مقایسه ثواب زیارت عبدالعظیم(ع) با امام حسین(ع)
شبهه: منظور از اینکه در روایات، ثواب و فضیلت زیارت حضرت عبدالعظیم حسنی برابر با زیارت سیدالشهدا(ع) دانسته شده، چیست؟ آیا واقعاً تمام آثار و ثواب فضیلت زیارت امام حسین(ع)را به ما میدهند؟
پاسخ: زیارت امام حسین(ع) از اعمالی است که در روایات اهل بیت(ع) بر آن تأکید فراوانی شده و ثوابی بینظیر برای آن بیان گردیده است. براساس روایتی که در برخی منابع حدیثی آمده، امام هادی(ع) به شخصی از اهل ری که پس از زیارت سیدالشهداء(ع)، محضر آن حضرت شرفیاب شده بود، فرمودند: «اگر مزار عبدالعظیم حسنی را در ری زیارت میکردی مانند این بود که امام حسین(ع) را زیارت کرده باشی.» با توجه به روایت ذکر شده، این سؤال مطرح میشود که آیا زیارت حضرت عبدالعظیم(ع) همه آثار و فضائل زیارت امام حسین(ع) را دارد؟ در مطلب حاضر به بررسی این موضوع میپردازیم.
متن حدیث
شیخ صدوق در کتاب «ثوابالاعمال» نقل کرده است که شخصی از اهل ری میگوید محضر امام هادی(ع) رسیدم، امام فرمودند: اَیْنَ کُنْتَ؛ کجا بودی؟
قُلْتُ زُرْتُ الْحُسَیْنَ(ع) قَالَ أَمَا إِنَّکَ لَوْ زُرْتَ قَبْرَ عَبْدِ الْعَظِیمِ عِنْدَکُمْ لَکُنْتَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ(ع)(1)؛ گفتم: به زیارت امام حسین(ع) رفته بودم. امام فرمودند: اگر قبر عبدالعظیم که نزد شماست را زیارت کرده بودی، مانند این بود که قبر حسین بنعلی را زیارت کرده باشی.
این روایت در کتاب «کاملالزیارات» نیز با سندی دیگر چنین آمده است: «حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى الْعَطَّارِ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الرَّیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ(ع) فَقَالَ....»(2)
با توجه به اینکه روایت مورد بحث در دو کتاب متقدم شیعه که تألیف دو عالم بزرگ یعنی شیخ صدوق و جعفر بنمحمد بنقولویه است، ذکر شده، فهم آن برای ما اهمیت فراوانی دارد از اینرو دقت در محتوای آن ضرورت مییابد.
ثواب زیارت
برای پاسخ به سؤال مطرح شده ابتدا لازم است که احادیث مشابه را در نظر گرفت. به همین جهت با تشکیل خانواده حدیث و جمعآوری احادیث مشابه این موضوع که در آنها به لفظ ثواب «یُکْتَبْ لَهُ ثَوَابُ زِیَارَتِنَا» تصریح شده است نتیجه میگیریم روایت مورد بحث، فقط به برابری ثواب زیارت اشاره دارد و بقیه آثار زیارت امام حسین(ع) که در روایات آمده مانند عدم احتساب عمر در طول سفر، حساب نشدن هزینه سفر از مئونه زندگی، آمرزش گناهان و... را دربر نمیگیرد. اما در جواب این مسئله که چگونه ممکن است ثواب زیارت یک فرد غیرمعصوم با معصوم برابری کند به حدیثی که از امام صادق(ع) نقل شده و در منابع متعدد همچون تهذیبالاحکام تألیف شیخ طوسی(3)، من لا یحضره الفقیه(4) و ثوابالاعمال تألیف شیخ صدوق(5)، کامل الزیارات تألیف جعفر بنمحمد بنقولویه(6)، المقنعه(7) و المزار تألیف شیخ مفید(8)، مزار تألیف ابنمشهدی(9) و... آمده است، استناد میکنیم که آن حضرت فرمودند: مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَى صِلَتِنَا فَلْیَصِلْ صَالِحِی شِیعَتِنَا یُکْتَبْ لَهُ ثَوَابُ صِلَتِنَا وَ مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَى زِیَارَتِنَا فَلْیَزُرْ صَالِحِی مَوَالِینَا یُکْتَبْ لَهُ ثَوَابُ زِیَارَتِنَا؛ کسی که قدرت و توانایی ندارد ما را یاری کند، اگر شیعیان صالح ما را یاری کند ثواب یاری ما برای او نوشته میشود و کسی که قادر نیست ما را زیارت نماید یکی از شیعیان صالح ما را زیارت کند ثواب زیارت ما برای او نوشته میشود.
