دشمنی با دشمنان خدا و آثار آن
عباس محمودی
دشمنی با دشمنان خدا که از آن به تبرّی یاد میشود از اصول اعتقادی مسلمانان است یعنی همانگونه که دوستی با دوستان خدا لازم است، دشمنی با دشمنان خدا نیز واجب است، از این رو یکی از راههای کسب محبت خدا، دشمنی با دشمنان خداست و انسان باید ملاک دوستی و دشمنی خود نسبت به افراد را دوستی و دشمنی با خدا قرار دهد یعنی کسی که با خدا دوست است را دوست بدارد و کسی که با خدا دشمنی میکند را دشمن بدارد.
الف) ملاک دشمنی با افراد، دشمنی با خداست
بهترین ملاک برای دشمنی با دشمنان اسلام، دشمنی آنها با خداوند است. قرآن کریم دراینباره میفرماید:
«لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِالله وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ (1)؛ هیچکسی را نمییابی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد و با دشمنان خدا و رسول او دوستی برقرار کند، اگرچه آنها، پدران، فرزندان، برادران و یا اقوامشان باشند.»
بر اساس این آیه، کسی که ایمان به خدا و روز قیامت داشته باشد، نمیشود با دشمنان خدا دوستی کند.
در روایتی از امام صادق(ع) آمده است:
«مَن أحَبَّ کافِرا فَقَد أبغَضَ اللّهَ و مَن أبغَضَ کافِرا فَقَد أحَبَّ اللّهَ (2)؛ کسی که کافری را دوست داشته باشد به تحقیق با خدا دشمنی ورزیده است و کسی که با کافری دشمنی ورزد به تحقیق با خدا دوستی کرده است.»
این روایت بر ارتباط مستقیم حب و بغض کفار و دشمنان با حب و بغض آنها نسبت به خداوند تأکید دارد. در حدیث دیگری آمده است:«کُلُّ مَن لَم یُحِبَّ عَلَى الدّینِ و لَم یُبغِض عَلَى الدّینِ، فَلا دینَ لَه (3)؛ کسی که به خاطر دین، دوستى و دشمنى نورزد، دین ندارد.»
این حدیث نیز تصریح دارد که تنها ملاک دوستی و دشمنی باید دین و امر الهی باشد.
فضیل بن یسار میگوید از امام صادق(ع) سؤال پرسیدم آیا حب و بغض، جزء ایمان است؟ حضرت فرمودند:«و هَلِ الإِیمانُ إلَا الحُبُّ وَ البُغضُ؟ (4)؛ آیا ایمان، چیزى جز دوستى و دشمنى است؟»
در روایتی از آن حضرت آمده است:
«قَدْ یَکُونُ حُبٌّ فِی الله وَ رَسُولِهِ وَ حُبٌّ فِی الدُّنْیَا فَمَا کَانَ فِی الله وَ رَسُولِهِ فَثَوَابُهُ عَلَى الله وَ مَا کَانَ فِی الدُّنْیَا فَلَیْسَ بِشَیْء (5)؛ گاهی دوستى با افراد، براى خدا و رسول است و گاهی براى دنیا، آنچه براى خدا و رسول است، ثوابش بر خدا است و آنچه براى دنیا است هیچ فایدهای ندارد.»
در حدیثی از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) آمده است:
«أَوْثَقُ عُرَى الْإِیمَانِ الْحُبُّ فِی الله وَ الْبُغْضُ فِی الله ِ وَ تَوَالِی أَوْلِیَاءِ الله وَ التَّبَرِّی مِنْ أَعْدَاءِ الله(6)؛ محکمترین حلقه ایمان، دوستى در راه خدا و دشمنى در راه خدا و مهرورزى با دوستان خدا و بیزارى از دشمنان خدا است.»
ب) آثار دشمنی با دشمنان خدا
بر اساس روایات، دشمنی با دشمنان خدا، دارای آثار فراوانی است برخی از این آثار عبارتند از:
1. پیروی از سیره و سنت رسول خدا
یکی از برکات دشمنی با دشمنان خدا، همراهی با سیره و روش رسول خدا (ص) است. در دعای بیست و پنجم ماه مبارک رمضان چنین آمده است:
«اللّهمّ اجْعَلْنی فیهِ محبّاً لاوْلیائِکَ و مُعادیاً لاعْدائِکَ مُسْتَنّاً بِسُنّهِ خاتَمِ انْبیائِکَ... (7)؛ خدایا مرا دوستدار دوستانت و دشمن دشمنانت قرار ده و پیرو راه و روش خاتم پیغمبران.»
یعنی کسی که با دوستان خدا دوستی و با دشمنان خدا دشمنی کند از راه و روش پیامبر پیروی کرده است.
