چرا برخی پیامبران در هدایت خانواده خود موفق نبودند؟
شبهه: چرا برخی پیامبران در هدایت خانواده خود موفق نبودهاند؟ بر اساس آیات قرآن حضرت نوح(ع) در هدایت همسر و پسر خود موفق نشده است و همچنین همسر حضرت لوط با ایشان ناسازگار بود، حالا این سؤال پیش میآید که پیامبری که برای هدایت یک قوم مبعوث شده است، چطور نتوانسته همسر و فرزند خود را هدایت کند؟
پاسخ: مسئله هدایت انسان، از بنیادیترین مباحث در معارف قرآنی است؛ قرآن کریم نمونههایی را بیان میکند که در آن، برخی از نزدیکترین افراد به پیامبران، ازجمله همسر و فرزند حضرت نوح(ع) مسیر هدایت را نپذیرفته و از دایره ایمان خارج شدهاند.
این مسئله، پرسشی اساسی را در ذهن ایجاد میکند: چگونه ممکن است پیامبری که مأمور هدایت یک امت است، در هدایت نزدیکترین افراد خانواده خود ناکام بماند؟
آیا این مسئله به نوعی نشاندهنده ناتوانی یا کاستی در رسالت آن حضرت است؟ یا اینکه هدایت، حقیقتی است که فراتر از صِرفِ دعوت و آموزش پیامبر است؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به ماهیت هدایت، حدود وظایف پیامبران و نقش اراده و اختیار انسان در منطق قرآن کریم
توجه کرد.
هدایت تشریعی و تکوینی
پیامبران الهی منادیان توحید و یکتاپرستیاند و رسالت اصلی آنان، ارائه طریق و نشان دادن راه سعادت به انسانهاست، نه الزام و اجبار آنان به پیمودن این راه.
قرآن کریم به روشنی این حقیقت را بیان میکند که: «وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبینُ؛(۱) وظیفه پیامبر، تنها ابلاغ آشکار پیام الهی است.»
از این رو، پیامبر، راه را مینمایاند، اما پیمودن آن بر عهده خود انسان است. بر همین اساس، هدایت در قرآن دارای دو ساحت متمایز است: هدایت تشریعی و هدایت تکوینی.
هدایت تشریعی همان نشان دادن راه، تعلیم، تلاوت آیات، تزکیه نفوس(۲) و دعوت به سوی خداوند است(۳) که بر عهده پیامبران قرار دارد و حضرت نوح(ع) و تمام پیامبران الهی، این وظیفه خود را به بهترین شکل ممکن به انجام رساندند و هیچ کوتاهی در ابلاغ پیام الهی و موعظه و نصیحت، روا
نداشتند.
در مقابل، هدایت تکوینی که به معنای رساندن انسان به مقصد و ایجاد ایمان در دل اوست، چنین هدایتی اساساً کار پیامبر نیست و امری است وابسته به مشیت الهی و تنها در اختیار خداوند قرار دارد.
از همین رو، خداوند به پیامبر(صلیالله علیه و آله) میفرماید: «إِنَّکَ لاتَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اَللهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ؛(۴) این تو نیستى هر که را دوست بدارى هدایت کنى، بلکه خداست که هر که را بخواهد، هدایت میکند و او خود هدایتیافتگان را بهتر
مىشناسد.»(۵)
نقش اختیار انسان در هدایت
از سوی دیگر، خدای سبحان انسان را مختار آفریده است:
«إِنّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً؛(۶) همانا او را به راه راست (در ابعاد زندگیاش به هدایت تکوینى و تشریعى) راهنمایى کردیم، خواه سپاسگزار باشد
خواه ناسپاس.»
پذیرش هدایت یا رویگردانی از آن، کاملاً به اراده انسان و درگرو انتخابِ خودِ اوست و هیچکس، حتی پیامبر، نمیتواند ایمان را بر دیگری تحمیل کند.
قرآن در این زمینه تصریح میکند که اراده الهی، بر ایمانِ آزادانه مردم است و حتی پیامبر او نیز نمیتواند تکویناً مردم را به پذیرش دین و ایمان
وادار کند.(۷)
با توجه به این اصول، روشن میشود که چرا برخی از نزدیکان پیامبران، ازجمله همسر و فرزند حضرت نوح(ع)، از مسیر هدایت منحرف شدند. آنان نیز همچون سایر انسانها دارای اختیار بودند و علیرغم قرار گرفتن در محیطی سرشار از نور هدایت، راه دیگری را
برگزیدند.
این امر نه تنها نقصی برای مقام نبوت محسوب نمیشود، بلکه تأکیدی بر یکی از سنتهای الهی است که سعادت یا شقاوت انسان درگرو «انتخاب آگاهانه» اوست و قرار نیست که نسبت خویشاوندی با یک پیامبر این اختیار را از انسان سلب کند.
نتیجه
گمراهی همسر و فرزند حضرت نوح(ع) یا برخی پیامبران دیگر، نشاندهنده نقص و کاستی در رسالت آنان نیست، بلکه بیانگر حقیقتی عمیقتر در نظام هدایت الهی است و آن اینکه پیامبران مأمور به نشان دادن راه و ابلاغ و دعوتند، نه تحمیل ایمان؛ و خداوند انسان را مختار آفریده و پیمودن این راه، انتخابی است که هر انسان باید خود انجام دهد و در این مسیر قرار نیست که نسبت خویشاوندی با پیامبر اختیار را از انسان سلب کرده و این سنت الهی را
نقض کند.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، ایران- قم، نشر اسراء، ج ۱۲ ص ۴۷۹؛
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت- لبنان، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۶ ص ۵۵.
پینوشتها:
1- عنکبوت آیه ۱۸.
۲- «لَقَدْ مَنَّ اَللهُ عَلَى اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتابَ وَ اَلْحِکْمَهَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ» آل عمران آیه ۱۶۴.
3- «اُدْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَ اَلْمَوْعِظَهِ اَلْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ...» نحل آیه ۱۲۵.
۴- قصص آیه ۵۶.
5- ر.ک: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت- لبنان، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۶ ص ۵۵؛ جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ایران- قم، نشر اسراء، ج ۱۲ ص ۴۷۷.
۶- انسان آیه ۳.
۷- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ایران- قم، نشر اسراء، ج ۱۲ ص ۴۷۹.
* مجید غلامی