مهارتهای رفتاری در قبال والدین سالمند
سالمندی والدین، مرحلهای حساس و سرشار از چالشهای جسمی، روانی و اجتماعی است که فرزندان را در معرض آزمونی بزرگ قرار میدهد. در این دوران، والدین به دلیل کاهش تواناییها و افزایش نیازها، بیش از هر زمان دیگری به حمایت، محبت و درک فرزندان خود وابسته میشوند. در ادامه به برخی نکات ناظر به وظایف فرزندان در قبال والدین سالخورده و سالمند در دو بخش اشاره میشود.
بخش اول: بایستههای اخلاقی معنوی؛
بخش دوم: بایستههای روحی روانی.
در بخش نخست، با محوریت روایات، چارچوبی از وظایف فرزندان ترسیم میشود و آنان را به رعایت حقوق الهی و انسانی والدین فرا میخواند. آموزههای دینی در این حوزه، چنان دقیق و گسترده است که میتوان آن را نقشه راهی برای زیستن در کنار والدین سالخورده دانست.
وظایف فرزندان در قبال والدین سالمند
1. بردباری و تحمل درشتی آنها
تحمل رفتارهای نادرست والدین سالخورده یکی از وظایف فرزندان است. در رساله حقوق امام سجاد(ع) آمده است: «أَمَّا حَقُّ الْکَبِیرِ... إِنْ جَهِلَ عَلَیْکَ تَحَمَّلْتَ وَ أَکْرَمْتَهُ بِحَقِّ إِسْلَامِهِ مَعَ سِنِّهِ؛ اما حق سالمند و بزرگتر بر تو آن است که... اگر او تو را جاهل خواند تحمل کنی و به خاطر اسلام و سنش گذشت نمایی.»(1) تغییرات فیزیولوژیک سالمندان مانند تحلیل رفتن اعصاب، بیماریهایی نظیر آلزایمر، یا احساس از دست دادن قدرت، گاه سبب بروز رفتارهایی میشود که تحملشان برای فرزند دشوار است. وظیفه اخلاقی در این موارد، تحمل و صبر در برابر رفتار آنها است.
2. مقدم کردن آنها بر خود
در روایات رسیده از حضرات معصومین(ع) یکی از جلوههای تکریم والدین سالخورده مقدم کردن آنها بر خود دانسته شده است. امام سجاد(ع) میفرماید: «أَمَّا حَقُّ الْکَبِیرِ... فَإِنَّ حَقَّهُ تَوْقِیرُ سِنِّهِ وَ إِجْلَالُ إِسْلَامِهِ إِذَا کَانَ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ فِی الْإِسْلَامِ بِتَقْدِیمِهِ فِیهِ؛ اما حق سالمند بر تو آن است که او را به خاطر سنش احترام نمایی و چنانچه فضل و سابقه در اسلام دارد مورد تکریم و تجلیلش قرار دهی و بر خود مقدم داری.»(2) این مقدم داشتن، میتواند جلوههای مختلفی داشته باشد.
3. فراهم کردن اسباب عزت و احترام آنها
فرزندان از هر آنچه موجب ایجاد عزت و احترام والدین میشود نباید دریغ کنند. در روایتی آمده است: «إِذَا أَتَاکُمْ کَرِیمُ قَوْمٍ فَأَکْرِمُوهُ؛ هرگاه بزرگ قومی بر شما وارد شد، گرامیاش بدارید.»(3) هر چند ظاهر روایت درباره بزرگ یک قوم است، اما در ارتباط با والدین، مصداق بارز و اتمّ این کرامت، پدر و مادرند که در خانواده، بزرگترین و ارجمندترین افراد محسوب میشوند، مخصوصاً هنگامی که به سالخوردگی رسیدند. اکرام والدین شامل رفتارهای عملی مانند برخاستن به احترام آنها، بوسیدن دست و پیشانی، استفاده از الفاظ محترم (مثلاً «پدرجان» و «مادرجان» به جای اسم کوچک)، مشورت گرفتن از ایشان حتی در مسائلی که خود به پاسخ آن مسلطیم و پرهیز از قطع کردن سخنانشان است.
