این گروهها باید خدا را بیشتر یاد کنند
در آموزههای اسلامی، ذکر الهی نوری است که جان مؤمن را در تاریکیهای غفلت روشن نگاه میدارد. در متون روایی، اگرچه اصل ذکر خداوند وظیفهای همگانی است، اما برخی اقشار، صنوف و صاحبان موقعیتها به دلیل مواجهه با زمینههای غفلت، خطرات اخلاقی، یا حساسیت جایگاه، بهصورت ویژه و مؤکد به مداومت بر ذکر الهی سفارش شدهاند. مهمترین این گروهها عبارتند از:
۱. بازاریان و اهل کسبوکار
بازار در روایات، کانون غفلت، سوگند دروغ، وسوسه و طمع دانسته شده؛ ازاینرو ذکر خدا در میان اهل بازار همتراز مجاهدت در راه خدا شمرده شده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در این زمینه فرمودهاند:
مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ فِی السُّوقِ مُخْلِصاً عِنْدَ غَفْلَهِ النَّاسِ- وَ شُغُلِهِمْ بِمَا [هُمْ] فِیهِ، کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ حَسَنَهٍ وَ یَغْفِرُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مَغْفِرَهً لَمْ تَخْطُرْ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ (۱) ؛ کسى که در بازار هنگام غفلت مردم و اشتغالشان به کارهاى بازارى، خدا را از روى اخلاص متذکر شود، خداوند متعال، هزار حسنه برایش مىنویسد و روز قیامت به آمرزشى خواهد رسید که بر قلب هیچ بشرى خطور نکرده باشد.
امیرالمؤمنین (ع) نیز در این زمینه فرمودهاند: أَکْثِرُوا ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا دَخَلْتُمُ الْأَسْوَاقَ عِنْدَ اشْتِغَالِ النَّاسِ فَإِنَّهُ کَفَّارَهٌ لِلذُّنُوبِ وَ زِیَادَهٌ فِی الْحَسَنَاتِ وَ لَا تُکْتَبُوا فِی الْغَافِلِین (۲) ؛ چون به بازار رفتید آنجا که مردم سرگرم کارند شما بسیار به یاد خدا باشید که کفاره گناهان است و باعث افزونى حسنات و نامتان در دفتر غافلان نوشته نمیشود. در حدیث دیگری از امام صادق (ع) چنین نقل شده است: مَنْ قَالَ فِی السُّوقِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَهٍ (۳) ؛ هر کس در بازار بگوید: «اشهد ان لا اله الا اللَّه وحده لا شریک له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله» خداى براى او هزار هزار حسنه مىنویسد.
۲. قضات و حاکمان
صاحبان قدرت بیش از دیگران در معرض لغزش نفس و تعدی هستند. در روایات تأکید شده که این صنف باید پیوسته عظمت و عدل الهی را به یاد داشته باشند. در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) درباره نقش خطیر قاضی چنین آمده است: لِسَانُ الْقَاضِی بَیْنَ جَمْرَتَیْنِ مِنْ نَارٍ حَتَّى یَقْضِیَ بَیْنَ النَّاسِ فَإِمَّا إِلَى الْجَنَّهِ وَ إِمَّا إِلَى النَّارِ (۴) ؛ زبان قاضی میان دو زغال آتش قرار دارد تا آنکه میان مردم داوری کند؛ پس [با قضاوتی که انجام میدهد] یا رهسپار بهشت میشود و یا راهی دوزخ خواهد شد.
بنابراین، قاضیان و افرادی که در بین مردم به قضاوت میپردازند، لازم است بیشتر به یاد خدا بوده و به ذکر خدا بپردازند. در حدیثی دیگر از رسول خدا چنین آمده است:
اذْکُرِ اللَّهَ عِنْدَ هَمِّکَ إِذَا هَمَمْتَ وَ عِنْدَ لِسَانِکَ إِذَا حَکَمْتَ وَ عِنْدَ یَدِکَ إِذَا قَسَمْتَ (۵) ؛ خدا را یاد کن: هنگام تصمیمت آنگاه که قصد و اراده کاری میکنی و بر زبانت آنگاه که حکم و داوری مینمایی و به هنگام دستت آنگاه که [مال یا منصبی را میان افراد] تقسیم میکنی.
۳. مجاهدان
قرآن کریم و روایات، مجاهدان را در کوران جنگ به کثرت ذکر فراخواندهاند تا اضطراب، زائل و ثبات قدم حاصل شود: قرآن میفرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمْ فِئَهً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون(۶) ؛ ای اهل ایمان! هنگامیکه [در میدان نبرد] با گروهی [از مشرکان و کافران] برخورد کردید، ایستادگی نمایید و خدا را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید.
