم در حال انجام است.»
وی درباره بارش‌های سمنان توضیح می‌دهد: «در استان سمنان نیز بارش‌های خوبی داشتیم و در منطقه حسین‌آباد کالپوش ۶۲ میلی‌متر بارش به ثبت رسید که ۲۵ واحد مسکونی دچار آب‌گرفتگی و تعدادی زمین کشاورزی آسیب دید.»
زمان بارندگی از رودخانه‌ها فاصله بگیرید
امید محترمی سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور ادامه می‌دهد: «تمام اقدامات لازم برای رفع آب‌گرفتگی‌های منازل و بازگشایی مدارس توسط ستادهای مدیریت بحران، شهرداری‌ها، آتش‌نشانی، هلال‌احمر، راهداری و غیره در حال انجام است.»
محترمی با اشاره به بارش‌ها اردبیل نیز اشاره دارد: «در شهرستان‌های اونگوت و گرمی نیز بارش‌هایی به ثبت رسید که باعث طغیان رودخانه‌ها شد. این طغیان رودخانه باعث تلف‌شدن ۷۵ دام و آسیب به عشایر منطقه و آب‌گرفتگی ۷۰ منزل مسکونی شد.»
وی می‌افزاید: «در استان خراسان شمالی، بارش‌ها هنوز ادامه دارد و تا این لحظه بجنورد ۴۰ میلی‌متر و شیروان ۳۶ میلی‌متر به ثبت رسیده و ۱۸ خانه نیز دچار آب‌گرفتگی شدند. علاوه بر این محورهای منتهی به ۱۸ روستا و ۳ محور اصلی نیز در این مناطق مسدود شده‌اند که تا ساعاتی دیگر برقراری ارتباط خواهیم بود.»
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور ادامه می‌دهد: «با برنامه‌ریزی‌های مناسب، همه ستادها در حالت آماده‌باش قرار داشتند و بسیج نیرو و امکانات به‌موقع انجام شد. همچنین بر اساس پیش‌بینی‌ها تا دو ماه آینده نیز این بارش‌ها ادامه دارد و اوج آن در استان‌های حاشیه زاگرس خواهد بود.»
محترمی می‌گوید: «از ابتدای امسال تاکنون ۳۵ سیلاب منجر به خسارت در کشور رخ داده که این سیلاب‌ها باعث مرگ ۴ نفر در استان گلستان
شده‌اند.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌گوید: «تا این لحظه ۸۵۰ کیلومتر رودخانه اصلی لایروبی در حال انجام است که استان‌های آذربایجان غربی، گلستان و فارس بیشترین میزان لای‌روبی‌ها را انجام داده‌اند.
در استان‌های کرمان، گیلان و فارس ۳ نفر به‌خاطر رعدوبرق و صاعقه از اول مهرماه جانشان را از دست داده‌اند و تلاش می‌کنیم در ماه‌های پیش‌رو ظرفیت‌های ستادهای مدیریت بحران افزایش پیدا کند.
از مردم خواستارم که به هشدارهای سازمان هواشناسی توجه کنند و در زمان بارندگی از رودخانه‌ها فاصله بگیرند.»
متأسفانه، علی‌رغم هشدارهای مکرر شاهد هستیم برخی افراد غافل، نه‌تنها از رودخانه فاصله نمی‌گیرند؛ بلکه در تلاش برای سلفی گرفتن در حاشیه سیلاب هستند.
نقش مهندسی و زیرساخت در کنترل سیلاب‌ها
سیلاب‌ها اگرچه ناشی از پدیده‌های طبیعی هستند، اما با مهندسی اصولی می‌توان آن‌ها را کنترل یا شدتشان را کاهش داد. مهندسی عمران در این زمینه نقش‌محوری دارد. سدسازی یکی از شناخته‌شده‌ترین اقدامات است که علاوه بر مهار سیلاب، امکان ذخیره آب برای کشاورزی و تولید برق را نیز فراهم می‌کند. همچنین ساخت دیوارهای حفاظتی در اطراف رودخانه‌ها و شهرها مانع ورود آب به مناطق مسکونی می‌شود.
میلاد خداکرمی یک مهندس سازه‌های آبی ضمن بیان مطالب بالا می‌گوید: «از دیگر اقدامات زیرساختی می‌توان به کانال‌های انحرافی اشاره کرد. این کانال‌ها مسیر جریان آب را به سمت مناطق کم‌خطرتر هدایت می‌کنند. همچنین لایروبی رودخانه‌ها مانع از رسوب‌گذاری و کاهش ظرفیت آبراهه‌ها می‌شود. چنین اقداماتی به‌ویژه در شهرهایی که در دشت‌های سیلابی قرار دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
مزایای این اقدامات قابل‌توجه است:
هدایت آب به مسیرهای امن و کاهش خطر برای مناطق مسکونی.
ذخیره‌سازی حجم زیاد آب برای مصرف در کشاورزی و صنعت.
جلوگیری از تخریب جاده‌ها، پل‌ها و سایر زیرساخت‌های شهری.»