4. رفع نیازهای زیستی والدین
فرزندان در جایی که والدین ناتوان هستند، باید در خوردن و آشامیدن به آنها کمک کنند و نیازهای جسمانی و روزمره آنان را برآورده سازند. این کمک فقط به غذا دادن محدود نمیشود، بلکه شامل جابهجایی، کمک به نظافت شخصی، پوشاندن لباس، همراهی برای درمان و هر آنچه که سالمندی انجام آن را دشوار میسازد، میشود. در روایتی آمده است که فردی خدمت امام صادق(ع) رسید و گفت: پدرم پیر و ضعیف و ناتوان شده است؛ طوری که برای رفع نیازهایش باید او را حمل کنیم. امام فرمود: «اگر میتوانی، خودت این کار را انجام بده و حتی در دهانش لقمه بگذار؛ چراکه این کار فردای قیامت سپری برای عذاب است.»(4)
5. حفظ کرامت در هنگام رفع نیازها
در هنگام رفع نیازهای زیستی مانند استحمام، غذا دادن، یا تعویض لباس، باید از برخورد خشن، عجولانه، یا بیحوصلگی پرهیز کرد و با مؤدبانهترین لحن و کلمات، با والدین سخن گفت. حریم خصوصی آنها را با بستن در اتاق و حضور تنها فرد ضروری، کاملاً رعایت کرد تا آبرویشان حفظ شود. به جای کلمات تحقیرآمیز، از عبارات محترمانه استفاده شود. در هنگام رفع نیازها، با گفتن جملاتی مثل «این روزها، فرصت جبران زحمات شماست»، احساس شرمساری از آنها دور شود.
6. صداقت و مسئولیتپذیری
تعهد به انجام دقیق و کامل وظایف، پرهیز از سهلانگاری و شفافسازی کامل وضعیت سالمند با خانواده از دیگر وظایف فرزندان است. صداقت یعنی عدم پنهانکاری اطلاعات و اطلاعرسانی فوری در صورت بروز مشکل، مسئولیتپذیری نیز با حضور بهموقع و پیگیری جزئیات و کارهای برعهده گرفتهشده تحقق مییابد.
7. رازداری و حفظ حریم خصوصی
محرمانه نگه داشتن اطلاعات حساس مانند بیماری، مسائل مالی و رعایت کامل حریم شخصی، احساس امنیت و استقلال والد سالمند را تقویت کرده و عمیقترین نشانه احترام به شخصیت او محسوب میشود.
8. رفع نیازهای مالی
والدین سالمند به دلیل کمتوانی جسمی و محرومیت از کار و تلاش ممکن است در تأمین معاش زندگی خود به سختی بیفتند که در این موارد رفع نیازهای مالی و مادی آنها برعهده فرزندان است.
9. مقدم کردن در مجالس و محافل
اخلاق اسلامی حکم میکند سالمندان بر کوچکترها مقدم شوند و برای والدین سالخورده این تقدم به نحو اولویت وجود خواهد داشت. تقدم والدین میتواند مصادیق مختلفی داشته باشد، مانند تقدم در غذا، راه رفتن، سخن گفتن، جای دادن در مجالس و مهمانیها، و... در روایتی به یک نمونه از این کار اشاره شده و آمده است: «أَمَّا حَقُّ الْکَبِیرِ... لَا تَسْبِقْهُ إِلَى طَرِیقٍ وَ لَا تَؤُمَّهُ فِی طَرِیقٍ؛ اما حق بزرگتر و سالمند بر تو آن است که اگر در راهی همراه بودید؛ از او سبقت نگیری و پیش روی او حرکت نکنی.»(5)
10. پرهیز از آزار و اذیت و غمگین ساختن آنها
فرزندان از هرگونه رفتاری که موجب آزار و اذیت والدین میشود و یا موجب غمگین ساختن آنها میشود باید پرهیز کنند. در روایتی آمده است: «شخصی که والدین خود را غمگین سازد در واقع مورد عاق آنها قرار میگیرد.»(6) در همین رابطه، فریاد زدن و تندی کردن یکی از مصادیق آزار و اذیت والدین است که باید از آن پرهیز شود.
