راهكارهای حفظ و تداوم انقلاب اسلامی
علامه محمدتقی مصباح یزدی
5. اختلاف درونی
برخی از آسیبهای فراروی نظام جمهوری اسلامی، آسیبهایی هستند كه هم از ناحیه داخل و هم از ناحیه خارج متوجه نظام میگردند.عوامل داخلی و نیز عوامل خارجی میتوانند در ایجاد اینگونه آسیبها مؤثر باشند و گاهی هر دو عامل در كنار یكدیگر قرار گرفته، آسیبی را متوجه نظام میسازند. اختلاف و دشمنی میان اقشار و گروههای مختلف جامعه یكی از آسیبهایی است كه عوامل داخلی و خارجی میتوانند در ایجاد آن مؤثر باشند.
اختلاف میان گروهها و اقشار مختلف جامعه، گاهی از عواملی كاملاً درونی و بر اساس ملاكهای غیر قابل قبول از نظر اسلام، نظیر اختلافات قومی، نژادی و حتی مذهبی، سرچشمه میگیرد. مسلم است كه زمینه اینگونه اختلافات، در جامعهای كه مركب از نژادهای مختلف و گویشهای متفاوت است، وجود خواهد داشت. تفاوت مناطق جغرافیایی، اختلاف آداب و رسوم محلی، و حتی مذهبی، و عوامل داخلی دیگر موجب پیدایش اختلاف در جامعه خواهد شد. دشمنان یك نظام تلاش خواهند كرد تا برای متلاشی كردن و تضعیف جامعه، از این زمینهها بهره برده، به اختلافات دامن زنند و آنها را تشدید كنند.
اختلاف میان گروههای مختلف جامعه، سبب خواهد شد تا نیروهای جامعه در اثر اصطکاک، تحلیل رفته قدرت پیشرفت را از دست بدهند. تردیدی نیست كه با رو در رو قرار گرفتن دو عامل متضاد، نیروهای زیادی صرف خواهد شد تا عامل مقابل تضعیف گردد. در صورتی كه یكی از دو طرف، قویتر از دیگری باشد، به پیشرفت محدودی نایل میشود، لیكن در صورت برابر بودن قدرت آنها، هر دو طرف از فعالیت و پیشرفت بازمیمانند. دشمنان جامعه اسلامی نیز با استفاده از اختلافاتی كه در درون یك جامعه وجود دارد، سعی میكنند كه این اختلافات را تشدید كنند تا منجر به دشمنی و تخاصم گردد و قدرت و توانایی دو طرف، در رویارویی با یكدیگر مصرف شود و زمینه بازماندن آنها از ترقی، تكامل و پیشرفت فراهم گردد.
سیاست «اختلاف بینداز و حكومت كن» سیاستی است كه سابقهای دیرین در طول تاریخ دارد و علاوهبر فرعون1، كه سیاستهای خود را با ایجاد اختلاف در جامعه بهپیش میبرد، كسان دیگری نیز از این سیاست بهره میبردند و باعث ایجاد اختلاف در جوامع میشدند.
از همان زمان كه حكومت اسلامی به دست مبارك پیغمبر اكرم صلى الله علیه وآله تشكیل گردید، آن حضرت از این آفت در جامعه خود رنج میبرد و دشمنان خارجی آن حضرت نیز تلاش میكردند تا این اختلافات داخلی را تشدید كنند. البته عرب قبل از ظهور پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله نیز از این اختلافات بسیار آسیب دیده بود و جنگهای داخلی طوایف و عشایر عرب با یكدیگر مسئله شایعی بود. از همان آغاز ظهور اسلام و تشكیل جامعه اسلامی، پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله تلاش بسیاری برای برطرف ساختن این اختلافات و برقراری دوستی و محبت میان طوایف مختلف صورت دادند و رسماً بین طوایف مختلف اهل مدینه و مهاجرین، عقد اخوت منعقد ساختند. بر اساس این عقد اخوت، اموال موجود، میان تمام افراد، اعم از غنی و فقیر، تقسیم میگردید. این رابطه تا آن حد پیش رفت كه هرگاه یكی از آنان در آستانه مرگ بود، وصیت میكرد كه اموال او را در اختیار دیگری قرار دهند. این رابطه عاطفی و برادرانه، روح همكاری را در میان مسلمانان تقویت كرد و سبب گردید تا آن دشمنیها و كدورتها، كه از دیرباز بین مردم ایجاد شده بود، رخت بربندد.2
6. جنون ثروت، مقام و شهوت
آنان كه در پی اجابت خواهشهای نفس خویشند، یا به دنبال مال و ثروت حرام خواهند رفت و به اختلاس از اموال بیتالمال، رشوهخواری و اموری از این قبیل متوسل خواهند شد و یا به دنبال پست و مقام خواهند رفت و از این طریق غریزه قدرتطلبی خود را اشباع میكنند. برای عدهای از افراد رسیدن به پست و مقام از در اختیار داشتن ثروت اهمیت بیشتری دارد. انگیزه افراد متوسط جامعه از تلاش برای كسب پست و مقام این است كه در سایه كسب چنین قدرتی، به ثروتی نیز دست یابند. ولی عدهای نیز وجود دارند كه علیرغم در اختیار داشتن ثروت فراوان، مبالغ كلانی را هزینه مینمایند تا به پست و مقامی دست یابند. مقام برای چنین افرادی در حكم یك بت است كه حاضرند برای رسیدن به آن از هر راهی كه ممكن است، بهره گیرند.
