تأثیر مسدودی آبراهها بر بازار جهانی غلات
در بازار غلات، لازم نیست گندم از انبارها تمام شود تا قیمت آن بالا برود؛ همین که جابهجایی آن دشوار شود یا اعتماد به محصولات آینده کاهش یابد؛ خریداران شروع به پرداخت پول بیشتر میکنند. این وضعیت، بازار جهانی گندم در سال ۲۰۲۶ است؛ همزمانی گرما و خشکسالی در مناطق تولید، اختلال کشتیرانی در دریای سیاه و افزایش هزینههای انرژی و کود در پی بحران تنگه هرمز.
نکته مهم آن است که جهان با کمبود جهانی گندم روبهرو نیست؛ تولید جهانی در ۲۰۲۶ حدود ۸۱۰ میلیون تن برآورد میشود که دومین محصول بزرگ تاریخ است. مشکل اصلی، «بحران دسترسی، تجارت و حملونقل» است. روسیه و اوکراین روی هم ۳۰ درصد صادرات جهانی گندم را در دست دارند و اختلال در بنادر آنها، خریداران را به سمت منابع جایگزین مانند استرالیا، کانادا و اروپا سوق داده و هزینه را بالا برده است.
قیمت گندم به بالاترین سطح سه سال و نیم گذشته رسیده و قراردادهای آتی شیکاگو حدود ۴۰ درصد رشد کرده است. فائو از افزایش دو و شش دهم درصدی قیمت در اوت و رشد ۱۵ درصدی نسبت به سال قبل خبر میدهد. تجارت جهانی گندم نیز از حدود ۲۲۷ میلیون تن به حدود ۲۱۳ میلیون تن کاهش یافته؛ یعنی مشکل «کمبود» نیست، «کندی و گرانی جابهجایی» است.
گرههای کور امنیت غذایی
بنادر اوکراین مانند اودسا و چرنومورسک بهدلیل خطرات امنیتی محدود یا متوقف شدهاند و مسیرهای جایگزین ظرفیت کافی ندارند. در روسیه نیز بنادر تامان و کاوکاز آسیب دیدهاند و صادرات به سمت بالتیک و قطب شمال منتقل شده اما ظرفیت بنادر جنوبی روسیه بیش از ۶۰ میلیون تن است؛ در حالی که بنادر بالتیک فقط دو تا هفت میلیون تن ظرفیت دارند.
برآوردها نشان میدهد؛ صادرات گندم روسیه در سپتامبر به حدود یک میلیون تن برسد در مقابل، پنج میلیون تن سال قبل و صادرات اوکراین نیز حدود یک میلیون تن، یعنی نصف سال گذشته باشد.
همچنین تنگه هرمز دیگر فقط یک آبراه نیست؛ بلکه به «دماسنج تازه تورم و رکود جهانی» تبدیل شده است. بانک تسویه بینالمللی هشدار داده، اختلال در تردد کشتیها در این گذرگاه، پیامدهایی فراتر از افزایش قیمت نفت دارد؛ یعنی افزایش همزمان قیمت انرژی و کود، کاهش تولید صنعتی جهان، رشد تورم و تشدید شرایط اعتباری.
تنگه هرمز نهفقط مسیر عبور نفت، بلکه شریان حیاتی تجارت کود جهانی است؛ یعنی حدود یکسوم تجارت جهانی کود از این گذرگاه میگذرد و خلیج فارس بهتنهایی مسئول ۴۶ درصد صادرات دریایی اوره و ۳۰ درصد آمونیاک جهان است.
صادرات این مواد حیاتی، با بسته شدن هرمز، «تقریباً متوقف شده» و قیمت اوره در مارس ۲۰۲۶ حدود ۴۶ درصد جهش کرده است. فائو هشدار داده اگر درگیری ادامه یابد؛ قیمت جهانی کود در نیمه اول سال ۱۵ تا ۲۰ درصد دیگر افزایش خواهد یافت.
صورتحساب سنگین انرژی و کود
هزینه گندم به قیمت انرژی و کود گره خورده است. بانک جهانی اعلام کرده، شاخص قیمت کود در سهماهه اول ۲۰۲۶ بیش از ۱۲ درصد رشد کرده و در آوریل به بالاترین سطح از اکتبر ۲۰۲۲ رسیده است.
پیشبینی میشود این شاخص در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد رشد کند و قیمت اوره حدود ۶۰ درصد افزایش یابد. در آمریکا نیز میانگین قیمت دیزل در سپتامبر به شش دلار و ۲۰ سنت در هر گالن رسید که حدود ۶۸ درصد بیشتر از سال قبل است.
در منطقه عربی، گندم بخشی از امنیت غذایی و سیاستهای حمایت از نان است. فائو اعلام کرده، ۷۷ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کشورهای عربی در سال ۲۰۲۴ گرسنگی را تجربه کردهاند که معادل ۱۵ و هشت دهم درصد جمعیت این کشورها در آن سال بود.
مصر با واردات ۱۲ میلیون تن گندم، بحرین، کویت و قطر با وابستگی بیش از ۸۰ درصدی به واردات غذا، الجزایر با واردات هشت میلیون و ۳۰۰ هزار تن، یمن با چهار میلیون و ۱۰۰ هزار تن و سودان با دو میلیون و ۸۰۰ هزار تن، همگی در فهرست آسیبپذیرترین کشورهای منطقه قرار دارند.
مصر، شدیدترین ضربه را خورده است؛ در نیمه اول سپتامبر ۲۰۲۶ تنها ۱۴۴ هزار تن گندم به بندرهایش رسیده، در مقابل ۸۷۶ هزار و ۱۰۰ تن سال گذشته. در یمن و سودان نیز که با بحرانهای انسانی دستوپنجه نرم میکنند؛ هر افزایش قیمت بهسرعت به گرسنگی بیشتر منجر میشود.
در سطح جهانی نیز کشورهایی مانند اندونزی با
۱۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تن، بنگلادش با هفت میلیون تن، نیجریه با شش میلیون و ۲۰۰ هزار تن و ترکیه با پنج میلیون تن واردات، از این بحران آسیب میبینند.
برنامه جهانی غذای سازمان ملل هشدار داده است که تداوم جنگ و بحران انرژی میتواند ۴۵ میلیون نفر دیگر را به جمعیت دچار ناامنی شدید غذایی در جهان اضافه کند؛ این یعنی حتی وقتی انبارهای گندم جهان خالی نیست؛ هزینه جنگ بر انرژی، بیمه و کشتیرانی، از جیب مردم کشورهای واردکننده پرداخت میشود. این مسئله اهمیت خودکفایی در تولید گندم و حفظ تولیدات در کشور را دوچندان میکند.
خبرگزاری فارس