11. پرهیز از بیمهری و بردن به خانه سالمندان
در فرهنگهای غیردینی سالمندان غالباً در سالمندی مورد طرد قرار میگیرند و به مراکز نگهداری از سالمندان سپرده میشوند. این در حالی است که در آموزههای دینی از سویی این کار درست نیست، به طوری که وظیفه نگهداری و انجام کارهای والدین برعهده فرزندان گذاشته شده و از سوی دیگر عاملی برای برخی محرومیتها محسوب میشود. در روایتی، پیامبر اکرم وجود سالخوردگان در میان خانوادهها و جدا نکردن آنها از خود را مایه نزول برکات دانستهاند.(7)
12. پرهیز از به رخ کشیدن ضعف، نادانی و عیب
باید از هرگونه رفتاری که نشانه به رخ کشیدن ضعفها و ناتواناییهای والدین باشد پرهیز شود. در روایتی آمده است: «أَمَّا حَقُّ الْکَبِیرِ... لَا تَسْتَجْهِلْهُ؛ اما حق بزرگتر و سالمند بر تو آن است که جهلش را به رخش نکشی.»(8)
13. پرهیز از مقابله و رویارویی در هنگام اختلاف نظر
اختلاف نظر با والدین سالخورده یکی از چالشهایی است که امروزه بسیاری از فرزندان با آن مواجه هستند. یکی از نکاتی که در این مواقع باید مورد توجه قرار گیرد پرهیز از منازعه و رودررویی با آنها است. در روایتی آمده است: «أَمَّا حَقُّ الْکَبِیرِ... تَرْکُ مُقَابَلَتِهِ عِنْدَ الْخِصَامِ؛ اما حق بزرگتر و سالمند بر تو آن است که اگر با تو به منازعه پرداخت با او مقابله نکنی.»(9)
بخش دوم: بایستههای روحی روانی
بُعد روحی-روانی مراقبت از والدین سالخورده که در حقیقت جزئی از وظایف اخلاقی فرزندان است، نقشی حیاتی و گاه مغفولمانده در کیفیت زندگی آنان ایفا میکند. در ادامه به برخی از نکات مرتبط با ابعاد روانشناختی والدین سالخورده که بایسته رعایت است، اشاره میشود.
1. انس گرفتن و همدم شدن
والدین با افزایش سن، از لحاظ عاطفی حساستر شده و به دلیل ازدواج و اشتغال فرزندان، با کاهش معاشرت مواجه میشوند. ضروری است فرزندان زمان مشخصی را برای دیدار والدین اختصاص دهند و در این همنشینی، حضور قلبی و توجه کامل داشته باشند، نه صرفاً حضور فیزیکی. انجام کارهای مشترک مانند پیادهروی، تماشای فیلم، یا شنیدن دعا، کیفیت انس را افزایش میدهد. در روزهای غیرحضوری، تماس تلفنی یا تصویری تا حدی خلأ همدمی را جبران میکند.
2. توجه به علائق یا نیازهای روحی آنها
فرزندان باید با پرسش از خاطرات دوران کودکی و نوجوانی خودشان، دوستان قدیمی و موضوعات جذاب برای والدین، مشتاقانه به سخنانشان گوش دهند و زمینه گفتوگو را فراهم آورند. ورق زدن آلبومهای عکس قدیمی و درخواست بازگویی داستان زندگی، حافظه را تقویت کرده و از انزوا و افسردگی جلوگیری میکند. اگر والدین به موضوع خاصی علاقه دارند، با پیگیری آن و گفتوگو دربارهاش، پلی به دنیای ذهنی آنها بزنند. این رفتارها نشان میدهد که فرزندان برای سلیقه و علایق والدین ارزش قائل هستند.
