آمـوزش خانواده‌ها و پیشگیری قبل از امداد و نجـات
تارا وحیدی
سازمان هواشناسی با صدور هشدار نارنجی از شدت‌گرفتن بارش‌ها در کشور خبر داد. بر اساس این هشدار، احتمال وقوع سیلاب، طغیان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر و اختلال در تردد جاده‌ای وجود دارد. مخاطرات سامانه‌های بارشی شامل جاری‌شدن سیلاب، طغیان رودخانه‌های فصلی، لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید و صاعقه است. همچنین وزش باد شدید می‌تواند سبب شکستن درختان فرسوده، سقوط اشیا و آسیب به سازه‌های موقت و محصولات کشاورزی شود.
در این هشدار بر خودداری از تردد و اتراق در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها تأکید شده است. همچنین پیشنهاد شده است که سفرهای غیرضروری به تعویق بیفتد و فعالیت‌های طبیعت‌گردی متوقف شود.
توصیه شده خودروها کنار ساختمان‌های نیمه‌کاره و درختان کهن‌سال پارک نشوند. علاوه بر این، دستگاه‌های امدادی، شهرداری‌ها و راهداری باید برای پاک‌سازی آبروها و بازگشایی مسیرهای عبور آب آمادگی کامل داشته باشند.
آمادگی؛ سپر جان، سد سیلاب
بارش‌های شدید اخیر در نقاط مختلف کشور بار دیگر سیلاب را بر سر خط خبرهای اقلیمی نشانده و این سؤال را در اذهان: سیل تا چه اندازه تهدیدی جدی برای ایران است و آیا باید نگران بود؟ ازسوی‌دیگر، مردم و امدادگران چقدر برای مواجهه با سیل آماده‌اند؟ کارشناسان معتقدند نگرانی درباره سیل کاملاً بجاست، اما باید هدفمند و علمی باشد، نه اضطراب‌آفرین. در نقاط مختلف کشور، بارش‌های شدید، بار دیگر سیلاب را بر سر خط خبرهای اقلیمی نشانده و این سؤال را در اذهان شکل داده است: سیل تا چه اندازه تهدیدی جدی برای ایران است و آیا باید نگران بود؟ ازسوی‌دیگر، مردم و امدادگران چقدر برای مواجهه با سیل آماده‌اند؟
مجتبی طحان، معاون آموزشی و پژوهشی جمعیت هلال‌احمر خوزستان، سیل را نه تهدیدی مقطعی، بلکه مخاطره‌ای ساختاری و فزاینده می‌داند که مدیریت آن نیازمند آمادگی مستمر است؛ چه در سطح عمومی و چه در میان نیروهای عملیاتی. او هرچند سطح آمادگی عمومی را آسیب‌شناسی می‌کند، اما معتقد است که در سال‌های اخیر مقوله آموزش همگانی در جمعیت هلال‌احمر جهش مطلوبی داشته است؛ چنان‌که آمادگی امدادگران. معاون آموزشی و پژوهشی جمعیت هلال‌احمر خوزستان، از تغییر جدی الگوی بارش در کشور گفت: «حاصل آن، این است که تعداد روزهای بارانی کم شده، اما وقتی بارش می‌آید، به‌صورت متمرکز و سیل‌آسا نازل می‌شود. به زبان ساده، رویدادهایی که قبلاً هر چند دهه یک‌بار رخ می‌دادند، امروز با بسامد بالاتری ظاهر می‌شوند؛ بنابراین سیل نه تهدیدی مقطعی، بلکه مخاطره‌ای ساختاری و فزاینده است که مدیریت آن نیازمند آمادگی مستمر است.» طحان معتقد است: «بخش قابل‌توجهی از خانواده‌های ایرانی هنوز آمادگی کافی برای مواجهه با مخاطراتی مانند سیل را ندارند. در سال‌های اخیر در مقوله آموزش همگانی در جمعیت هلال‌احمر و به‌ویژه تولیدات محتوایی و آموزش‌های مجازی و آگاهی‌بخش، تحولی بزرگ ایجاد شده و می‌توان گفت که این حوزه جهش بسیار مطلوبی را تجربه کرده است.» از معاون آموزشی و پژوهشی جمعیت هلال‌احمر خوزستان می‌پرسم: «چرا مردم خطر آب را دست‌کم