«زیارت با معرفت» حضرت معصومه (س)
شبهه: در برخی از روایات فرمودهاند هر کسی حضرت معصومه (س) را با معرفت زیارت کند بهشت بر او واجب است، اولاً آیا این روایت صحیح و معتبر است و منظور از «زیارت با معرفت» دقیقاً چیست؟
پاسخ: درباره فضیلت زیارت معصومان(ع) و همچنین امامزادگان، روایات متعددی وجود دارد. یکی از امامزادگان بسیار باکرامت، حضرت معصومه (س) است. از جمله احادیثی که درباره آثار و برکات زیارت آن حضرت نقل شده، ورود به بهشت برای زائر آن حضرت است. در برخی از نقلهای این حدیث، عبارت «عَارِفاً بِحَقِّهَا» آمده است. با توجه به سؤال مطرحشده، پاسخ در دو بخش ارائه میشود. در بخش اول به اعتبار و صدور حدیث پرداخته میشود و در بخش دوم، معنای «عَارِفاً بِحَقِّهَا» تبیین میشود.
بخش اول: اعتبار و جایگاه حدیث
جهت روشن شدن اعتبار و جایگاه حقیقی حدیث، از جهت سند، منبع و متن مورد ارزیابی قرار میگیرد.
الف) اعتبار سند روایت
حدیث مورد نظر در منابع حدیثی با دو سند نقل شده است: سند نخست را جعفر بن محمد بن قولویه قمی در کتاب کاملالزیارات چنین آورده است: «حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا(ع) قَالَ.» (۱)
بر اساس ارزیابی نرمافزار «درایه الحدیث» که دیدگاه رجالیان متقدم شیعه را بازتاب میدهد، تمامی راویان این سند ثقه و مورد اعتماد هستند. این نرمافزار که توسط متخصصان علم رجال و با همکاری مرکز کامپیوتری علوم اسلامی تهیه شده، در مجامع علمی معتبر شناخته میشود.
سند دوم نیز چنین نقل شده است: «حَدَّثَنِی أَبِی وَ أَخِی وَ الْجَمَاعَهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ غَیْرِهِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ بْنِ عَلِیٍّ الْبُوفَکِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنِ ابْنِ الرِّضَا(ع) قَالَ.» (۲) این سند نیز صحیح ارزیابی شده است.
در نتیجه، هر دو سند معتبرند؛ چنانکه علامه مجلسی نیز صحت آنها را تأیید کرده و میگوید: «رُوِیَ بِسَنَدٍ مُعْتَبَرٍ.» (۳)
ب) اعتبار منبع حدیث
در میان منابع موجود، نخستین کتابی که این دو روایت در آن یافت میشود، «کامل الزیارات» است. این اثر ارزشمند نوشته جعفر بن محمد بن قولویه قمی، از برجستهترین راویان شیعه در قرن چهارم هجری قمری است. وی از عالمان بزرگ آن دوران و استاد شخصیتهایی چون شیخ مفید بوده و کتاب او نزد علمای حدیث از جایگاه و اعتبار قابلتوجهی برخوردار است.
علاوه بر ایشان، شیخ صدوق ــ از بزرگترین محدثان شیعه در همان قرن و مؤلف یکی از چهار کتاب معتبر حدیثی، یعنی من لا یحضره الفقیه ــ نیز این روایات را در چند اثر خویش، از جمله ثواب الأعمال (۴) و عیون أخبار الرضا (۵)، نقل کرده است.
بنابراین بررسی سندی و منبعی این روایت نشان میدهد که هر دو سلسله سند نقلشده از راویان ثقه و معتبر تشکیل شده و توسط علامه مجلسی نیز تأیید شدهاند. از نظر منبع نیز، وجود روایت در آثار معتبری چون کامل الزیارات و ثواب الأعمال، گواهی بر اعتبار بالای حدیث از حیث سند و منبع است.
ج) اعتبار متن و محتوای حدیث
روایتی که پاداش زیارت حضرت معصومه (س) را بهشت دانسته، با دو متن مشابه از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) نقل شده است. سعد بن سعد میگوید: از امام رضا(ع) درباره زیارت حضرت فاطمه معصومه (س) پرسیدم، آن حضرت فرمودند:
«مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّهُ»؛ یعنی هر کس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب است. (۶)
در روایت دیگری امام جواد(ع) فرمودند: «مَنْ زَارَ قَبْرَ عَمَّتِی بِقُمَّ فَلَهُ الْجَنَّهُ»؛ یعنی هر کس قبر عمهام را در قم زیارت کند، بهشت از آنِ اوست. (۷)
چنانکه مشاهده میشود، هر دو روایت در منابع معتبر حدیثی متقدم بهصورت مطلق نقل شدهاند؛ اما علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار(۸) و زادالمعاد(۹) آن را با عبارت «عَارِفاً بِحَقِّهَا» آورده است که مقصود از این تعبیر در بخش بعدی توضیح داده خواهد شد. با توجه به بررسی انجامشده، هیچگونه ناسازگاری یا تعارضی میان مضمون این روایات با قرآن کریم و سنت نبوی مشاهده نمیشود؛ از این رو، روایت از نظر محتوا نیز مورد تأیید است.
