نبردی که آینده فناوری و قدرت جهانی را هدف گرفته است
آرش فهیم
نبردهای نظامی قبلا براساس تعداد شلیک توپ و بمب و موشک و رژهتانکها و جنگافزارهای سنگین و تسلیحات مختلف سنجیده میشد، اما کمتر کسی فکرش را میکرد که روزگاری برسد که بخشی از جنگ بین قدرتها و تمدنها در تاروپودِ سیلیکونیِ تراشههایی کوچکتر از ناخن یک انسان بتپد! تمدن مدرن، از شریانهای صنعتی تا نبض روزمره زندگی ما، به این مغزهای مایکروسکوپی وابسته شده است؛ غولهای فلزی و خودروهایی که در بحران کرونا به آهنقراضههایی معطل در پارکینگها تبدیل شدند، فقط یک پیشدرآمد تلخ بود تا بدانیم اگر شریان نیمههادیها قطع شود، جهان چگونه در جایش قفل خواهد شد.
مستند «جنگ تراشهها: نبرد برای سلطه نیمههادیها» ساخته نیکولا وسکوواچی، دقیقاً انگشت روی همین «پاشنه آشیل» اقتصاد و امنیت جهانی میگذارد. دوربین فیلم با ریتمی نفسگیر و لحنی افشاگرانه، از تایوان و کورههای داغ شرکت TSMC تا قلب تصمیمگیری در سانفرانسیسکو، بروکسل و پکن را میپیماید تا نشان دهد چگونه یک قطعه ریز الکترونیکی، دو قدرت جهانی یعنی آمریکا و چین را در آستانه یک تقابل سرنوشتساز قرار داده است. وسکوواچی با مصاحبه با چهرههای کلیدی این صنعت- از بنیانگذار TSMC تا مدیران ارشد اینتل و ASML-یک پرتره تکاندهنده و ژئوپلیتیک از معرکهای خلق میکند که در آن هر بحران سیاسی در تایوان میتواند به ریزش زلزلهوار اقتصاد غرب منجر شود. این اثر فقط یک مستند درباره فناوری نیست؛ نمایشی حماسی و هشداردهنده از نبردی است که آینده قدرت، تورم و امنیت قرن حاضر را رقم میزند.
مستند «جنگ تراشهها: نبرد برای سلطه نیمههادیها» با عنوان اصلی Chip War: The Race for Semiconductor Supremacy، محصول سال ۲۰۲۳ فرانسه به کارگردانی نیکولا وسکوواچی است که توسط شرکت «بابل داک» تولید شده و نسخه انگلیسی آن در سال ۲۰۲۴ از سوی پلتفرم «تایوان پلاس» منتشر شد. این اثر ۵۱ دقیقهای، رقابت بر سر نیمههادیها را از یک مسئله صنعتی فراتر برده و آن را به یکی از محورهای اصلی رقابت ژئوپلیتیک آمریکا، چین، تایوان و اروپا تبدیل میکند.
فیلم از بحران کمبود تراشه در دوران همهگیری کرونا آغاز میکند؛ بحرانی که نشان داد وابستگی اقتصاد جهانی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان تا چه اندازه میتواند زنجیرههای تأمین را آسیبپذیر کند. مستند برآورد میکند که کمبود نیمههادی در سال ۲۰۲۱ مانع تولید حدود ۱۰ میلیون خودرو در جهان شد؛ نمونهای که از نگاه فیلم نشان میدهد تراشهها چگونه از یک قطعه کوچک الکترونیکی به عاملی مؤثر بر تولید، تورم و اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند.
در مرکز این زنجیره، تایوان و شرکت TSMC قرار دارند. مستند با اشاره به تمرکز بالای تولید تراشه در این جزیره، وابستگی اقتصاد جهانی به ثبات تایوان را برجسته میکند؛ بهگونهای که هرگونه بحران سیاسی یا نظامی در این منطقه میتواند پیامدهایی فراتر از شرق آسیا داشته باشد. نسخه رسمی «تایوان پلاس» سهم تایوان از تولید تراشههای جهان را ۶۳ درصد اعلام میکند.
فیلم در ادامه، این وابستگی فناورانه را به رقابت فزاینده آمریکا و چین پیوند میدهد. تلاش چین برای تقویت ظرفیت داخلی تولید نیمههادیها در کنار سیاست آمریکا برای کاهش وابستگی به تولید آسیایی، بخشی از نبرد گستردهتری است که در آن فناوری، اقتصاد و امنیت ملی درهم تنیده شدهاند.
یکی از محورهای این رقابت، سیاست آمریکا برای بازگرداندن بخشی از ظرفیت تولید تراشه به خاک این کشور است. مستند به قانون CHIPS and Science Act و برنامههای آمریکا برای تقویت تولید داخلی اشاره میکند و در کنار آن، تلاش اروپا برای افزایش استقلال صنعتی خود را نیز بررسی میکند. در همین چارچوب، فیلم از تایوان و شانگهای تا بروکسل و سانفرانسیسکو را دنبال میکند و با بازیگران مختلف صنعت نیمههادی گفتوگو دارد.
«جنگ تراشهها» در بخشهایی از روایت خود به اروپا و شرکت ASML نیز میپردازد؛ شرکتی که جایگاهی کلیدی در زنجیره جهانی تجهیزات ساخت تراشه دارد. به این ترتیب، روایت فیلم صرفاً به تقابل واشنگتن و پکن محدود نمیشود و شبکهای از وابستگیهای متقابل میان تایوان، آمریکا، چین و اروپا را ترسیم میکند. پیتر ونینک، مدیرعامل وقت ASML، نیز از جمله چهرههایی است که در این مستند درباره موقعیت اروپا در این رقابت صحبت میکند.
نیکولا وسکوواچی، کارگردان فیلم، روزنامهنگار تحقیقی است و مستند نیز بر گفتوگو با چهرههای مؤثر صنعت نیمههادی بنا شده است. از جمله موریس چانگ، بنیانگذار TSMC، و پت گلسینگر، مدیرعامل وقت اینتل، در فیلم درباره ابعاد مختلف این رقابت سخن میگویند.
این مستند، ابتدا در فرانسه و مارس ۲۰۲۳ منتشر شد و شبکههایی همچون ARTE France،
RTBF، Radio-Canada، RTS و VRT نیز در انتشار آن مشارکت داشتند. «جنگ تراشهها» همچنین در جشنواره
Life After Oil International Film Festival 2024 به عنوان فیلم منتخب حضور داشته است.
نسخه انگلیسی مستند که «تایوان پلاس» در اکتبر ۲۰۲۴ منتشر کرد نیز با استقبال قابل توجهی مواجه شده. «جنگ تراشهها» در نهایت این پرسش را پیش میکشد که در جهانی که بخش بزرگی از تولید نیمههادیهای پیشرفته در تعداد محدودی از کشورها متمرکز شده، اگر یکی از حلقههای اصلی این زنجیره دچار بحران شود، چه بر سر اقتصاد و امنیت جهانی خواهد آمد؟ مستند از همین مسیر، صنعت تراشه را به یکی از میدانهای اصلی رقابت قدرتهای بزرگ در قرن بیستویکم تبدیل میکند.