2. پذیرش اعمال
یکی از آثار دشمنی با دشمنان خدا، پذیرش اعمال انسان است، زیرا بدون دشمنی با دشمنان خدا، هیچیک از اعمال انسان مقبول نمیشود. امام باقر(ع) میفرماید:
«لَو صُمتُ النَّهارَ لا اُفطِرُ و صَلَّیتُ اللَّیلَ لا أفتُرُ و أَنفَقتُ مالی فی سَبیلِ الله عِلقا عِلقا، ثُمَّ لَم تَکُن فی قَلبی مَحَبَّهٌ لِأَولِیائِهِ و لا بِغضَهٌ لِأَعدائِهِ، ما نَفَعَنی ذلِکَ شَیئا (8)؛ اگر همه روزها را روزه بگیرم و شبها را پیوسته نمازگزارم و اموالم را انبانْ انبان، در راه خدا انفاق کنم؛ امّا در دلم محبّت دوستان او و نفرت از دشمنانش نباشد، آن اعمال، به من هیچ سودى نمیبخشد.»
3. بخشش گناهان
اثر دیگری که بر دشمنی با دشمنان خدا مترتب میشود بخشش همه گناهان است. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است:
«مَن أحَبَّ اللّهَ و أَبغَضَ عَدُوَّهُ؛ لَم یُبغِضهُ لِوِترٍ وَتَرَهُ فِی الدُّنیا، ثُمَّ جاءَ یَومَ القِیامَهِ بِمِثلِ زَبَدِ البَحرِ ذُنوبا؛ کَفَّرَهَا اللّهُ لَهُ (9)؛ هر کس خدا را دوست بدارد و با دشمن او کینه ورزد و این دشمنى و کینهورزی او به خاطر جنایت و ستمى نباشد که [آن شخص] در دنیا به او کرده است (یعنى به خاطر کینه شخصى نباشد)، چنانچه روز قیامت با گناهانى بهاندازه کفِ دریا بیاید، خداوند، همه آنها را بر او میبخشد.»
4. قرار گرفتن در زمره اولیای الهی
یکی از برکاتی که خداوند به دشمنیکننده با دشمنانش عطا میکند این است که او را از مقربان درگاه خود قرار میدهد تا جایی که معصومان(ع) وقتی میخواستند خداوند را به شایستگان و برگزیدگان درگاه الهی قسم دهند، به چنین افرادی قسم میدادند تا در استجابت دعا تعجیل شود. امام سجاد(ع) عرضه میدارد:
«أسأَلُکَ اللّهُمَّ بِمَا استَعمَلتَ بِهِ مَن قامَ بِأَمرِکَ و عانَدَ عَدُوَّکَ، وَاعتَصَمَ بِحَبلِکَ و صَبَرَ عَلَى الأَخذِ بِکِتابِکَ، مُحِبّا لِأَهلِ طاعَتِکَ، مُبغِضا لِأَهلِ مَعصِیَتِکَ (10)؛ خدایا! از تو درخواست میکنم، به حقّ کسى که او را به کار گرفتى، کسى که فرمان تو را بهپا داشت و با دشمنت، دشمنى ورزید و به ریسمانت، چنگ زد و در عمل به کتابت، شکیبایى ورزید و دوستدارِ اهل طاعت تو بود و دشمنِ اهل معصیتت.»
همچنین در روایتی از رسول خدا (ص)آمده است:
«مَنْ أَحَبَّ فِی الله وَ أَبْغَضَ فِی الله وَ أَعْطَى فِی الله وَ مَنَعَ فِی الله فَهُوَ مِنْ أَصْفِیَاءِ الله (11)؛ هر که در راه خدا دوستی کند و در راه خدا دشمنی کند و در راه خدا بخشش کند و در راه خدا از بخشش خود داری کند، او از برگزیدههاى خدا است.»