بخش دوم: منظور از زیارت با معرفت (عارفاً بحقّها)
تعبیر «عَارِفاً بِحَقِّهَا» در برخی روایات دیگر نیز تکرار شده است؛ از جمله در حدیثی از امام صادق(ع) درباره زیارت امام رضا(ع) که میفرماید: «یُقْتَلُ حَفَدَتِی بِأَرْضِ خُرَاسَانَ فِی مَدِینَهٍ یُقَالُ لَهَا طُوسُ، مَنْ زَارَهُ إِلَیْهَا عَارِفاً بِحَقِّهِ أَخَذْتُهُ بِیَدِی یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّه...» (۱۰)؛ یکی از نوادگان من در سرزمین خراسان، در شهری به نام طوس به شهادت میرسد؛ هر کس او را در حالی که حقش را بشناسد زیارت کند، در روز قیامت دستش را گرفته و او را وارد بهشت میکنم.
در ادامه این روایت، راوی از امام میپرسد: «جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا عِرْفَانُ حَقِّهِ قَالَ «یَعْلَمُ أَنَّهُ إِمَامٌ مُفْتَرَضُ اَلطَّاعَهِ غَرِیبٌ شَهِیدٌ»؛ جانم فدایت! معنای شناخت حق آن حضرت
چیست؟
امام(ع) فرمودند: یعنی این که بداند و معتقد باشد که آن حضرت امامی واجبالطاعه است که در غربت به شهادت میرسد.
در حدیث دیگری از امیر مؤمنان(ع) این عبارت چنین به کار رفته است: «مَنْ نَظَرَ إِلَى الْکَعْبَهِ عَارِفاً بِحَقِّهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَه (۱۱)؛ کسی که به خانه کعبه نگاه کند در حالی که عارف به حق آن باشد، خدای متعال گناهان او را میبخشد.» همچنین آن حضرت فرمودند: «... مَنْ أَتَى الصَّلَاهَ عَارِفاً بِحَقِّهَا غُفِرَ لَه... (۱۲)؛ کسی که نماز بخواند در حالی که عارف به حق آن است، مورد بخشش قرار میگیرد.»
بر اساس روایت امام صادق(ع) که فرمودهاند منظور از «عَارِفاً بِحَقِّهِ» این است که اطاعت آن حضرت را واجب بدانی، نتیجه میگیریم که این شناخت و معرفت باید در عمل نیز نمود پیدا کند و صرف اعتقاد قلبی کافی نیست.
این امر شبیه به شرایط اعمال عبادی دیگر است، همانطور که صرف نگاه کردن به خانه کعبه بدون اعتقاد به آن، موجب آمرزش گناهان نمیشود، صرف داشتن اعتقاد به مقام اهل بیت(ع) بدون پیروی از ایشان نیز کافی نخواهد بود. همچنین، کسی که صرفاً نماز میخواند، حتی اگر از جایگاه و اهمیت نماز غافل باشد، باز هم مشمول ثواب آن میشود.
جمعبندی نکات مطرحشده به شرح زیر است:
اطاعت عملی لازمه معرفت: همانطور که بیان شد، اطاعت عملی از امام(ع) شرط تحقق پاداشهای ذکرشده در روایات است و این اطاعت، لازمه «معرفت به حقّ ایشان» تلقی میشود.
دلالت بر عظمت مقام: افزودهشدن عبارت «عارفاً بحقّها» به روایت زیارت حضرت معصومه(ع)، خود گواه بر عظمت و منزلت رفیع ایشان است که این معرفت موجب ورود به بهشت میشود.
شأن الهی: نکته دیگری که بر عظمت ایشان دلالت دارد، عبارت «فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْن» در زیارت ایشان است که بهوضوح جایگاه و مقام ویژه حضرت معصومه (س) را نزد خداوند متعال بیان میکند.
نتیجه
روایات دال بر وجوب بهشت برای زائر حضرت معصومه (س) با عبارت «عَارِفاً بِحَقِّهَا»، از نظر سندی در منابع متقدم شیعه نظیر کامل الزیارات و ثواب الأعمال نقل شدهاند. با استناد به ارزیابی رجالیان و تأیید علامه مجلسی، هر دو سند اصلی روایت معتبر تلقی میشوند و متن آن با آموزههای دینی تعارضی ندارد.
معنای «عَارِفاً بِحَقِّهَا» با استناد به تبیین امام صادق(ع) درباره زیارت امام رضا(ع)، یعنی شناختن مقام امامت و اعتقاد به «وجوب الطاعة» آن حضرت است. این معرفت، صرفاً اعتقاد قلبی نیست، بلکه الزام به اطاعت عملی را در پی دارد؛ چرا که پاداشهای عظیم تنها با تحقق این شناخت عملی میسّر میشود. ذکر این قید (عارفاً بحقها) خود تأکیدی بر عظمت جایگاه رفیع حضرت معصومه (س) نزد خداوند است که در عبارت «فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْن» نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
پینوشتها:
۱. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق/مصحح، امینی، عبدالحسین، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص ۳۲۴.
۲. همان، ص ۳۲۴.
۳. مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، محقق/مصحح، اعلمی، علاءالدین، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۲۳ق، ص ۵۴۷.
۴. ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال ، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ص ۹۸.
۵. ابن بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا ، محقق/مصحح، لاجوردی، مهدی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق، ج ۲، ص ۲۶۷.
۶ و ۷. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، محقق/مصحح، امینی، عبدالحسین، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص ۳۲۴.
۸. مجلسی، محمد باقر ، بحارالأنوار، محقق/مصحح، جمعی از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق، ج ۴۸، ص ۳۱۷ و ج ۹۹، ص ۲۶۶.
۹. مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، محقق/مصحح، اعلمی، علاءالدین، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۲۳ق، ص ۵۴۷.
۱۰. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق/مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۵۸۴.
۱۱. همان، ص ۲۰۳.
۱۲. ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، محقق/مصحح، غفاری، علی اکبر، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش، ج ۲، ص ۶۲۸.
* عباس محمودی