3. آرامش دادن به آنها
فرزندان در هنگام پریشانخاطری والدین، باید با سخنان آرامشبخش و رفتارهای تسکیندهنده مانند دست گرفتن، بوسیدن پیشانی، یا کنارشان نشستن در سکوت، اضطرابشان را کاهش دهند. به جای طرد نگرانی، با دقت گوش دهند، نگرانی را تأیید کنند و با دلایل منطقی و امیدوارکننده، آرامش را به آنها بازگردانند. جملاتی مانند «من هستم و تا آخر کنارتان خواهم بود» و یادآوری رحمت الهی، از بهترین سخنان آرامشبخش است.
4. درک شرایط آنها
فرزندان باید چالشهایی مانند تنهایی، دلتنگی و کاهش تواناییهای والدین را درک کنند و با همدلی (نه فقط همدردی) خود را جای آنها بگذارند. آگاهی از تغییرات سالمندی، باعث میشود رفتارهای عجیب آنها را به لجاجت نسبت ندهند.
5. کسب مهارتها و دانشهای مراقبتی
داشتن دانش و مهارت کافی شامل اصول بهداشت، تغذیه، جابهجایی ایمن، مدیریت بیماریها و ارتباط مؤثر، برای جلوگیری از خطاهای ناشی از ناآگاهی لازم است. آموزشدیدگی، کیفیت مراقبت و رعایت اخلاق را به طور مستقیم ارتقا میبخشد.
نتیجه
مراقبت اخلاقی از والدین سالخورده، ترکیبی هماهنگ از دو بُعد معنوی و روانی است که هر یک مکمل دیگری و جزو وظایف فرزندان به شمار میروند.
در بُعد معنوی، وظایفی چون بردباری در برابر رفتارهای ناشی از پیری، مقدم داشتن والدین بر خود، فراهم آوردن اسباب عزت و احترام، رفع نیازهای زیستی با حفظ کرامت، صداقت و رازداری، تأمین نیازهای مالی، تکریم در مجالس، پرهیز از آزار و بیمهری، جلوگیری از به رخ کشیدن ضعفها و دوری از رویارویی در اختلاف نظرها، ستونهای اصلی این مراقبت را
تشکیل میدهند.
در بُعد روانی نیز، انس گرفتن و همدم شدن، توجه به علایق و نیازهای روحی، آرامشبخشی در پریشانیها، درک همدلانه شرایط سالمندی و کسب مهارتهای مراقبتی، نقش حیاتی در حفظ سلامت روان و عزت نفس والدین ایفا میکنند. این دو ساحت در کنار یکدیگر، الگویی جامع از مراقبت اخلاقی ارائه میدهند که ضمن حفظ کرامت و استقلال والدین، آنان را از انزوا و افسردگی رهایی بخشیده و بستر آرامش و رضایت آنها را فراهم میکند.
منابع جهت مطالعه بیشتر
1- ناجی جزایری، سیدهاشم، فرزندان رحمت شده و فرزندان نفرین شده، چاپ سوم، قم، دانش، 1390.
2- ریشهری، محمد، حکمتنامه سالمند و اندرزنامه جوان، قم، دارالحدیث، 1397.
پینوشتها:
1 و 2- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت: دارالاحیاء، 1403ق، ج71، ص 19. 3- کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، کافی، مصحح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1404ق، ج ۲، ص ۶۵۹. 4- حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسه آلالبیت(ع) لإحیاء التراث، 1408ق، ج15، ص 202. 5- مجلسی، محمدباقر، همان. 6- ابنبابویه، محمدبنعلی، من لایحضره الفقیه، بیروت، دارالاضواء، 1405ق، ج4، ص 269. 7- مجلسی، محمدباقر، همان، ج72، ص 137. 8 و 9- همان، ج71، ص 19.
* روحالله شهریاری