زمستان تاریک اروپا با گاز گران
اغلب رسانه‌ها وقتی از ذخایر گاز اروپا حرف می‌زنند؛ به عدد کمبود «۷۰ درصد» اشاره می‌کنند. اما این درصد، مشکل واقعی را پنهان می‌کند. براساس داده‌های «انجمن زیرساخت گاز اروپا»، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود 10 میلیارد و 800 میلیون متر مکعب گاز از مخازن زیرزمینی 9 کشور اروپایی کم شده است؛ با احتساب اینکه اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ به طور میانگین روزانه حدود هفت میلیون و 890 هزار متر مکعب گاز وارد می‌کرد؛ این مقدار معادل حدود ۱۴ روز کل واردات خالص خارجی اتحادیه اروپا است.
بنابراین اروپا با ذخیره‌ای وارد زمستان می‌شود که دو هفته کامل از وارداتش را از دست
داده است.
تنها آلمان ۴۳ میلیون و 650 هزار متر مکعب کمبود دارد؛ این رقم نزدیک به 10 برابر کل ظرفیت ذخیره‌سازی کرواسی است. «دان یورگنسن»؛ کمیسر انرژی اتحادیه اروپا هم جمعه گذشته در نامه‌ای به پایتخت‌های کشورهای عضو، سطح ذخایر گاز را «به‌طور غیرعادی پایین» توصیف کرده است.
قیمت‌ها از کنترل خارج شده
واکنش بازار از هر هشداری مستقیم‌تر است. قیمت پایه گاز هلند «قطب‌نمای» قیمت‌گذاری گاز در اروپا در سپتامبر از مرز ۸۰ یورو به ازای هر مگاوات ساعت عبور کرد و اکنون در محدوده ۷۲ تا ۷۳ یورو قرار دارد. برای مقایسه، میانگین قیمت TTF در سپتامبر ۲۰۲۵ تنها حدود ۳۲ یورو بود؛ این یعنی قیمتی که صنایع و خانوارهای اروپایی برای گاز می‌پردازند؛ در یک سال بیش از دو برابر شده است.
نگران‌کننده‌تر اینکه این گرانی تنها به یک بازار یا یک کشور محدود نیست. داده‌های مؤسسه مالی «جی‌پی مورگان» نشان می‌دهد که قیمت گاز اروپا از اواسط ژوئن تاکنون ۸۰ درصد افزایش یافته است.
سرعت رسیدن این گرانی به جیب مصرف‌کننده هم شتاب گرفته است. نظرسنجی بانک مرکزی اروپا نشان می‌دهد که در بیش از نیمی از کشورهای منطقه یورو، تغییرات قیمت عمده‌فروشی گاز اکنون تنها در بازه یک تا سه ماه به مصرف‌کننده نهایی می‌رسد، درحالی که چهارسال پیش این چرخه بسیار طولانی‌تر بود و چندین ماه به طول می‌انجامید.
نرخ تورم منطقه یورو نیز در ماه اوت از دو و 9 دهم درصد در ژوئیه به سه و دو دهم درصد رسید. سهم انرژی به‌تنهایی یک و 29 صدم واحد درصد از این نرخ بود؛ یعنی نزدیک به نصف تورم اروپا مستقیماً از گرانی انرژی ناشی می‌شود.
تنگه هرمز؛ گلوگاه بسته
ریشه مشکل، هزاران کیلومتر دورتر، در تنگه هرمز است. سال گذشته، حدود یک‌پنجم گاز طبیعی مایع جهان از این آبراه باریک عبور می‌کرد. پس از آغاز جنگ، کشتیرانی در این مسیر تقریباً فلج شد. براساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در بازه مارس تا ژوئن امسال، حجم بارگیری LNG قطر و امارات متحده عربی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۵ میلیارد متر مکعب کاهش یافت.
تکان‌دهنده‌تر از آن، محاسبه رویترز است؛ صادرات ال ان جی در یک مقطع تا ۹۶ درصد کاهش یافت. تا پایان اوت، قطر تنها ۱۸ محموله LNG صادر کرده، درحالی که در مدت مشابه سال قبل ۵۰۹ محموله صادر کرده بود.
شرکت انرژی قطر از آوریل برای مشتریانی مانند شرکت ایتالیایی «ادیسون» وضعیت فورس‌ماژور اعلام کرده و از آن زمان تقریباً هر ماه آن را تمدید می‌کند. آخرین اطلاعیه، تعلیق عرضه را تا اوایل دسامبر تمدید کرده و تعداد محموله‌های لغوشده ادیسون به ۳۵ محموله معادل حدود چهارمیلیارد و 600 میلیون متر مکعب گاز رسیده است.
ادیسون قرارداد بلندمدت سالانه شش میلیارد و 400 میلیون متر مکعبی با «قطرللطاقة» دارد که حدود ۱۰ درصد مصرف کل ایتالیا را تشکیل می‌دهد. این شرکت ۲۳ محموله از محموله‌های لغوشده را جایگزین کرده و عمدتاً به تأمین‌کنندگان آمریکایی روی آورده است. اما جایگزینی هزینه دارد. قیمت LNG آمریکا بسیار بالاتر از قیمت قرارداد بلندمدت قطر است.
