پلـه اول موفقیـت در مـدرسه تقویت مهارت سازگاری دانشآموزان با جمع
کیف چرم مشکیام عکس یک موتورسوار قرمزرنگ داشت. به همراه پدرم از بازار صفای بوشهر خریدمش. بزرگ و جادار بود. پدرم گفت: «بادوام هست و برای حمل دفتر و کتاب مدرسهات، در باران بوشهر که مثل دماسب میبارد، مناسب است.» من همیشه همه سنگینی بارم را یکجا بلند کردهام. دوست ندارم نصفیاش بماند برای دیگری یا برای فردا و پسفردا. همه کتابهایم را گذاشتم توی کیف چرم موتوری و مانتو شلوار خاکستری یونیفرم مدرسه را پوشیدم. کلاه زیر مقنعهام را گذاشتم و رویش مقنعه را به سر کردم. در آیینه نگریستم. شش سال و خردهای داشتم با شناسنامهای که یک سال برای جلو انداختنِ رفتن به مدرسه بزرگتر گرفته شده بود. آنوقت همه برای رساندنمان به دنیای بزرگترها عجله داشتند. آستین مانتوام انگشتانِ دستانم را پوشانده بودند. کلاه زیر مقنعهام کج شده بود و موهایم زیر مقنعه یک تپه دیده میشدند. شانههایم زیر بار سنگین کیف موتوری فروافتاده بودند. از کوچه خاکی به سمت دبستان رهسپار شدم.
آمادگی شروع مدرسه برای کلیه دانشآموزان در هر مقطع تحصیلی، بسیار مهم است؛ زیرا باعث میشود که فرزندان شما بتوانند بهترین عملکرد خود را در محیط آموزشی به نمایش بگذارند. اگر دانشآموزان به لحاظ روحی و جسمی آمادگی شروع مدرسه را در سال تحصیلی جدید نداشته باشند، ممکن است در ادامه مسیر آموزش و فراگیری مطالب جدید با مشکلات عدیدهای روبهرو شوند و نتوانند بهترین نتایج را در پایان سال کسب کنند.
آمادگی شروع مدرسه به لحاظ جسمانی شامل سلامتی بدن، خواب کافی، تغذیه مناسب و ورزش منظم است. این عوامل میتوانند سبب بهبود حافظه، تمرکز و توجه دانشآموزان را شوند و به آنها کمک کنند تا در کلاس درسهای مختلف، بهترین عملکرد را داشته باشند.
آمادگی روحی شامل برخورداری از اعتمادبهنفس کافی، انگیزه، انعطافپذیری و مهارتهای مدیریت فشار روانی است. این عوامل میتوانند به دانشآموزان کمک کنند تا با موفقیت، چالشهای تحصیلی خود را پشتسر بگذارند و در راستای اهداف و آمال تحصیلی خود قدم بردارند.
توسعه مهارتهای اجتماعی در آمادگی برای مدرسه
توانایی برقراری ارتباط با همسالان و مربیان، هسته مرکزی موفقیت در محیط مدرسه است. کودکانی که پیش از ورود به دبستان، مهارتهای اجتماعی مانند اشتراکگذاری، نوبت گرفتن و همدلی را در محیطهایی مانند مهدکودک تمرین کردهاند، با فشار روانی بسیار کمتری مواجه میشوند و سریعتر با محیط جدید سازگار میگردند.
مریم دانشی یک روانشناس کودک توضیح میدهد: «مهارتهای اجتماعی به کودک کمک میکنند تا جایگاه خود را در یک گروه پیدا کند. براساس تحقیقات روانشناسی کودک، بیش از ۷۰ درصد از مشکلات روزهای ابتدایی مدرسه، ریشه در ضعف مهارتهای ارتباطی دارد، نه ضعف تحصیلی! کودک باید یاد بگیرد که چگونه احساسات خود را بیان کند و به قوانین گروه احترام بگذارد؟ برای مثال، زمانی که کودک بر سر یک اسباببازی با دوستش اختلاف پیدا میکند، بهجای پرخاشگری، باید بتواند از کلمات برای حل مسئله استفاده کند. در مهدکودک افق روشن، ما از طریق بازیهای گروهی هدفمند، این مهارتها را بهصورت عملی آموزش میدهیم.»