5. ورود به بهشت
یکی دیگر از آثار دوستی و دشمنی کردن برای خدا این است که شخص، بیحساب به بهشت میرود. امام سجاد(ع) فرمودند:
«إِذَا جَمَعَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ قَامَ مُنَادٍ فَنَادَى یُسْمِعُ النَّاسَ فَیَقُولُ أَیْنَ الْمُتَحَابُّونَ فِی الله قَالَ فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَیُقَالُ لَهُمُ اذْهَبُوا إِلَى الْجَنَّهِ بِغَیْرِ حِسَابٍ قَالَ فَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِکَهُ فَیَقُولُونَ إِلَى أَیْنَ فَیَقُولُونَ إِلَى الْجَنَّهِ بِغَیْرِ حِسَابٍ قَالَ فَیَقُولُونَ فَأَیُّ ضَرْبٍ أَنْتُمْ مِنَ النَّاسِ فَیَقُولُونَ نَحْنُ الْمُتَحَابُّونَ فِی الله قَالَ فَیَقُولُونَ وَ أَیَّ شَیْءٍ کَانَتْ أَعْمَالُکُمْ قَالُوا کُنَّا نُحِبُّ فِی الله وَ نُبْغِضُ فِی الله قَالَ فَیَقُولُونَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ(12)؛ چون خدای عزوجل اولین و آخرین را گرد آورد، جارچى با صدای بلند فریاد میزند بهگونهای که همه مردم میشنوند، مىگوید: کجایند آنان که با یکدیگر براى خدا دوست بودند؟
عدهای برمیخیزند، به آنها گفته میشود: بیحساب به بهشت روید، فرمود: فرشتهها با آنها برخورد میکنند و به آنها میگویند: به کجا میروید؟ پاسخ میدهند: بیحساب به بهشت، میگویند: شما چه گروهی از مردمید؟ در پاسخ مىگویند: ما آنهاییم که با همدیگر در راه خدا دوستى کردیم، میگویند: کردار شماها چه بوده؟ جواب گویند: ما در راه خدا دوستى مىکردیم و در راه خدا دشمنى مىکردیم، فرمود: مىگویند: چه خوب است مزد عملکنندگان.»
6. کامل شدن ایمان
دوستی و دشمنی کردن در راه خدا بقدری ارزشمند است که شرط کامل شدن ایمان قرار داده شده است. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است:
«مَنْ أَحَبَّ لِلَّهِ وَ أَبْغَضَ لِلَّهِ وَ أَعْطَى لِلَّهِ فَهُوَ مِمَّنْ کَمَلَ إِیمَانُهُ (13)؛ هر که دوستی و دشمنی و بخششش برای خدا باشد، از کسانى است که ایمانش کامل است.»
7. نجات از دشمنی با خدا
دشمنی با دشمنان خدا واجب است، ازاینرو اگر کسی بهجای دشمنی با دشمنان خدا، با آنها دوستی کند، با خدا دشمنی کرده است، بنابراین برای اینکه به دشمنی با خدا مبتلا نشود، لازم است با دشمنان خدا دشمنی کند. امام صادق(ع)میفرماید:
«صَدِیقُ عَدُوِّ الله عَدُوُّ الله» (14) یعنی اگر کسی با دشمن خدا، دوستی کند با خدا دشمنی کرده است.»
8. کسب محبت خداوند
در برخی از روایات، راه کسب محبت خداوند، بغض و دشمنی با دشمنان خدا و چیزهایی که خدا دوست ندارد، معرفی شده است. از حضرت عیسی(ع) نقل شده است که به حواریون فرمودند: «تَحَبَّبُوا إِلَى الله وَ تَقَرَّبُوا إِلَیْهِ، قَالُوا یَا رُوحَ الله، بِمَا ذَا نَتَحَبَّبُ إِلَى الله وَ نَتَقَرَّبُ؟ قَالَ: بِبُغْضِ أَهْلِ الْمَعَاصِی وَ الْتَمِسُوا رِضَا الله بِسَخَطِهِم(15)؛ به خداوند محبت پیدا کنید و به او نزدیک شوید! حواریون پرسیدند: چگونه محبت خدا را کسب کنیم و به او نزدیک شویم؟ فرمود: اهل معصیت و کسانی که نافرمانی خدا میکنند را دشمن بدارید و رضایت خدا را با دشمنی با آنها کسب کنید.»
در روایت دیگری از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند: «طَلَبْتُ حُبَّ الله عَزَّ وَ جَلَّ فَوَجَدْتُهُ فِی بُغْضِ أَهْلِ الْمَعَاصِی(16)؛ محبت خدای بلندمرتبه را جستوجو میکردم، آن را در دشمنی اهل معصیت یافتم.»
9. نجات از محشور شدن با دشمنان خدا
یکی از آثار دوستی کردن با دشمنان خدا، محشور شدن با آنهاست. در روایتی از امیرمؤمنان(ع) آمده است:
«إِیَّاکَ أَنْ تُحِبَّ أَعْدَاءَ الله وَ تُصَفِّیَ وُدَّکَ لِغَیْرِ أَوْلِیَاءِ الله فَإِنَّهُ مَنْ أَحَبَّ قَوْماً حُشِرَ مَعَهُمْ (17)؛ بپرهیز از اینکه دشمنان خدا را دوست بداری و دوستی خود را برای غیر دوستان خدا خالص گردانی! براستی کسی که قومی را دوست داشته باشد با آنها محشور میشود.» بنابراین اگر دوستی با دشمنان خدا باعث محشور شدن با آنها میگردد، دشمنی با آنها باعث نجات آدمی از محشور شدن با آنها میشود.