کاهش ذخایر گاز اروپا
تأسیسات گازی «راس لفان» قطر پس از حمله مارس آسیب دید و دو خط تولید LNG از کار افتاد. مقامات قطری می‌گویند ترمیم ممکن است تا پنج سال طول بکشد. حتی اگر تنگه فردا باز شود؛ قطر تنها می‌تواند ظرف چند هفته بخشی از ظرفیت خود را بازیابد، نه تمام آن.
اروپا اما درحال آماده شدن برای رویارویی با شرایط بحرانی است. در مقایسه با سال ۲۰۲۲ که جنگ اوکراین آغاز شد؛ منابع تأمین گاز اتحادیه اروپا متنوع‌تر شده است. در سال ۲۰۲۵، نروژ حدود ۵۲ درصد واردات گاز خط لوله‌ای اتحادیه اروپا را تأمین کرد و الجزایر 17 و چهار دهم درصد. گاز طبیعی مایع اکنون نزدیک به نیمی از عرضه گاز اتحادیه اروپا را تشکیل می‌دهد که سهم آمریکا از واردات LNG به ۵۸ درصد می‌رسد.
اما روی دیگر این تنوع، وابستگی عمیق‌تر اروپا به بازار جهانی ال‌ان‌جی است؛ بازاری که قیمت آن را تقاضای آسیا، اختلالات کشتیرانی و ژئوپلیتیک تعیین می‌کند و به‌شدت پرنوسان است.
رقابت آسیا در حال شدت گرفتن است. کشورهایی مانند پاکستان و بنگلادش که پیش‌تر به دلیل قیمت بالا از بازار فوری خارج شده بودند؛ اکنون حاضرند ال‌ان‌جی را با قیمت نزدیک به ۲۵ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیایی خریداری کنند. وقتی خریداران اروپایی به بازار فوری بازمی‌گردند دیگر با «بازار خریدار» روبه‌رو نیستند؛ بلکه در یک جنگ قیمتی با خریداران آسیایی گرفتار می‌شوند.
تعمیرات خط لوله نروژ نیز عرضه را محدود می‌کند. تحلیلگران اشاره می‌کنند که تعمیرات دوره‌ای تأسیسات گاز نروژ به‌طور موقت عرضه خط لوله به اروپا را کاهش داده و تنش عرضه اخیر را تشدید کرده است. کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، هشدار داده که در بدترین سناریو، ذخایر گاز اتحادیه اروپا ممکن است با آغاز زمستان به پایین‌ترین سطح حداقل ۱۵ سال گذشته برسد.
اگر زمستان سرد باشد...
متغیر اصلی این «بدترین سناریو» آب‌وهواست. اگر زمستان معتدل باشد تقاضا به‌شدت افزایش نمی‌یابد و اروپا شاید بتواند با قیمت بالا به‌سختی از آن عبور کند اما اگر سرمای شدید رخ دهد تقاضای گرمایش جهش می‌کند و سرعت تخلیه ذخایر بسیار فراتر از انتظار خواهد بود. در این حالت، منابع تأمین جایگزین ال ان جی قطر، گاز خط لوله نروژ یا محموله‌های آمریکایی هر کدام گلوگاه خود را دارند.
تحلیلگران «جی‌پی مورگان» ارزیابی هشداردهنده‌ای ارائه می‌دهند؛ «تا زمانی که تنگه هرمز به حمل‌ونقل تجاری عادی بازنگردد، قیمت جهانی نفت و گاز ناچار است صرف خطر ژئوپلیتیکی بالایی را در خود لحاظ کند»؛ این نهاد معتقد است که تنگه ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا همچنان در وضعیت منازعه مستمر باقی بماند و حتی به یک درگیری طولانی‌مدت تبدیل شود.
دعوت بروکسل به «صرفه‌جویی»
دربرابر این طوفان، انتخاب کمیسیون اروپا عمل‌گرایانه و در عین حال ناامیدکننده است؛ در ابتدا، اتحادیه اروپا مقرر کرده بود که کشورهای عضو باید تا اول نوامبر ذخایر خود را به ۹۰ درصد برسانند اما در مارس امسال، کمیسیون اروپا به کشورها انعطاف‌پذیری داد و اجازه داد هدف به ۷۵ تا ۸۰ درصد کاهش یابد.
یورگنسن در نامه خود نوشت: «با نزدیک شدن زمستان، باید آماده بمانیم. استفاده از انعطاف‌پذیری مقررات ذخیره‌سازی و کاهش هدف پرکردن به ۸۰ درصد می‌تواند به کاهش فشار قیمتی و هزینه‌های پرکردن کمک کند.»
همزمان، اتحادیه اروپا از کشورهای عضو می‌خواهد مصرف را کاهش دهند؛ این اقدامات عمدتاً داوطلبانه است؛ نظیر کاهش مصرف برق در ساعات اوج، کاهش دمای گرمایش در ساختمان‌های عمومی، محدود کردن گرمایش فضای باز و خاموش کردن روشنایی عمومی غیرضروری در شب. اگر اوضاع بدتر شود؛ کشورها می‌توانند سناریوهای اضطراری را فعال کنند؛ از جمله تبدیل نیروگاه‌های گازسوز به سوخت‌های دیگر.
دولت هلند هم اعلام کرده که قصد دارد یک ذخیره استراتژیک عمومی پنج تراوات ساعت گاز را حفظ کند اما اینکه این اقدامات در سرمای واقعی زمستان کافی باشد هیچ‌کس نمی‌تواند تضمین کند.
اقتصاد معاصر