به همین جهت، امیرالمؤمنین(ع) به اصحاب خود چنین فرمودهاند: إِذَا لَقِیتُمْ عَدُوَّکُمْ فِی الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْکَلَامَ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبار (۷) ؛ چون در میدان جنگ با دشمن روبهرو شوید کمحرف بزنید و خدا را بسیار به یاد بیاورید و به دشمن پشت نکنید که خدا را به غضب آورید.
۴. گرفتاران و مبتلایان به معصیت
بر اساس روایات، حقیقت ذکر تنها لقلقه زبان نیست، بلکه ذکر ویژه برای کسی است که در آستانه معصیت قرار گرفته است. امام صادق (ع) در این رابطه میفرمایند:
إِنِّی لَا أَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ إِنْ کَانَ هَذَا مِنْ ذَاکَ وَ لَکِنْ ذِکْرُ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فِی کُلِّ مَوْطِنٍ إِذَا هَجَمْتَ عَلَى طَاعَهٍ أَوْ عَلَى مَعْصِیَهٍ(۸)؛ من نمىگویم که ذکر خدا فقط گفتن «سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر» است، گرچه آنهم ذکر خداست، اما مقصود از آن یاد خداست در هر جا و هرگاه که به اطاعتى یا نافرمانى از او، روى آورى.
۵. مسافران
سفر به جهت مخاطرات جاده و دوری از وطن، از موقعیتهایی است که مسافر به مداومت بر اذکار خاص و همراهی ذکر فراخوانده شده است. امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی در این رابطه فرمودهاند:
اعْلَمْ أَنَّ مُرُوءَهَ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ مُرُوءَتَانِ مُرُوءَهٌ فِی حَضَرٍ وَ مُرُوءَهٌ فِی سَفَرٍ فَأَمَّا مُرُوءَهُ الْحَضَرِ فَقِرَاءَهُ الْقُرْآنِ وَ مُجَالَسَهُ الْعُلَمَاءِ وَ النَّظَرُ فِی الْفِقْهِ وَ الْمُحَافَظَهُ عَلَى الصَّلَاهِ فِی الْجَمَاعَاتِ وَ أَمَّا مُرُوءَهُ السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَ قِلَّهُ الْخِلَافِ عَلَى مَنْ صَحِبَکَ وَ کَثْرَهُ ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ مَصْعَدٍ وَ مَهْبَطٍ وَ نُزُولٍ وَ قِیَامٍ وَ قُعُودٍ.(۹) امیرالمؤمنین در ضمن سفارشهای خود به فرزندش محمد بن حنیفه فرمود: بدان که مروت و مردانگی مرد مسلمان دو مروت است، مروتی است در حضر و مروتی است در سفر؛ اما مروت در حضر قرائت قرآن و همنشینی با علما و تأمل در مسائل فقه و محافظت بر نماز جماعت است و اما مروت در سفر بذل توشه به رفیقان و ترک مخالفت با همسفران و یاد خداوند عز و جل است در هر مکان از بالا رفتن و سرازیر رفتن و فرود آمدن و نشستن.
۶. حجاج بیتالله الحرام و زائران مکه (بهویژه در ایام تشریق و مناسک حج)
یکی از برجستهترین اقشاری که در آیات قرآن و روایات اهلبیت (ع) به کثرت ذکر مکلف شدهاند، حاجیان و بهجا آورندگان مناسک حج هستند.
مکان زیارت اقتضا دارد که زبان جز به تسبیح و تحمید گشوده نشود؛ چنانکه امام سجاد (ع) فرمودند: تَسْبِیحَهٌ بِمَکَّهَ أَفْضَلُ مِنْ خَرَاجِ الْعِرَاقَیْنِ یُنْفَقُ فِی سَبِیلِاللَّه (۱۰) ؛ یک ذکر تسبیح در مکه برتر از مالیات عراقین (بصره و کوفه یا عراق عرب و عجم) است که همه را در راه خدا انفاق کند.
در حدیث دیگری که در مورد تبیین آیات شریفه مربوط به ذکر در حج است، امیرالمؤمنین (ع) روایت میکنند: اذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْلُوماتٍ ، قَالَ: عَشْرُ ذِی الْحِجَّهِ وَ أَیَّامٍ مَعْدُوداتٍ قَالَ: أَیَّامُ التَّشْرِیقِ(۱۱) ؛ [درباره کلام خدا که میفرماید]: خدا را در روزهایی معیّن (معلومات) یاد کنید، فرمودند: مقصود، ده روز نخست ماه ذیالحجه است؛ و [درباره] روزهایی شمردهشده (معدودات)، فرمودند: مقصود، ایام تشریق (یازدهم تا سیزدهم ذیالحجه در سرزمین مِنا) است.