جنون ثروت، مقام و شهوت، سبب میشود تا انسان به دنبال راههای نامشروع حركت كند. تا زمانی كه این مسئله در میان افراد مطرح باشد، زیان آن متوجه آن فرد و اطرافیان او خواهد شد، امّا زمانی كه به صورت یك پدیده اجتماعی درآید، تبدیل به فتنه و بلایی خواهد شد كه به آسانی نمیتوان آن را علاج كرد.
7. ترور و خشونت
برخی از گروههای درونی مخالف انقلاب اسلامی، با صراحت با اساس فكر انقلابی به مخالفت میورزند؛ از این دسته از افراد، برخی تنها به سخن اكتفا میكنند، لیكن برخی دیگر، برای براندازی نظام جمهوری اسلامی، دست به ترور و خشونت نیز میزنند. البته این گروهها در جامعه اسلامی رو به ضعف نهاده، موقعیت چندانی در داخل ایران ندارند، از اینرو تمام امید خود را به بیگانگان دوختهاند.
4. خلاصه و نتیجهگیری
1. هر انقلابی که دستاوردهای بزرگی را به همراه دارد، میتواند آسیبهای جدیای را نیز در برابر خود داشته باشد. بنابراین پرداختن به بحث آسیبشناسی انقلاب اسلامی، میتواند موجب حفظ دستاوردهای عظیم انقلاب اسلامی گردد.
2. قبل از هر سخنی پیرامون آسیبشناسی انقلاب باید به پیشفرضهای آن نیز توجه داشت؛ اولین پیشفرض این است که انقلاب، به سان یک موجود پویا و بالنده است و هدف مطلوبی دارد که باید به آن سمت حركت کند و موانع را پشت سر گذارد. دیگر آنکه انقلاب، برای رسیدن به هدف مطلوب، باید از اصول و ضوابط خاصّی متناسب با هدف پیروی کند و هرگونه انحراف از مسیر صحیح، انقلاب را بیمار و آفتزده میکند.
3. آفات نظامی، اقتصادی، اخلاقی و عقیدتی، آسیبهایی هستند که از بیرون مرزها، نظام اسلامی را با تهدید مواجه میسازند.
4. مهمترین آسیبهایی که میتواند از درون، نظام اسلامی را با مشکل مواجه سازد، عبارتاند از: جهل به حقایق اسلام و ضعف ایمان انقلابیون، تهاجم فرهنگی، غرور و رخوت در میان انقلابیون، اختلافات درونی، جنون ثروت و مقام مسئولین و کارگزاران، و ترور و خشونت.
5. ضعف نهادها و ارگانهای نظام، از جمله آفتهای داخلی متوجه نظام اسلامی است که ممکن است ناشی از آسیبپذیری و ضعف نهادهای فرهنگی، امنیتی، اقتصادی، ازدواج، و تعلیم و تربیت باشد.
6. با توجه به تهدیدهای متوجه نظام باید در پی راهکارهایی برای حفظ نظام اسلامی بود، بحثی که درس آتی را به خود اختصاص خواهد داد.
فصل نهم
1. مقدمه
پس از آنکه دستاوردهای بزرگ انقلاب اسلامی تبیین و به آسیبهای فراروی نظام اسلامی اشاره شد، این مسئله به میان خواهد آمد، برای اینكه بتوان این انقلاب را با تمام دستاوردهای آن حفظ کرد و آسیبهای فراروی آن را پشت سر گذاشت چه باید كرد؟ در اینجاست که سخن از وظایف سنگینی به میان میآید که بر دوش یکیک ما گذاشته شده است تا این انقلاب به مسیر خود ادامه دهد و از انحراف و یا سقوط مصون ماند. برای حفظ و تداوم نظام اسلامی باید چاره اندیشید و راهکارهای بقای آن را شناخت. از اینرو، این درس به راهکارهای حفظ انقلاب اسلامی یافته اختصاص است.
2. تكلیفی سنگین در برابر نعمتی بزرگ
خداوند متعال، در قبال اعطای هر نعمتی، تكلیفی متناسب با آن برای بندگان مقرر فرموده است. بر اساس بینش الهی، سراسر عالم هستی، میدان انجام تكلیف و گذراندن امتحانات الهی است:
الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاه لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا؛3 همو كه مرگ و زندگی را پدید آورد تا شما را بیازماید كه كدامتان نیكوكارترید.
