از جنگ و قرارداد تا نفوذ بیگانگان روایت دو قرن التهاب در تاریخ ایران
محمد محمدی افران
«التهاب دویستساله» نوشته سیدسعید آریانژاد، با عنوان فرعی «نگاهی گذرا به عصر قاجار و پهلوی بر مبنای تاریخنگری تحلیلی رهبر معظم انقلاب حضرت آیتالله خامنهای»، اثری درباره تاریخ معاصر ایران و بررسی تحولات دوره قاجار و پهلوی از منظر تاریخنگری تحلیلی شهید آیتالله خامنهای است. این کتاب توسط انتشارات دانشگاه جامع امام حسین(ع) منتشر شده و مقدمه آن را دکتر موسی نجفی نوشته است.
نویسنده در این اثر به سراغ یکی از دورههای پرحادثه تاریخ ایران رفته است؛ دورهای که از قاجار آغاز میشود و با حکومت پهلوی ادامه پیدا میکند و در آن، مجموعهای از جنگها، قراردادها، دخالت قدرتهای خارجی، ضعف حکومتهای مرکزی، عقبماندگی و تحولات سیاسی و اجتماعی رقم خورده است. «التهاب دویستساله» تلاش دارد این حوادث را در قالب روایتی کوتاه و نسبتاً ساده کنار یکدیگر قرار دهد و از خلال آنها تصویری از وضعیت ایران پیش از انقلاب اسلامی ارائه کند.
محور اصلی کتاب، صرفاً بازگویی وقایع تاریخی نیست. نویسنده تلاش کرده است حوادث و شخصیتهای مهم این دوره را با تکیه بر نگاه تحلیلی شهید آیتالله خامنهای بررسی کند؛ از همین رو در بخشهای مختلف کتاب، بیانات ایشان درباره رخدادهای تاریخ معاصر در کنار روایت تاریخی قرار گرفته است. این شیوه باعث شده حوادثی مانند قراردادها، جنگها، امتیازات، دخالت بیگانگان و عملکرد حکومتهای قاجار و پهلوی، در چارچوبی تحلیلیتر مورد توجه قرار گیرند.
یکی از مباحث مورد توجه کتاب، نسبت میان ضعف داخلی و فشار خارجی در تحولات تاریخی ایران است. در روایت «التهاب دویستساله»، بسیاری از مشکلات ایران در این دوره در پیوند میان عملکرد حکومتها و نفوذ قدرتهای خارجی بررسی میشود. نویسنده در همین چارچوب به شرایطی میپردازد که در آن قدرتهای خارجی توانستند از ضعف ساختار سیاسی و نظامی ایران استفاده کنند و در مسائل مختلف کشور مداخله داشته باشند.
کتاب از این منظر، تاریخ را صرفاً مجموعهای از حوادث متعلق به گذشته نمیداند. در متن کتاب بر اهمیت مطالعه تاریخ و عبرت گرفتن از سرنوشت ملتها تأکید شده است. نویسنده در آغاز بحث خود، با طرح این پرسش که چرا باید تاریخ خواند، به آیات قرآن و بیانات امام شهید درباره اهمیت تاریخ مراجعه میکند. در بخشی از این مباحث، بر این نکته تأکید میشود که حضور گسترده تاریخ در قرآن نشاندهنده اهمیت آن در هدایت و تربیت انسان است و حوادث تاریخی میتوانند زمینهای برای شناخت رفتار انسانها و نتایج انتخابهای آنان باشند.
امام شهید آیتالله خامنهای در یکی از بیاناتی که در کتاب مورد استناد قرار گرفته، درباره اهمیت تاریخ میفرمایند: «بنابراین تاریخ مهم است؛ از اهمیت تاریخ نبایستی صرفنظر کرد. تاریخ، عبرت است.» این نگاه، مبنایی برای رویکرد کتاب به تاریخ معاصر ایران قرار گرفته است؛ یعنی توجه به گذشته با هدف شناخت عوامل شکلدهنده به وضعیت سیاسی و اجتماعی کشور و بررسی پیامدهای تصمیمها و عملکرد حکومتها.
ساختار «التهاب دویستساله» در دو فصل اصلی شکل گرفته است. فصل نخست به دوره قاجار و قاجاریان اختصاص دارد و در آن، ضمن معرفی برخی شخصیتهای برجسته و رخدادهای مهم، به مصائب و مشکلاتی که در این دوره متوجه ایران و ایرانیان شده پرداخته میشود. جنگها، دخالت قدرتهای خارجی و تحولات سیاسی این دوره در کنار بیانات تحلیلی آیتالله خامنهای قرار گرفتهاند.
فصل دوم به دوران پهلوی اختصاص دارد و دوره حکومت رضاخان و محمدرضا پهلوی را بررسی میکند. در این بخش نیز نویسنده سراغ شخصیتها و رویدادهای مهم این دوره رفته و تلاش کرده است تصویری فشرده از تحولات سیاسی، اجتماعی و تاریخی ایران در دوران پهلوی ارائه کند. در روایت این دوره، موضوعاتی همچون وابستگی سیاسی، حضور و نفوذ قدرتهای خارجی و وضعیت کشور در سالهای حکومت پهلوی مورد توجه قرار گرفته است.
یکی از ویژگیهای کتاب، استفاده همزمان از روایت تاریخی و بیانات آیتالله خامنهای است. نویسنده در موارد مختلف، سخنان ایشان را در ارتباط با یک رویداد تاریخی انتخاب کرده و در کنار روایت آن حادثه قرار داده است. به این ترتیب، مخاطب با دو سطح از متن مواجه میشود؛ نخست، شرح مختصر یک واقعه و سپس تحلیلی که از منظر تاریخنگری رهبر انقلاب درباره آن واقعه ارائه
شده است.
نثر کتاب نیز با هدف ارائه روایتی ساده و قابل فهم از تاریخ معاصر تنظیم شده است. نویسنده تلاش کرده است حجم گستردهای از حوادث دوره قاجار و پهلوی را در قالبی مختصر ارائه کند تا مخاطب برای دنبال کردن خط اصلی تحولات، با متنی پیچیده و تخصصی مواجه نباشد. همین ویژگی، «التهاب دویستساله» را بیشتر به یک مدخل برای ورود به تاریخ معاصر ایران نزدیک میکند تا اثری تفصیلی و دانشگاهی درباره تمام جزئیات این دوره.
عنوان «التهاب دویستساله» نیز به همین دوره تاریخی اشاره دارد؛ حدود دو قرنی که در روایت کتاب، ایران درگیر مجموعهای از بحرانهای سیاسی، نظامی و اجتماعی بوده و همزمان با ضعف حکومتهای داخلی، با فشار و دخالت قدرتهای خارجی مواجه شده است. نویسنده از کنار هم قرار دادن این حوادث، تصویری از مسیری ارائه میکند که ایران از دوره قاجار تا پایان حکومت پهلوی طی کرده است.
«التهاب دویستساله» در نهایت تلاشی برای بازخوانی تاریخ قاجار و پهلوی بر اساس تاریخنگری تحلیلی شهید آیتالله خامنهای است. کتاب با تکیه بر روایتی مختصر، نثری ساده و گزینش بیانات مرتبط با حوادث تاریخی، مجموعهای از رخدادها و شخصیتهای مهم این دو دوره را در کنار یکدیگر قرار میدهد تا راهی باشد برای شناخت گذشته و عبرت گرفتن از تحولات تاریخی.