تکامـل در بـرزخ و چگونگی آن
موضوع تکامل برزخی از مسائلی است که ظاهر برخی آیات بر آن دلالت دارد و در احادیث فراوانی بدان تصریح شده است. بر اساس آموزههای یادشده، عالم برزخ، حدفاصل بین عالم دنیا و قیامت است و حیات در آن یک حقیقت اجتنابناپذیر است و انسان در عالم برزخ از برکات و خیراتی که بعد از مرگ نصیب او میشود بهرهمند میشود.
احادیث فراوانی در این زمینه وارد شده است؛ ازجمله: پیامبر(ص) فرمود:
«مَنْ سَنَّ سُنَّهً حَسَنَهً فَلَهُ أجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَی یوْمِ الْقِیامَهِ مِنْ غَیرِ أَنْ ینْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیءٌ»؛ هرکسی سیره و روش خوبی را در جامعه بنیان نهد، اجر آن سیره و اجر کسانی که تا قیامت به آن سیره عمل میکنند، برای او خواهد بود، بدون آنکه از اجر عاملین به آن، چیزی کاسته شود و نیز آن حضرت فرمود:
«مَرَّ عِیسَی ابْنُ مَرْیمَ بِقَبْرٍ یعَذَّبُ صَاحِبُهُ ثُمَّ مَرَّ بِهِ مِنْ قَابِلٍ فَإِذَا هُوَ لَیسَ یعَذَّبُ فَقَالَ: یا رَبِّ مَرَرْتُ بِهَذَا الْقَبْرِ عَامَ اوّل فَکانَ صَاحِبُهُ یعَذَّبُ ثُمَّ مَرَرْتُ بِهِ الْعَامَ فَإِذَا هُوَ لَیسَ یعَذَّبُ فَأَوْحَی اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَیهِ یا رُوحَ اللهِ، إِنَّهُ أَدْرَک لَهُ وَلَدٌ صَالِحٌ فَأَصْلَحَ طَرِیقاً وَآوَی یتِیماً فَغَفَرْتُ لَهُ بِمَا عَمِلَ ابْنُهُ»؛ حضرت مسیح (ع) بر قبری گذر کرد که صاحب آن معذّب بود، سال بعد نیز از کنار همان قبر گذشت و صاحب قبر را معذّب نیافت، از ساحت الهی علّت آن را جویا شد، خدای تعالی به او وحی کرد که ای روحالله، آن شخص دارای فرزند صالحی است که راهی را اصلاح کرده و یتیمی را پناه داده است؛
ازاینرو او را مورد مغفرت قرار دادم به سبب آنچه فرزندش انجام داد. (۱)
پژوهشگران دینی از دیرباز در پرتو استفاده از آیات قرآن و بهویژه احادیث، بسته به رویکرد معرفتشناسی دینی خویش تلاش کردهاند چگونگی زندگی در عالم برزخ و ویژگیهای آن را به تصویر بکشند.
ازجمله مسائل مبتنی بر حیات برزخی، موضوع تکامل برزخی است که آیا کمالپذیری نفس و در مقابل آن، تنزل نفس وجود دارد یا نه؟ آیا تحول و دگرگونی انسان، چه در مسیر تکامل و رشد و یا در مسیر تنزل، مختص به حیات دنیوی است و یا در برزخ نیز نوعی از این تحول وجود دارد؟
اهمیت موضوع تکامل برزخی
آنچه پرسش و پاسخ درباره موضوع تکامل برزخی را ضروری میکند و به بررسی و تحقیق در این زمینه اهمیت میدهد، این است که عقل سلیم حکم میکند انسان نسبت به اموری که در مسیر زندگیاش قرار دارد (اعم از زندگی این دنیا و عوالم دیگر) اطلاع داشته باشد و پیشاپیش متناسب با نیازهای پیشرو اقدام کرده و آمادگی کافی داشته باشد.از سوی دیگر، مسائل پیرامون برزخ از قبیل حیات برزخی، تکامل یا تنزل برزخی و ... علاوه بر اینکه خود مورد توجه بسیاری از دانشپژوهان دینی است، در بسیاری از موضوعات مهم و اساسی دیگر مانند توسل، شفاعت، استغاثه، هدیه به اموات و... نیز نقش کلیدی و تعیینکننده دارد؛ بهطوری که تحلیل و بررسی موضوعات یادشده و نیز نفی و اثبات آنها، تحت تأثیر نفی و اثبات مسائل مربوط به برزخ است.
چیستی تکامل برزخی
وقتی سخن از تکامل یا تنزل برزخی است، طبیعی است که منظور از آن، تکامل و تنزل متناسب با نظام عالم برزخ است که متفاوت با نظام عالم ماده است.