10. قرار گرفتن در زمره اهل طاعت و خیر
ازجمله آثار دشمنی با دشمنان خدا این است که شخص جزء اهل طاعت قرار میگیرد. در روایتی از امام باقر(ع)آمده است:
«إذا أرَدتَ أن تَعلَمَ أنَّ فیکَ خَیرا فَانظُر إلى قَلبِکَ؛ فَإِن کانَ یُحِبُّ أهلَ طاعَهِ الله وَ یُبغِضُ أهلَ مَعصِیَتِهِ فَفیکَ خَیرٌ وَاللّهُ یُحِبُّکَ، وَ إن کانَ یُبغِضُ أهلَ طاعَهِ الله وَ یُحِبُّ أهلَ مَعصِیَتِهِ فَلَیسَ فیکَ خَیرٌ وَاللّهُ یُبغِضُکَ، وَالمَرءُ مَعَ مَن أحَبَّ (18)؛ هرگاه خواستى بدانى که در تو خیرى هست، به دلت بنگر، اگر اهل طاعت خدا را دوست داشت و از اهل معصیت او نفرت داشت، پس در تو خیر هست و خدا هم تو را دوست میدارد؛ امّا اگر از اهل طاعت خدا، نفرت داشت و اهل معصیت او را دوست داشت، پس در تو خیرى نیست و خدا هم تو را مبغوض میدارد. انسان با کسی محشور میشود که دوستش دارد.»
11. خواری و رسوایی دشمنان خدا
ازجمله آثار دشمنی افراد نیکو با انسانهای بدکار و گنهکار، این است که بدکاران رسوا و خوار میشوند. در روایتی آمده است:
«حُبُّ الأَبرارِ لِلأَبرارِ ثَوابٌ لِلأَبرارِ و حُبُّ الفُجّارِ لِلأَبرارِ فَضیلَهٌ لِلأَبرارِ و بُغضُ الفُجّارِ لِلأَبرارِ زَینٌ لِلأَبرارِ و بُغضُ الأَبرارِ لِلفُجّارِ خِزیٌ عَلَى الفُجّارِ(19)؛ حُب نیکان به نیکان، پاداشى براى نیکان است و محبّت ورزیدن بَدان به نیکان، فضیلتى براى نیکان است. نفرت بَدان از نیکان، زیورى براى نیکان است و نفرت نیکان از بَدان، [مایه] خوارى و رسوایى بَدان است.»
نتیجهگیری
آنچه از بررسی مجموعه روایات به دست میآید این است که تنها ملاک دوستی و دشمنی با افراد، باید دوستی و دشمنی با خدا باشد یعنی باید دوستان خدا را دوست داشت و با دشمنان خدا دشمنی کرد.
دشمنی کردن با دشمنان خدا دارای آثار فراوانی است. پیروی از سیره نبوی، پذیرش اعمال، بخشش گناهان، قرار گرفتن در زمره اولیای الهی و ورود بیحساب به بهشت و کامل شدن ایمان ازجمله این آثار است.
پینوشتها
1. مجادله، آیه 22.
2. ابنبابویه، محمد بن على، الأمالی، تهران، کتابچى، ششم، 1376 ش، ص 605.
3. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق/مصحح، غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 127.
4. همان، ج 2، ص 125.
5 و6. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق/مصحح، غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 127و 126.
7. مفاتیحالجنان، محدث قمی، شیخ عباس، دعای ماه مبارک رمضان، دعای روز بیست و پنجم.
8. تاریخ یعقوبی، یعقوبی، احمد بن اسحاق، دار صادر، ج 2، ص 321.
9. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق/مصحح، محدث، جلالالدین، قم، دارالکتب الإسلامیه، دوم، 1371 ق، ج 1، ص 265.
10. طوسى، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، اول، 1411 ق، ج 1، ص 135.
11-12-13. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق/مصحح، غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چهارم، 1407 ق، ج 2، صص126- 125.
14. ابنبابویه، محمد بن على، الأمالی، تهران، کتابچى، ششم، 1376 ش، ص 605.
15. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، محقق/مصحح، غفارى، علیاکبر، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1404 ق، ص 44.
16. نورى، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، محقق/مصحح، مؤسسه آل البیت قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، 1408 ق، ج 12، ص 173.
17. لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق/مصحح، حسنى بیرجندى، حسین، قم، دار الحدیث، چاپ اول، 1376 ش، ص 98.
18. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق/مصحح، غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 127.
19. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق/مصحح، محدث، جلالالدین، قم، دارالکتب الإسلامیه، دوم، 1371 ق، ج 1، ص 266.