این روانشناس کودک توصیه دارد: «در خانه، بازیهای نوبتی (مثل منچ یا مار و پله) انجام دهید و روی مفهوم «صبرکردن تا رسیدن نوبت» تأکید کنید. همچنین، ترتیبدادن قرارهای بازی با کودکان همسنوسال میتواند یک تمرین عالی برای تقویت مهارتهای اجتماعی کودکان باشد. والدینی که این آموزشها را جدی میگیرند، فرزندانی با اعتمادبهنفس بالاتر تربیت میکنند.»
مدرسهها محیطهایی هستند که کودک باید بتواند بهتنهایی از پسکارهای شخصی خود برآید. استقلال در غذاخوردن، استفاده از سرویس بهداشتی، پوشیدن لباس و مراقبت از وسایل شخصی، از مهمترین ابعاد آمادگی کودکان برای ورود بهنظام آموزشی رسمی است.
دانشی روانشناس در تکمیل صحبتهایش میگوید: «هیچچیز بهاندازه وابستگی شدید به والدین نمیتواند مانع از شکوفایی کودک در مدرسه شود. معلمها در مدارس ابتدایی فرصت کافی برای رسیدگی به نیازهای اولیه و شخصی تکتک دانشآموزان را ندارند؛ بنابراین، کودکانی که مستقل بار نیامدهاند، دچار اضطراب شدید میشوند. کودک باید بداند چگونه زیپ کیف خود را باز کند، کفشهایش را بپوشد و از وسایل تحریرش مراقبت کند.
نکته عملی: از همین امروز شروع کنید. اجازه دهید فرزندتان خودش لباسهایش را انتخاب کرده و بپوشد، حتی اگر زمان بیشتری میبرد. به او مسئولیتهای کوچک مانند مرتبکردن تخت یا چیدن میز غذا بدهید. توسعه مهارتهای حرکتی ظریف مانند کار با قیچی یا بستن دکمهها، علاوه بر افزایش استقلال، عضلات دست را برای نوشتن و دستگرفتن مداد آماده میکند.»
آنچه والدین باید
در آستانه شروع سال تحصیلی جدید بدانند
رفتن به مدرسه یکی از مراحل مهم زندگی هر فرد است؛ کودکان از همان ۶ تا ۷ سالگی با رفتن به مدرسه با جامعه بزرگتری آشنا میشوند؛ دیدن بزرگسالانی مانند مدیر و معلمها و تعداد زیادی همسن و سالها که تقریباً نیمی از روزشان را در کنار یکدیگر هستند؛ به همین دلیل کودکان باید با آمادگی کامل به مدرسه بروند؛ مهمترین اصل یادگیری در فضای آموزشی، اعتماد اولیا به معلم و برقراری یک رابطه آرامشبخش، قوی و امن بین اولیا، معلمان و دانشآموز است.
اولین مرحله برای آمادهکردن فرزندان برای رفتن به مدرسه، تهیه لوازم موردنیاز آنها شامل نوشتافزار، کیف، جامدادی، و تهیه کفش و لباس مناسب است.
یک دانشآموز باید از همان ابتدای سال برنامه منظمی برای انجام تکالیف مدرسه، بازی و تفریح داشته باشد؛ بهاینترتیب هم از تکالیف مدرسه بازنمیماند و هم به بازی و تفریح خود میرسد؛ درعینحال فرزند منظمی تربیت شده که تلاش میکند به همه کارهای خود برسد و دانشآموز موفقی باشد.
ژاله راستی عمادآبادی کارشناس گروه بهداشت عمومی دانشکده بهداشت دانشگاه علومپزشکی شیراز جهت آمادگی برای ورود به مدرسه و سال تحصیلی جدید میگوید: «یکی دیگر از مواردی که برای آمادهکردن و رفتن بچهها به مدرسه اهمیت دارد، تنظیم خواب آنها است. دانشآموز باید بهموقع بخوابد تا صبح سروقت بیدار شود؛ بهویژه اگر کودک عادت دارد تا دیروقت بیدار بماند، باید بهمرور ساعت خواب او تغییر کرده تا به ساعت خواب ایدهآل نزدیک شود.
آموزش رعایت بهداشت فردی به کودکان از نکات مهمی است که والدین باید بادقت نظر ویژهای به فرزندانشان آموزش دهند، زیرا این موضوع میتواند در سلامت سایر دانشآموزان نیز نقش مهمی داشته باشد. دانشآموزان بازیگوش معمولاً یکرشته موارد را فراموش میکنند؛ والدین باید نکات مهم را به آنان یادآوری کنند؛ به طور مثال تکالیف مدرسه یا عادتهایی که در زمان مدرسه رفتن رعایت میکرده و در طول دوره تابستان فراموش کرده است.»