لذا تکامل عملی که در سایه انجام اعمال نیک به دست میآید در عالم برزخ زمینه ندارد تا انسان با انجام کاری واجب یا مستحب به کمال برتر عملی برسد؛ چرا که عالم برزخ، عالم تکلیف نیست (۲) و شرایط و قوانین حاکم بر آن مثل شرایط و قوانین حاکم بر دنیا نیست تا رشد و تکامل در آن به شکل ماده و حرکت باشد؛ (۳)
ولی راه تکامل علمی و معرفتی باز است، به این معنا که بهحسب کارهای خوبی که انسان در دنیا انجام داده است و اثرش باقی است در عالم برزخ سبب ارتقای درجات وی میشود. نظیر آنچه در رؤیا برای روح معلوم میشود و برای آگاهی به آن حرکت فراگیری از قبیل کوششهای بدنی در زمان بیداری راه ندارد و بسیاری از علوم و معارف دین در آنجا برای انسانها روشن و مشهود خواهد شد.(۴)
باید اذعان کرد که درک رشد و ترقی در عالم برزخ برای ما سخت است؛ زیرا انسان فقط با نظام حاکم بر این جهان آشناست، لذا درک چگونگی پدیدههای جهان برزخ برای وی نامفهوم است، مگر آنکه بتواند به تجرد
برزخی برسد. (۵)
از این رو، اثبات تکامل برزخی از مسیر استدلال عقلی و بدون تکیه بر منابع وحیانی، دشوار و غیرممکن است؛ زیرا رکن و پایه اصلی رشد و تکامل در نگاه عقلی و فلسفه، ماده و حرکت است و چون در عالم برزخ، ماده نیست، پس تحول و دگرگونی نیز نخواهد بود، اما چون منطق وحی فرموده که بعد از حیات دنیوی هنوز زمینه رشد و تکامل و نیز تنزل و انحطاط وجود دارد، عقل و فلسفه نیز به تبع وحی و شرع میتواند تکامل را اثبات کند. (۶)
رای درک سادهای از معنای تکامل برزخی میتوان به مفاهیم ملموستری نیز اشاره کرد. ازجمله اینکه نفس در عالم رؤیا در عین حالی که از تدبیر بدن مادی فارغ است، به ادراکاتی بالاتر دست مییابد که خود نوعی از تکامل و سیر برزخی است. در عالم خواب - که مرتبهای از مرگ است - هم جدایی نفس از ماده و بدن، قابلدرک است و هم اطلاع یافتن از چیزهای جدید که زمینه تکامل علمی میشود. چنانکه در عالم خواب، تکامل علمی رخ میدهد و این تکامل با ماده و حرکت جسمانی همراه نیست، تکامل برزخی هم همینطور است.
همچنانکه به گفته ملاصدرا پایان یک حرکت و بهغایت رسیدن آن از یک لحاظ، مرگ محسوب میشود، ولی در عالم بالاتر، تولد و آغاز حرکتی دوباره است. (۷)
تکامل برزخی از منظر قرآن
در ارتباط با موضوع تکامل برزخی به برخی آیات قرآن استشهاد شده است که بهطور کلی و بهصورت اجمالی بر وجود نوعی از تحول و دگرگونی (چه تکاملی و چه تنازلی) در حال انسانها پس از مرگ در عالم برزخ و حتی در عالم قیامت دلالت دارد.
الف) آیات دال بر رشد و دوام پاداش عمل
دستهای از آیات قرآن هستند که دلالت بر رشد دائمی اعمال و دوام پاداش بر آنها دارند؛ از قبیل: «و هر کس کار نیکی انجام دهد ما برایش در آن نیکی میافزاییم.» (۸)؛
«خداوند ربا را نابود میکند و صدقات را فزونی میبخشد.» (۹)؛ «هر کس کشت آخرت بخواهد بر کشت او میافزاییم.» (۱۰)؛ «بیقین خداوند ذرهای به کسی ستم نمیکند و اگر همان اندازه کار نیک باشد آن را دوچندان میکند و از نزد خود پاداشی بزرگ عطا مینماید.» (۱۱)؛
«کیست آن که به خداوند قرضالحسنه دهد تا خدا آن را برایش چندین برابر فزونتر کند؟!» (۱۲) و ... این دسته از آیات بر رشد و توسعه دائمی اعمال دلالت دارد؛ چنانکه از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) روایت شده است که فرمود: «إِنَ اللَّهَ لَیُرَبِّی لِأَحَدِکُمُ التَّمْرَهَ وَ اللُّقْمَهَ، کَمَا یُرَبِّی أَحَدُکُمْ فَلُوَّهُ وَ فَصِیلَهُ حَتَّى یَکُونَ مِثْلَ أُحُد»؛ همانگونه که فردی از شما کُرّه اسب یا بچه شتر خود را میپروراند، خداوند نیز یکدانه خرما یا لقمه نان [صدقه] را برای شما میپروراند چندانکه بهاندازه کوه اُحُد میشود. (۱۳)
ب) آیه نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ؛
«البته این ماییم که مردهها را زنده میکنیم و آنچه را از پیش فرستادهاند (از عملهای حال حیات) و آثار (پس از مرگ) آنها را مینویسیم و همهچیز را در نسخهای آشکار (لوح محفوظ) بهطور فراگیر برشمردهایم. (۱۴)
ما قَدَّمُوا به اعمال خوب و بدی تفسیر شده است که انسانها در زمان حیات دنیوی خود، از پیش میفرستند و (وَ آثارَهُمْ) به اعمال خوب و بدی معنا شده است که منشأ خیر و شر واقع شده و آثار و گستره تأثیر آنها بعد از مرگ انسانها باقی است و نفع و ضرر آن اعمال، تداوم داشته و موجب خیر و برکت و یا شر و زیان میشود. (۱۵) و به همان میزان آثار اعمال (خیر و شر) در عالم برزخ پاداش مییابد. (۱۶)
این بیانگر این نکته است که هر انسانی در عالم برزخ تحت تأثیر آثار اعمال خود، سیر تکاملی و یا تنزلی خود را طی میکند.