همچنین در علت نزول آیه شریفه (فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آبَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً)، امام صادق (ع) فرمودهاند: کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَفْتَخِرُونَ بِمِنًى إِذَا کَانَ أَیَّامُ التَّشْرِیقِ فَیَقُولُونَ کَانَ أَبُونَا کَذَا وَ کَانَ أَبُونَا کَذَا فَیَذْکُرُونَ فَضْلَهُمْ فَقَالَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُم؛ (۱۲) مشرکان در ایام تشریق در منا به افتخارورزی پرداخته و از فضایل پدرانشان یاد میکردند؛ پس خداوند فرمود: خدا را یاد کنید همانگونه که پدرانتان را یاد میکردید یا حتی بیشتر و شدیدتر.
امیرالمؤمنین (ع) نیز در خطبه روز عید قربان بر این وظیفه زائران و مؤمنان تأکید کرده و فرمودهاند: إِنَّ هَذَا یَوْمٌ حُرْمَتُهُ عَظِیمَهٌ وَ بَرَکَتُهُ مَأْمُولَهٌ وَ الْمَغْفِرَهُ فِیهِ مَرْجُوَّهٌ فَأَکْثِرُوا ذِکْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیم(۱۳)؛ امروز روزى است که حرمتى بس بزرگ دارد و برکتش مورد امیدوارى است، و در این روز امید آمرزش گناهان میرود، پس خدا را بسیار یاد کنید و از او آمرزش بخواهید و به درگاه او توبه کنید، زیرا که او توبه پذیرى مهربان است.
چکیده سخن
مرور روایات این بحث نشان میدهد که «ذکر الهی» در فرهنگ اسلام، راهکاری کاملاً کاربردی برای مدیریت لحظههای حساس زندگی است. این توصیههای مکرر به بازاریان، قضات، رزمندگان، مسافران و حجاج، صرفاً یک سفارش اخلاقی کلی نیست، بلکه نسخهای دقیق برای هر صنف است تا در میان هیاهوی کار و دغدغههای روزمره، پیوند خود را با خدا از دست ندهند. به عبارت دیگر، در آموزههای اسلامی، یاد خدا تنها زمزمهای بر زبان نیست، بلکه پناهگاهی در اوقات خطیر زندگی است.
روایات اهلبیت (ع) برخی اقشار را بیش از دیگران به مداومت بر ذکر سفارش کردهاند؛ بازاریان برای دوری از غفلت و حرص، قضات و زمامداران جهت پرهیز از لغزش و طغیان، مجاهدان برای ثبات قدم، مسافران و حجاج برای حفظ امنیت روح و جسم و گرفتاران به گناه برای بازدارندگی در لحظه معصیت. هرچه موقعیت انسان پرخاطرهتر و احتمال غفلت بیشتر باشد، نیاز به ذکر قلبی و هوشیاری در برابر وسوسهها دوچندان میشود.
پینوشتها:
۱- ابن فهد حلى، احمد بن محمد، عده الداعی، محقق / مصحح: موحدى قمى، احمد، قم: دار الکتب الإسلامی، ۱۴۰۷ ق، ص ۲۵۷. ۲- ابن بابویه، محمد بن على، الخصال، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ ش، ج۲، ص ۶۱۴. ۳- برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق / مصحح: محدث، جلالالدین، قم: دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۷۱ ق، ج۱، ص ۴۰، ح ۴۷. ۴- طوسى، محمد بن الحسن، تهذیب الأحکام، محقق / مصحح: خرسان، حسن الموسوى، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۶، ص ۲۹۲، ح ۸۰۸. ۵- کراجکى، محمد بن على، کنز الفوائد، محقق / مصحح: نعمه، عبد الله، قم: دارالذخائر، ۱۴۱۰ ق، ج۲، ص ۳۱. ۶- انفال، آیه ۴۵. ۷- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۵، ص ۴۲، ح ۵. ۸- همان، ج۲، ص ۱۴۵، ح ۸. ۹- ابن بابویه، محمد بن على، الخصال، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ ش، ج۱، ص ۵۴، ح ۷۱. ۱۰- طوسى، محمد بن الحسن، تهذیب الأحکام، محقق / مصحح: خرسان، حسن الموسوى، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۵، ص ۴۶۸، ح ۲۸۶. ۱۱- همان، ص ۴۴۷، ح ۱۵۵۸. ۱۲- ابن ادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (و المستطرفات)، محقق / مصحح: الموسوى، حسن بن احمد و ابن مسیح، ابو الحسن، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۰ ق، ج۳، ص ۵۶۲. ۱۳- ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، قم: دفتر انتشارات اسلامى ، ۱۴۱۳ ق، ج۱، ص ۵۲۰، ح ۱۴۸۳.
* علی انجم شعاع