می‌گیرند؟» وی در پاسخ از سه سازوکار روان‌شناختی و اجتماعی نام می‌برد: «خوش‌بینی (وقتی فرد می‌گوید برای من اتفاق نمی‌افتد)؛ توهم کنترل بر آب و تجربه‌های قبلی ناقص (یعنی کسی که بارها از یک مسیر آب‌گرفته عبور کرده و اتفاقی نیفتاده است، این را شاهد عینی ایمنی تفسیر می‌کند).» طحان معتقد است: «مردم تصور درستی از خطر عبور یا توقف خودرو در مسیر سیلاب ندارند و تصور عمومی به‌شدت با واقعیت فیزیکی فاصله دارد. آیا می‌دانیم که آب با عمق ۱۵ سانتی‌متر می‌تواند تعادل یک فرد بزرگسال را بر هم بزند. آب با عمق ۳۰ سانتی‌متر می‌تواند یک خودروی سواری را شناور کند و آب با عمق ۶۰ سانتی‌متر می‌تواند یک خودروی شاسی‌بلند را جابه‌جا کند؟»
او آموزش را کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین ابزار کاهش تلفات سیل می‌داند و پیام آموزشی هلال‌احمر را در این باره صریح و بدون استثنا بیان می‌کند: «اگر آب روی جاده جریان دارد، حتی اگر کم‌عمق به نظر می‌رسد، از آن عبور نکنید. اگر خودرو در آب گیر کرد، فوراً خودرو را ترک کنید و به سمت ارتفاع بروید.» طحان درباره آمادگی امدادگران هلال‌احمر می‌گوید: «هلال‌احمر یک شبکه عظیم انسانی با ده‌ها هزار امدادگر تخصصی و آموزش‌دیده در سراسر کشور دارد. در عملیات اخیر، هلال‌احمر با تیم‌های عملیاتی در استان‌های متعدد به صدها نفر امدادرسانی و ده‌ها منزل را از آب تخلیه کرده است. اما آمادگی، صرفاً تعداد تیم و خودرو نیست.» معاون آموزشی و پژوهشی جمعیت هلال‌احمر خوزستان بزرگ‌ترین نقطه‌ضعف در مواجهه با سیل را شکاف هماهنگی بین هشدار، پیشگیری و پاسخ می‌داند. او معتقد است: «هلال‌احمر در پاسخ توانمند است، اما اگر پاسخ جایگزین پیشگیری شود، هزینه‌ها تصاعدی بالا می‌رود. ما نمی‌توانیم هر سال با تیم‌های امدادی به استقبال سیل برویم، باید ریسک را قبل از وقوع کاهش دهیم. راه‌حل ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت ریسک سیل با مشارکت هواشناسی، وزارت نیرو، وزارت راه، شهرداری‌ها و هلال‌احمر است. این سامانه باید سه کار را هم‌زمان انجام دهد: پایش لحظه‌ای، هشدار هدفمند و هماهنگی عملیاتی.» طحان تأکید می‌کند: «سیل تکرارشدنی است. اگر یک‌بار آماده باشید، بارها نجات می‌یابید. یک کیف اضطراری، یک طرح تخلیه، یک تمرین خانوادگی، این‌ها کارهای کوچکی است که تفاوت بین نجات و فاجعه را رقم می‌زند. هلال‌احمر در کنار شماست، اما آمادگی ابتدا از خود شما آغاز می‌شود.»
چگونه از خطر سیلاب در امان بمانیم؟
سیلاب عبارت است از آب فراوانی که به‌سرعت جاری شده و طغیان کند، به‌نحوی که قسمتی از زمین را که در شرایط عادی زیر آب نیست، فراگیرد. سیلاب‌ها از جمله شایع‌ترین حوادث طبیعی بوده که اغلب در نواحی پست و در کنار دریاها و جوی‌های آب و در نزدیکی بندرها ایجاد شده و سبب بروز خسارت مالی و جانی فراوانی می‌شود.
انواع سیلاب‌ها را می‌توان شامل سیلاب‌های دریایی، سیلاب‌های آنی، ساحلی و شهری برشمرد.
بهتر است در هنگام شروع سیل، تمام افراد در منزل خود بمانند و بیرون نروند؛ چون خطر بیرون رفتن بیشتر از ماندن در منزل است. البته این در صورتی است که افراد نسبت به استحکام ساختمانی که در آن زندگی می‌کنند، یقین حاصل کرده باشند.