به طور یقین، عبدالعظیم حسنی(ع) از صالحان و شیعیان خاص بوده لذا این روایت بهترین دلیلِ برابری ثواب زیارت غیرمعصوم با زیارت معصوم در صورت عدم توانایی و قدرت بر زیارت معصوم است.
همچنین در روایت دیگری از رسول خدا (صلیالله علیه و آله) آمده است: فَمَنْ زَارَنِی بَعْدَ وَفَاتِی فَکَأَنَّمَا زَارَنِی... وَ مَنْ زَارَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فَکَأَنَّمَا زَارَ عَلِیّاً وَ مَنْ زَارَ ذُرِّیَّتَهُمَا فَکَأَنَّمَا زَارَهُمَا...؛(10) کسی که یکی از فرزندان امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) را زیارت کند مانند این است که آن دو امام را زیارت کرده باشد. بدیهی است که حضرت عبدالعظیم از امامزادگان با عظمت و از نسل پیامبر(ص) است، بنابراین، براساس این روایت، ثواب زیارت ایشان برابر با ثواب معصومان است.
نتیجه
در جمعبندی مفهوم روایت مورد سؤال، با تشکیل خانواده احادیث مشابه این روایت، میتوان گفت منظور از برابری ثواب حضرت عبدالعظیم(ع) با زیارت امام حسین(ع)، این است که برای کسی که در صورت عدم امکان زیارت حضرت سیدالشهداء به زیارت حضرت عبدالعظیم برود، ثواب زیارت امام حسین(ع) نوشته میشود البته با توجه به محتوای روایات دیگر، میتوان گفت این برابری فقط در مورد ثواب زیارت است و بقیه آثار زیارت امام حسین(ع) که در احادیث آمده مانند عدم احتساب عمر در طول سفر، حساب نشدن هزینه سفر از مئونه زندگی، آمرزش گناهان و... را در بر نمیگیرد.
پینوشتها:
1. ابن بابویه، محمد بن على، ثواب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، چاپ: دوم، 1406 ق، ص99.
2. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تصحیح، علامه امینی و عرفانیان یزدی، عبدالحسین و غلامرضا، نجف اشرف، مطبعه المبارکه المرتضویه، 1356ق، ص324.
3. طوسى، محمد بن الحسن، تهذیب الاحکام، محقق/مصحح: خرسان، حسن الموسوى، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چهارم، 1407ق، ج6، ص104.
4. ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، 1413ق، ج2، ص73.
5. ابن بابویه، محمد بن على، ثواب الأعمال، همان، ص99.
6. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، همان، ص319.
7. مفید، محمد بن محمد نعمان، المقنعه، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، اول، 1413ق، ص491.
8. مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار، محقق/مصحح: ابطحى، محمد باقر، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، اول، 1413ق، ج2، ص73.
9. ابن مشهدى، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق/مصحح: قیومى اصفهانى، جواد، قم، دفتر انتشارات اسلامى قم، اول، 1419ق، ص600.
10. طبرى آملى، عماد الدین أبی جعفر محمد بن أبی القاسم، بشاره المصطفى لشیعه المرتضى، نجف اشرف، المکتبه الحیدریه، دوم، 1383ق، ص139.
عباس محمودی