نعمتهایی كه خداوند در این جهان به بندگان عطا میكند، وسیلهای برای آزمایش آنان است. هر اندازه كه نعمت بیشتری در اختیار انسان قرار گیرد، ابزارهای آزمایش نیز افزایش مییابد و تكلیف سنگینتری متوجه انسان میشود. البته گفتنی است آن آزمایش و تكلیف نیز نعمت دیگری به شمار میرود كه زمینه تكامل انسان را فراهم میسازد. در صورتی كه آزمایش و تكلیفی در كار نبود، هرگز انسان نمیتوانست به سعادت ابدی دست یابد، زیرا پاداش اخروی و ابدی نتیجه تلاشهایی است كه به عنوان تكلیف و آزمایش انجام میگیرد.
ملت انقلابی ایران كه در این دوران، از بزرگترین نعمتهای الهی برخوردار گردیده است، بزرگترین تكلیف تاریخ را هم بر دوش دارد. مطالعه تاریخ نشان میدهد كه نعمتی به عظمت پیروزی انقلاب اسلامی، در اختیار هیچ پیامبر، امام و مصلحی قرار نگرفته است. با توجه به این وسعت و عظمت نعمت، عظمت تكلیف ملت ایران نیز روشن میگردد. هرچند كه پیروزی انقلاب اسلامی، در واقع، در حكم پیروزی اسلام است و بر اساس آن تكلیف بر گردن تمام مسلمانان میآید؛ لیكن بدیهی است كه ایرانیان تكلیف ویژهای در این مورد دارند، زیرا نقطهای كه نور، بهطور مستقیم، بر آن میتابد، با نقطهای كه به طور غیر مستقیم در معرض نور است، تفاوت زیادی دارد. نور انقلاب بهطور مستقیم به جامعه ایران تابید و دیگران نیز به طور غیرمستقیم از آن بهره بردند.
بنابراین تكلیفی كه در قبال پیروزی انقلاب اسلامی، متوجه مردم ایران میشود، با سایر مسلمانان متفاوت است، تكلیف اقشار مختلف جامعه ایران نیز با یكدیگر تفاوت دارد. به عنوان نمونه، اگر عنصر فرهنگ، اساسیترین عنصر اسلام تلقی شود، بزرگترین بُعد پیروزی این انقلاب نیز بُعد فرهنگی آن خواهد بود. از اینرو، استفادهكنندگان اصلی این نعمت نیز، در درجه اول، اقشار فرهنگی جامعه خواهند بود كه مصداق خارجی آنها، حوزهها و دانشگاهها هستند. بنابراین، وظیفه این اقشار، از اقشار دیگر جامعه بسیار سنگینتر است.
خداوند متعال انتظار ندارد كه به سبب اعطای نعمتها، سودی عاید او شود. در دعای حضرت امام حسین علیهالسلام در روز عرفه، به این حقیقت اشاره شده است: إِلهی تَقَدَّسَ رِضَاكَ أن یَكُونَ لَهُ عِلَّةٌ مِنكَ فَكَیفَ یَكُونُ لَهُ عِلَّةٌ مِنِّی؛ خداوندا، خشنودی تو منزهتر از آن است كه علّتی از طرف تو داشته باشد. پس چگونه از طرف من تواند داشته باشد؟
خداوند با مشخص كردن تكالیفی برای انسانها، زمینهای برای گسترش رحمت خود فراهم كرده است. انقلاب اسلامی زمینهای را فراهم ساخت تا در آن، به دست ملت ایران، سایر انسانها به رحمتهای معنوی الهی دست یابند، زیرا نور و رحمت اسلام، اختصاص به ملت و نژاد خاصی ندارد و این نور كه از ذات اقدس الهی تابیده، برای بهره گرفتن تمام انسانها در طول تاریخ است و هر انسانی حق بهرهبرداری از این نور را دارد. لیكن این حق برای تمام انسانها تحقق پیدا نمیكند و طاغوتیان مانع رسیدن این نعمت به تمام انسانها میشوند.
مبارزه با طاغوت، برای این است كه راه رسیدن به این نعمت و نور الهی فراهم گردد و موانع، از سر راه انسانها برداشته شود. اما علاوهبر رفع موانع، باید به تقویت مقتضی نیز اندیشید و این نور الهی را به اقطار جهان رساند.
به عبارت دیگر، آن كسانی كه این نور را بهطور مستقیم دریافت كردهاند، امانتی را در نزد خود دارند كه باید به سایرین برسانند:
إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا؛4 خدا به شما فرمان میدهد كه امانتها را به صاحبان آنها رد كنید.
امروزه، در روی این كره خاكی، هر انسانی در هر گوشهای از این جهان و از هر نژاد، ملیت، مذهب و فرهنگی، حق استفاده از نور اسلام را دارد و ما امانتداری هستیم كه باید این امانت را به دست صاحبان حق برسانیم. از اینرو، باید برای ادای تکلیف نسبت به این انقلاب، راههای استمرار و بقای آن را شناخت و در این جهت گام برداشت.
پانوشتها:
1- قصص (28)، 4.
2- آل عمران (3)، 103.
3- ملك (67)، 2.
4- نساء (4)، 58.