علت‌های وقوع سیلاب شامل:
عوامل طبیعی: ریزش بارش‌های جوی سنگین (ناشی از تأثیرات تغییر اقلیم) روی سطوح نفوذناپذیر شهر، بالا آمدن سطح آب دریاها و دریاچه‌ها، ذوب سریع برف‌ها و یخچال‌ها، شکست آنی بندهای آبی، خشکسالی که سبب کاهش نفوذپذیری خاک شده و بدین سبب آب با نرخ پایین به زمین جذب می‌شود. عوامل انسانی: قطع‌کردن جنگل‌ها، بوته‌ها و ازبین‌بردن علفزارها، نبود شبکه کانال با ابعاد مناسب و مطلوب در سطح شهر، نبود سازه‌های کنترل و هدایت سیلاب، ازدیاد ساختمان‌سازی، تصرف و غصب مسیل‌ها و حریم رودخانه‌ها، نبود سیستم کانالیزاسیون و فاضلاب شهری، نبود لایروبی و پاک‌سازی کانال‌های شهری از انبوه شدن کثافات. لازم به ذکر است که عوامل بسیار دیگری از جمله عوامل طبیعی مانند کم‌شدن پوشش گیاهی منطقه، نوع و جنس خاک، شیب زمین و یا عوامل انسانی مانند عدم مدیریت صحیح منابع آبی در حوزه آبخیز، بی‌توجهی به مسائل هیدرولیکی در رودها، تغییر کاربری زمین‌ها در حریم رودخانه و... باعث تشدید یا پدیدآمدن سیل می‌شود.
توصیه‌های لازم در مواجهه با سیل
نخستین توصیه در مواجهه با سیلاب، توجه به هشدارهای سازمان هواشناسی و دستورالعمل‌های منطقه‌ای است. بر اساس تجربیات کسب‌شده، بهتر است در هنگام شروع سیل، تمام افراد در منزل خود بمانند و بیرون نروند؛ چون خطر بیرون رفتن بیشتر از ماندن در منزل است. البته این در صورتی است که افراد نسبت به استحکام ساختمانی که در آن زندگی می‌کنند یقین حاصل کرده باشند. علاوه بر این توصیه می‌شود قبل از وقوع سیل به‌اندازه کافی غذا، آب و لوازم ضروری بهداشتی در منازل خود نگهداری کرده و برای گذران زندگی از طبقات بالای ساختمان‌ها استفاده کنند.
دکتر میلاد احمدی مرزاله، عضو هیئت‌علمی گروه سلامت در بلایا و فوریت‌های دانشکده مدیریت و اطلاع‌رسانی پزشکی شیراز، برایمان توضیح می‌دهد: «همچنین درصورتی‌که ساکنان مناطق سیل‌خیز، وقوع سیل را پیش‌بینی نکرده یا سرعت بالا آمدن آب به‌قدری است که فرصت جمع‌آوری و حمل اشیای گران‌بها را ندارند، باید این اشیا را به سطوح فوقانی مثل طاقچه‌ها انتقال دهند. علاوه بر این، درصورتی‌که سیل و طوفان بسیار شدید وجود داشت یا احتمال تخریب سقف می‌رفت، از رفتن به قسمت‌های میانی پشت‌بام و نیز پشت‌بام‌های شیب‌دار خودداری شود.»
وی در ادامه می‌گوید: «ذکر این نکته را نباید از خاطر برد که سیل می‌تواند زیرسازی ساختمان‌ها را ضعیف کرده و ساختمان‌های تضعیف‌شده را بسیار زود ویران کند، به همین دلیل همواره تأکید می‌شود، ساکنان این مناطق از استحکام منزل خود یقین داشته باشند. همواره تأکید می‌شود، تمامی افراد ساکن در این‌گونه مناطق، در هنگام ورود آب به خانه، به سطح آب در محیط اطراف خود توجه داشته باشند تا بتوانند تخمینی از بالا آمدن سطح آب و میزان پیشرفت سیل داشته باشند. نکته دیگر اینکه تا زمانی که از سلامت منابع آب یا آب لوله‌کشی اطمینان حاصل نکرده‌اند، از آب ذخیره‌شده استفاده نکنند.
ضمن اینکه اگر می‌خواهند به‌طور موقت از منزل خارج شوند به میزان کافی آب و مواد خوراکی و وسایل ضروری و در کنار آن پوشاک و البسه کافی همراه خود ببرند، چرا که هر لحظه امکان دارد در هنگام بروز سیل تا چند روز مجبور به بیرون ماندن از خانه و زندگی در محیط باز باشند.»
