راهکارهای مبارزه با هوای نفس و آرزوهای دراز (۴)
پرسش:
از منظر آموزههای وحیانی، راهکارهای مبارزه با هوای نفس و آرزوهای دراز کدام است؟
پاسخ:
در سه بخش قبلی پاسخ به این سؤال به مباحثی همچون: ۱- جایگاه و اهمیت مبارزه با هوای نفس و آرزوهای دراز، ۲- تعریف هوای نفس و آرزوهای دراز شامل: الف) تعریف نفس، ب) حالات و مراتب نفس، ج) نفس واحده، د) جهاد (مبارزه) با هوای نفس، ۳- راهکارهای جهاد (مبارزه) با هوای نفس شامل: الف) عزم، طلب و اراده، ب) مشارطه، ج) مراقبه، د) محاسبه، و) معاتبه و معاقبه، ۴- تعریف طول امل یا آرزوهای دراز پرداختیم. اینک در بخش پایانی دنباله مطلب را پی میگیریم.
۴- تعریف طول امل یا آرزوهای دراز
همین امید و آرزو که رمز حرکت و تلاش انسانها است و مانند قطرات حیاتبخش باران، سرزمین دل انسان را زنده نگه میدارد، اگر از حد تعادل بگذرد و در حد افراط از اوهام و خیالات برخوردار شود و با واقعیتهای زندگی انطباق نداشته باشد، به صورت سیلابی ویرانگر درمیآید و همه چیز را با خود میبرد و سرانجام انسان را غرق دنیاپرستی و ظلم و جنایت و گناه و فراموشی معاد میکند. قرآن کریم در توصیف دنیاپرستان و کفار میفرماید: «ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ.» بگذار آنها بخورند و بهره گیرند و آرزوها (ی دراز و واهی) آنان را غافل سازد، ولی بهزودی خواهند فهمید. (حجر- ۳)
۵- راهکارهای مبارزه با آرزوهای دراز
الف) پرهیز از دنیاپرستی
یکی از مهمترین راهکارهایی را که قرآن کریم در رابطه با مبارزه با آرزوهای دراز به ما معرفی میکند، پرهیز از دنیاپرستی و دنیازدگی است. «الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا» اموال و اولاد، زرق و برق زندگی دنیاست، از آن طرف کارهای خوب ماندنی از نظر خدا ثواب ارزشمندتر و امیدبخشی بیشتری دارد. (کهف- ۴۶) آری، باقیات صالحات و ارزشهای پایدار و شایسته ثوابش نزد پروردگار بهتر و امیدبخشتر است که خداوند در این آیه دنیا و آخرت را در مقابل هم قرار میدهد و با یک مقایسه ارزشی آخرت را بالاتر و برتر میداند. یعنی انسان نباید حب دنیا را هدف غایی خویش قرار دهد و دنیاپرست شود و به تعبیر دیگر نگاه استقلالی به دنیا داشته باشد و دنیا را اصل و هدف غایی بداند. همانگونه که پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَمِفْتَاحُ كُلِّ سَيِّئَةٍ وَسَبَبُ إِحْبَاطِ كُلِّ حَسَنَةٍ» دنیاپرستی ریشه هر خطا و کلید هر گناه و سبب بیحاصل شدن هر کار نیکی است. (بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۸۲، ح ۱۰)
ب) توجه به آخرت و معاد
توجه به آخرت و معاد و اینکه انسان بداند و یقین داشته باشد که در روز قیامت به حساب و کتابهای زندگی او رسیدگی شده و ذرهمثقال اعمال او مورد مداقه و بررسی عادلانه و عمیق قرار میگیرد و از طرفی این دنیا محدودیت دارد و انسان برای این دنیا خلق نشده و باید به دار مقر خود یعنی ابدیت بپیوندد، خود این باور یک نوع بازدارندگی در سبک زندگی فردی و اجتماعی او ایجاد میکند و هیچگاه سراغ آرزوهای دراز و طولانی نمیرود. بنابراین توجه قلبی به معاد و اصلاح عقاید و اعمال در آن راستا انسان را واقعگرا میکند و انس با آخرت و مسائل معنوی به او آرامش میدهد و او را به تعادل در زندگی میرساند و بالعکس اگر انسان دنیاپرست شود، به تعبیر امام صادق(ع) هرچقدر از این مواهب دنیوی به او رسد باز هم سیر نمیشود و «هَلْ مِنْ مَزِيدٍ» میگوید تا لحظه مرگ او فرا رسد و برای همیشه با آرزوهای دراز خود هلاک و نابود گردد. امام صادق(ع) میفرماید: «دنیا همچون آب شور دریاست که هرقدر انسان از آن بیشتر بنوشد، عطشش فزونتر گردد و سرانجام او را خواهد کشت».(بحارالانوار، ج1، ص152) البته این حدیث نفیکننده تلاش و بهرهمندی از امکانات دنیوی برای کسب فضایل و مقامات معنوی نیست، بلکه دنیا را به عنوان هدف قرار دادن و دنیاپرستی و نگاه استقلالی به دنیا را نفی و مذمت میکند.
ج) واقعبینی و واقعگرایی
راهکار دیگر نجات و رهایی از آرزوهای دراز و خیالبافیها و اوهام این است که انسان واقعبین و واقعگرا باشد. یعنی از آرزوهای دراز که عمدتاً غیرواقعی هستند بپرهیزد و به مقدورات و امکانات خودش که واقعی و اصیل هستند توجه کند. اینکه چه علایق و استعدادهایی دارد، و چه داشتهها و امکاناتی در اختیارش قرار دارد، و دیگر اینکه در چه محیط و شرایطی زندگی میکند و محیط پیرامونی خود را تحلیل کند و فرصتها و تهدیدها را بشناسد و سپس براساس آنها برنامهریزی کند، نه اینکه براساس آرزوهای دراز، خیالات و توهمات خود برنامهریزی و آرزوپردازی کند، که در این صورت انسان فریب نفس خودش و یا فریب شیطان را خورده و با فرصتسوزیها امکان رسیدن به اهداف و خواستههای مشروع و معقول خود را از دست داده و متاعی را هم به دست نخواهد آورد! در چنین شرایطی برخی افراد برای رسیدن به آرزوهای دراز خود از برنامههای غیرطبیعی و غیرمعقول کمک میگیرند و مسیر انحرافی خود را آغاز میکنند و از مسیر اصلی و صراط مستقیم فاصله میگیرند، تا آنکه گرفتار انواع بزهها، خلافها و رذایل اخلاقی میشوند، و در نتیجه سعادت دنیا و آخرت خود را با هم از دست میدهند. طبیعی است راهکارهای دیگری هم در این رابطه وجود دارد که مجال تبیین آنها در اینجا وجود ندارد.