وی در ادامه می‌افزاید: «البته اجرای این پروژه‌ها نیازمند مصالح مقاوم مانند بتن و فولاد است. نوسانات بازار از جمله قیمت آهن و دیگر مقاطع فولادی، تأثیر مستقیمی بر هزینه نهایی این پروژه‌ها دارد. با وجود این، اگر هزینه‌ها با خسارات ناشی از سیلاب مقایسه شود، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها بسیار مقرون‌به‌صرفه خواهد بود. در واقع، هر واحد پولی که در این بخش صرف شود، چندین برابر در کاهش خسارت‌ها بازمی‌گردد.»
راهکارهای طبیعی برای کنترل سیل
اگرچه اقدامات مهندسی اهمیت زیادی دارد، اما راهکارهای طبیعی نیز نقشی کلیدی در نحوه مقابله با سیل ایفا می‌کنند. این روش‌ها علاوه بر کاهش شدت سیلاب، به حفظ محیط‌زیست و تنوع زیستی کمک می‌کنند. نخستین و مهم‌ترین اقدام، جنگل‌کاری و حفاظت از پوشش گیاهی است. درختان مانند یک اسفنج طبیعی عمل می‌کنند؛ آن‌ها با جذب آب باران، مانع جاری‌شدن ناگهانی آن در سطح زمین می‌شوند.
راهکار دوم، احیای تالاب‌ها است. تالاب‌ها به‌عنوان مخازن طبیعی می‌توانند حجم زیادی از آب باران و سیلاب را ذخیره کنند. علاوه بر کنترل سیلاب، تالاب‌ها زیستگاه‌های ارزشمندی برای پرندگان و آبزیان نیز هستند. اقدام دیگر، حفاظت از مسیرهای طبیعی رودخانه‌ها است. تغییر مسیر رودخانه یا ساخت‌وساز در بستر آن، ظرفیت طبیعی سیلاب‌گیری را کاهش داده و شدت سیل را افزایش می‌دهد.
در بخش کشاورزی، استفاده از روش‌های نوین آبیاری و جلوگیری از شخم‌زدن بی‌رویه می‌تواند میزان فرسایش خاک را کاهش دهد. این کار علاوه بر کنترل رواناب، بهره‌وری کشاورزی را نیز افزایش می‌دهد.
ترکیب راهکارهای طبیعی با اقدامات مهندسی، بهترین نتیجه را به همراه دارد. برای مثال، در بسیاری از کشورهای اروپایی، کاشت کمربند سبز در کنار احداث سدها توانسته است میزان خسارات سیلاب را به حداقل برساند؛ بنابراین، راه‌های مقابله با سیل تنها به معنای ساخت سازه‌های بزرگ نیست، بلکه باید طبیعت را هم به کمک گرفت.
تجربه کشورها در مدیریت بحران سیل
سیل پدیده‌ای اجتناب‌ناپذیر است که می‌تواند خسارات جانی، مالی و اجتماعی سنگینی بر جوامع وارد کند. مقابله با سیل نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است؛ از پیشگیری و طراحی زیرساخت‌های مقاوم گرفته تا مدیریت بحران در لحظه وقوع و در نهایت بازسازی پس از فروکش‌کردن آب. استفاده از مصالح باکیفیت، توجه به تغییرات بازار مانند قیمت تیرآهن، و به‌کارگیری راهکارهای طبیعی و مهندسی، راه‌های کلیدی برای مقابله با این بحران محسوب می‌شوند.
از سوی دیگر، آموزش عمومی و مشارکت مردمی نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش تلفات دارد. جامعه‌ای که آماده‌تر و آگاه‌تر باشد، تاب‌آوری بیشتری در برابر بلایای طبیعی خواهد داشت. در نهایت، مقابله با سیلاب تنها با همکاری دولت، مردم و نهادهای علمی امکان‌پذیر است و سرمایه‌گذاری در این حوزه، آینده‌ای ایمن‌تر برای نسل‌های بعدی تضمین خواهد کرد.
کشورهای مختلف با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی خود، رویکردهای متفاوتی برای مقابله با سیلاب اتخاذ کرده‌اند. هلند یکی از موفق‌ترین نمونه‌هاست. این کشور که بخش زیادی از آن زیر سطح دریاست، با ساخت سیستم‌های پیچیده سدها، دیوارهای حفاظتی و کانال‌ها توانسته است خطر سیلاب را تا حد زیادی مهار کند.
ژاپن نمونه دیگری است که بیشتر بر آموزش عمومی و سیستم هشدار سریع تمرکز کرده است. در این کشور مردم از کودکی آموزش می‌بینند که هنگام سیل چه اقداماتی انجام دهند. علاوه بر آن، فناوری‌های پیشرفته برای پایش بارندگی و پیش‌بینی سیلاب به کار گرفته می‌شود.
در ایران نیز پروژه‌های آبخیزداری و سدسازی در مناطق مختلف اجرا شده است. این اقدامات توانسته‌اند بخشی از خسارات را کاهش دهند، اما هنوز نیاز به توسعه بیشتر، به‌ویژه در حوزه آموزش عمومی و هشدار سریع احساس می‌شود.
تجربه کشورها نشان می‌دهد که هیچ راهکار واحدی برای مقابله با سیلاب وجود ندارد. ترکیبی از اقدامات مهندسی، راهکارهای طبیعی و آموزش اجتماعی بهترین نتیجه را به همراه خواهد داشت. همچنین همکاری‌های بین‌المللی در تبادل تجربه و فناوری می‌تواند به بهبود مدیریت سیلاب در کشورهای مختلف کمک کند.