وی در تکمیل صحبت‌هایش می‌افزاید: «افرادی که در هنگام بروز سیل بیرون از منزل هستند، باید هنگام عبور از میان آب، بسیار مراقب باشند؛ چرا که حتی ارتفاع ۱۵ سانتی‌متری آب با جریان شدید کافی است تعادل انسان را بر هم زند؛ بنابراین می‌توان در صورت امکان، از یک‌تکه چوب برای تخمین مسیر پیرامون خود و سطح زیر آب استفاده کرد. همچنین همواره تأکید می‌شود از تردد در نزدیک سدها و آب‌بندها خودداری شود.
همچنین باید تماس خود را با آب باقیمانده از سیل به کمترین میزان رساند، زیرا احتمال آلودگی شدید آب‌های روان ناشی از سیل زیاد است و سهل‌انگاری در این زمینه می‌تواند عواقب بسیار بدی را به دنبال داشته باشند؛ بنابراین برای بهره‌گیری از یک نیروی خودامدادی در میان خانواده و کاهش خطرات ناشی از وقوع سیل در مناطق مختلف کشور، باید در هنگام وقوع این‌گونه حوادث رعایت نکات یادشده مدنظر قرار گیرد.»
برای جلوگیری از سیل چه باید کرد؟
طرح‌ها و راهکارهایی را که به‌منظور پیشگیری و کاهش خسارات سیل برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود، می‌توان به دو قسمت عمده سازه‌ای و غیرسازه‌ای تقسیم کرد. در روش‌های سازه‌ای عمدتاً با اجرای زیرساخت‌هایی مانند سدسازی، احداث خاکریزها، لایروبی رودخانه و انحراف مسیر رودخانه و... منجر به دورکردن سیلاب از مردم و عدم بروز خسارات مربوطه شود. از طرفی در روش‌های غیرسازه‌ای نظیر مدیریت حوزه‌های آبخیز، اعمال قوانین خاص کاربری این زمین‌ها، ایجاد سیستم‌های هشدار سیلاب و اطلاع‌رسانی وقوع سیلاب پیش از وقوع و تهیه دستورالعمل‌های اجرایی مدیریت بحران سیلاب، با دورکردن مردم از سیلاب ضمن اجازه گذر سیلاب از نواحی، باعث کاهش خسارات سیل می‌شود. به‌طورکلی، عمده اقدامات جهت مقابله با سیل را می‌توان جزو وظایف حاکمیتی دانست و اقدامات قابل‌انجام جهت کاهش خسارات به بافت مسکونی توسط ساکنین و سازندگان ساختمان‌های متعارف را می‌توان از قبیل موارد ذیل دانست:
احداث بنا، بالابردن تراز همکف و استفاده از مصالح و آهن‌آلات مقاوم به سیل و هرگونه اقدام ازاین‌دست، به‌عنوان مقاوم‌سازی در برابر سیل به شمار می‌آید. مطابق با مبحث ششم مقررات ملی ساختمان، در مناطق ویژه خطر سیل، لازم است، ساختمان توسط یک شمع، پیستونی و... بالاتر از ارتفاع سیل طرح و در بلندی قرار گیرد.
برای جلوگیری از برگشت آب سیل و فاضلاب ازطریق مجاری فاضلاب به داخل منزل، دریچه‌های کنترل فاضلاب تعبیه کنید. در مناطقی که به‌طور دائم با خطر سیل‌گرفتگی مواجه هستند، با استفاده از مصالح مناسب و تمهیدات لازم است ساختمان‌ها ضدآب شوند و دیوارهای زیرزمین را با عایق‌های ضدآب پوشش داده شوند تا جلوی نفوذ آب و آسیب‌های بعدی گرفته شود. همچنین باید به این نکته توجه داشت که توجه به آموزش‌های همگانی جهت کمینه‌کردن تلفات جانی بسیار حائز اهمیت است. در پایان مختصری از این موارد را ذکر می‌کنیم:
کیف امداد و کمک‌های اولیه را تجهیز کرده و آن را در دسترس قرار دهید.
برای زمان وقوع سیل در ظرف‌های مطمئن، آب سالم ذخیره کنید.
مقداری غذا به‌صورت کنسرو ذخیره کنید.
وسیله روشنایی (چراغ‌قوه، شمع و...) تهیه کنید.
اسناد و اوراق بهادار را در جعبه‌ای ضدآب و مطمئن قرار دهید.