ج) دیگر آیات
دسته دیگر از آیات قرآن نیز وجود دارد که در موضوع تکامل برزخی مورد استشهاد برخی مفسران واقع شده است؛ مانند: سوره آلعمران، آیه ۷۷، سوره یس، آیه ۲۶، سوره ق، آیه ۳۵ و ... که به دلیل طولانی شدن مطلب، فقط بدانها اشاره شد و برای مشاهده استدلال مفسران به تفاسیر مراجعه شود.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
۱. اصفهانی، سید عبدالله، تکامل برزخی از منظر عقل و نقل، نشریه: الهیات قرآنی، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ ش. شماره ۱۸۳، صص ۹ - ۲۶.
۲. اسد علیزاده، اکبر، تکامل برزخی از نگاه معارف عقلی و نقلی، نشریه: آیین حکمت، پاییز ۱۳۹۱ ش. سال چهارم، شماره ۱۳، صص ۲۳ - ۲۷.
۳. حسنلو، نصیرالله، تکامل برزخی از دیدگاه علامه حسنزاده آملی، نشر: دانشیاران ایران، اول، ۱۳۹۴ ش.
۴. صداقت، محمد عارف، تکامل برزخی یا رشد پس از مرگ، قم، نشر زائر، ۱۳۹۲ ش.
پینوشتها:
۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی ط – الإسلامیه، تهران، دارالکتب الإسلامی، چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۵، ص ۹؛ نیز همان، ج ۶، ص ۳؛ شیخ صدوق، الأمالی، تهران، کتابچی، ششم، ۱۳۷۶ ش، ص ۵۱۲. ۲. چنانکه حضرت علی (ع) فرمودهاند: «فَإِنَّ الدُّنْیا لَمْ تُخْلَقْ لَکمْ دَارَ مُقَامٍ بَلْ خُلِقَتْ لَکمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا الأَعْمَالَ إِلَی دَارِ الْقَرَارِ»؛ دنیا برای شما، سرای ثبات و قرار آفریده نشده است؛ بلکه آفریده شده تا عبورگاه باشد و از آن، زاد و توشه و اعمال صالح برای سرای قرار و ثبات فراهم کنید. (شریف الرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، قم، هجرت، اول، ۱۴۱۴ ق. ص ۱۹۰)؛ «إِنَّ الْیوْمَ عَمَلٌ وَلا حِسَابَ وَغَداً حِسَابٌ وَلا عَمَل»؛ امروز، هنگام عمل است نه حسابرسی و فردا روز حسابرسی است. (همو، ص ۸۴.)
۳. ر.ک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، صدرا، ج۸، ص ۲۵۷.
۴. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، نشر اسراء، ج ۱، ص ۲۴۵. ۵. ر.ک: شجاعی، محمد، معاد یا بازگشت بهسوی خدا، ناشر: شرکت سهامی انتشار، ششم، ۱۳۹۹ ش، ج ۱، ص ۱۳۴.
۶. ر.ک: حسنزاده آملی، حسن، صد و ده اشاره، قم، ناشر: الف، لام، میم، ص ۲۴۰.
۷. شیرازی، صدرالدین محمد (ملاصدرا)، الشواهد الربوبیه، چاپ اول، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، ۱۳۸۲ ش. ص ۱۱۳.
۸. شوری، آیه ۲۳.
۹. بقره، آیه ۲۷۶.
۱۰. شوری، آیه ۲۰.
۱۱. نساء، آیه ۴۰.
۱۲. بقره، آیه ۲۴۵.
۱۳. شریف الرضی، محمد بن حسین، المجازات النبویه، قم، دارالحدیث، اول، ۱۴۲۲ ق / ۱۳۸۰ ش. ص ۳۴۳.
۱۴. یس، آیه ۱۲.
۱۵. ر.ک: طوسی، محمد بن حسن، التبیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا، ج ۸، ص ۴۴۷؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، پنجم، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۷، ص ۶۶؛ همو، ترجمه المیزان، سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، پنجم، ۱۳۷۴ ش. ج ۱۷، ص ۹۶؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، ۱۳۷۴ ش، ج ۱۸، ص ۳۳۲.
۱۶. «فهو فی البرزخ مثاب أو معذب بما کسبته من الأفعال.» طباطبایی، المیزان، ج ۱، ص ۲۰۸.
*حسن بشارتی راد