این کارشناس بهداشت در ادامه میافزاید: «والدینی که در جلسات اولیاومربیان شرکت میکنند، معمولاً والدین همراهتری هستند؛ بدین صورت با کادر مدرسه بیشتر آشنا شده و اطلاع دقیقتری از وضعیت فرزندشان خواهند داشت.
کتابخواندن، یک روش آمادهکردن فرزندان برای رفتن به مدرسه است کودکانی که با کتاب آشنایی دارند، راحتتر با محیط مدرسه خو میگیرند؛ مهارتهای اجتماعی در مدرسه بسیار اهمیت دارند و نقش مهمی در تعامل کودک با همسالان و معلمان ایفا میکنند؛ بهطور مثال قبل از شروع مدرسه، کودک را در موقعیتهای اجتماعی مانند پارک یا مهمانیهای دوستانه قرار دهید تا بیاموزد چگونه با دیگران گفتوگو کند، بهنوبت صحبت کند و در بازیها همکاری داشته باشد.»
وی در تکمیل صحبتهایش میگوید: «کودکانی که بامهارتهای ابتدایی مدرسه آشنا هستند، با اعتمادبهنفس بیشتری این مرحله را شروع میکنند؛ مثلاً استفاده از وسایل شخصی و رعایت قوانین ساده مانند نوبت گرفتن را میتوان با بازیهای ساده به کودک آموزش داد؛ برخی کودکان ممکن است به دلیل جداشدن از والدین خود در زمان مدرسه رفتن احساس نگرانی کنند؛ باید با او درباره این نگرانیها صحبت کرد و به او اطمینان داد که آنها همیشه در دسترس هستند؛ تمرینهای کوتاهمدت جدایی، مانند سپریکردن زمان کوتاهی با اعضای دیگر خانواده، میتواند به کاهش اضطراب جدایی کمک کند.
ورود کودکی شاد، راحت و آزاد به مدرسه، با فضایی از مقررات خاص تعلیموتربیتی و الزام او به رعایت این مقررات، اولین و اساسیترین چالش وی در مدرسه، یعنی خانه دوم او است؛ بنابراین میزان آگاهی والدین از فضای مدرسه به آنها کمک میکند تا حضور فرزندشان در این فضای تأثیرگذار، خوشایندتر و بهیادماندنیتر شود.
آمادگی کودک برای رفتن به مدرسه فرایندی است که نیاز به توجه و همراهی والدین دارد و باتوجهبه این که مدرسه بخش مهمی از زندگی هر کودکونوجوان را تشکیل میدهد و آینده آنها تا حد زیادی به عملکردشان در مدرسه بستگی دارد، باید تجربهای مثبت و دلنشین برای آنان فراهم کرد و آنها را برای مواجهه با این مرحله مهم از زندگی آماده ساخت که این مهم قطعاً با همکاری بین والدین و اولیا مدرسه نتایج درخشانتری به دنبال خواهد داشت.»
تنظیم خواب برای ورود به ماه مدرسه
برای بیشتر خانوادهها، تابستان فصل گردش و بازی، رفتن به تعطیلات و انجام فعالیتهای تفریحی است. مسافرت، شبها تا دیروقت بیدارماندن و خارجشدن از
نظم و انضباط مدرسه، یعنی زمان رفتن به رختخواب و بیدارشدن از خواب در تابستان، با روزهای دیگر در سال تحصیلی تفاوت زیادی دارد. روزها یکی پس از دیگری میگذرند و بهسرعت به اولین روز مدرسه نزدیک میشویم. در این شرایط، خانوادهها چطور میتوانند به روال صحیحِ خوابیدن و بیدارشدن بازگردند؟ در ادامه، ۵ نکته ضروری برای تنظیم خواب کودک را بیان میکنیم. همچنین آخرین یافتهها در مورد اهمیت خواب را ارائه میدهیم تا به خانوادهها کمک کنیم که سال تحصیلی جدید را با موفقیت آغاز کنند. یک یا دو هفته پیش از بازشدن مدارس، زمان خواب کودک را تنظیم کنید. هر شب او را ۵ تا ۱۵ دقیقه زودتر به رختخواب ببرید تا بهتدریج به زمان خواب ایدئال و مناسب برسید. این کار باعث میشود که همه اعضای خانواده بهتدریج خود را با ساعت خواب جدید وفق دهند و ساعت زیستی کودک نیز دوباره تنظیم شود، بهجای اینکه درست پیش از بازشدن مدرسه، تغییری ناگهانی و تکاندهنده ایجاد شود و ناگهان کودک مجبور شود تا ساعت خواب خود را تغییر دهد. اگر بهآرامی خود را به روال و برنامه سال تحصیلی جدید عادت دهید، با رسیدن اولین روز مدرسه، برنامه و زمانبندی جدید طبیعی به نظر میرسد و روز اول مدرسه را با شادی و لبخند آغاز میکنید. پیش از صحبتکردن در مورد زمان خواب، بهتر است بدانید که کودک شما به چند ساعت خواب نیاز دارد و میزان ایدئال خواب چند ساعت است. به گفته بنیاد ملی خواب آمریکا، میزان مناسب خواب برای گروههای سنی مختلف عبارتاند از:
کودکان پیشدبستانی ۳ تا ۵ساله:۱۰ تا ۱۳ ساعت
کودکان دبستانی ۶ تا ۱۳ساله: ۹ تا ۱۱ ساعت
نوجوانان ۱۴ تا ۱۷ساله: ۸ تا ۱۰ ساعت
جوانان ۱۸ تا ۲۵ساله: ۷ تا ۹ ساعت
یکی از سختترین کارها برای والدین این است که به زمان خواب ثابت و منظم پایبند باشند، ولی این توصیه از نظر متخصصان بسیار مهم است. داشتن زمان خواب ثابت (حتی در آخر هفته)، موجب میشود که ساعت زیستی بدن کودک الگوی ثابت و بدون وقفهای داشته باشد. این موجب عملکرد فیزیکی و ذهنی سالمتر و همچنین رفتارهای بهتر کودک میشود. شاید بهتر باشد که مراسم قبل از خواب کودک را با انجام کارهایی شروع کنید که زمینه را برای داشتن صبحی آرام و بدون فشار روانی فراهم میکنند. این کارها میتواند شامل کنترلکردن تکالیف مدرسه، قراردادن کتابها و لوازم مدرسه در کولهپشتی کودک، انتخابکردن و بیرون گذاشتن لباسها و کفشهای کودک برای روز بعد و آمادهکردن تغذیه و خوراکی برای مدرسه باشد.
گاهی صبحها بسیار پرمشغله و گیجکننده است، بهویژه اگر بیش از یک کودک داشته باشید و علاوهبر آن، مجبور باشید به همسرتان نیز برای آمادهشدن و رفتن به محل کار کمک کنید؛ ولی وقتی از شب قبل کارهای مربوط به صبح را انجام میدهید، هنگام صبح فشار روانی ندارید و از آشفتگی و مشکلات معمول صبحها جلوگیری میکنید.
کنترل اضطراب بازگشت به مدرسه
مقداری نگرانی یا فشار روانی در آستانه شروع سال تحصیلی، بهویژه در روزهای نخست، میتواند طبیعی باشد. بااینحال اگر اضطراب شدید یا طولانیمدت باشد و در خواب، فعالیتهای روزانه یا رفتن به مدرسه اختلال ایجاد کند، بهتر است موضوع جدیتر بررسی شود. اضطراب معمولاً زمانی ایجاد میشود که ما با یک پدیده ناشناخته مواجه هستیم یا به زبان ساده نمیدانیم قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ یکی از راهکارهایی که میتوانید امتحان کنید، مرور ذهنی روز اول مدرسه است. در مکانی آرام قرار بگیرید و مراحل روز اول، از آمادهشدن در خانه تا ورود به مدرسه و کلاس را تصور کنید. علاوه بر این، آمادهکردن وسایل و لباسها، آشناشدن با برنامه مدرسه و صحبتکردن درباره نگرانیها و پاسخ به این گفتوگوی ذهنی، میتواند احساس آمادگی بیشتری ایجاد کند. فرقی نمیکند دبستانی باشید یا دبیرستانی؟ آمادگی برای روز اول مدرسه میتواند بخشی از نگرانیهای مربوط به شروع سال تحصیلی را کاهش دهد و کمک کند بانظم و آرامش بیشتری وارد برنامه جدید شوید. برای روز اول بازگشت به مدرسه میتوانید به این صورت برنامهریزی کنید:
-فهرستی از اهدافتان برای سال جدید تهیه کنید.
- کتابدرسی و لوازمتحریرتان را از شب قبل آماده کنید.
- صبحانه روز بعد را از شب قبل تهیه کنید.
- صبح کمی زودتر بیدار شوید تا بدون عجله آماده شوید.
- لباسهایتان را از روز قبل اتو بزنید و مرتب کنید.
- روز اول را با یکی از دوستان یا اعضای خانواده به مدرسه بروید.