فضیلت و اهمیت نماز جماعت
صفوف به هم پیوسته و منظم نماز جماعت، قابی باشکوه از تجلی وحدت و همبستگی مسلمانان و یکدلی و اتحاد آنان در بندگی خداوند متعال است؛ مستحبی مؤکّد که معصومان و بزرگان دین، در احادیث و روایات، مسلمانان را به شرکت در آن توصیه کرده و ثواب بسیاری برای آن برشمردهاند. در مطلب پیش رو جایگاه و فضیلت نماز جماعت در اسلام تبیین شده است.
***
توصیه به برپایی نماز جماعت در آیات قرآن
در قرآن کریم، سه آیه مختصِ دعوت مسلمانان به شرکت در نماز جماعت است:
سوره بقره، آیه ۴۳: «و نماز را بهپا دارید و زکات را بپردازید و همراه رکوعکنندگان رکوع کنید [نماز را با جماعت به جاآورید.»
سوره آل عمران، آیه ۴۳: «ای مریم! برای پروردگار خود خضوع کن و سجده به جا آور و همراه با رکوعکنندگان رکوع کن.»
سوره اعراف، آیه ۲۹: «... توجه خویش را در هر مسجد [و به هنگام عبادت] به سوی او معطوف نمایید.»
ثواب نماز جماعت در احادیث و روایات
گفتار و رفتار پیامبر اکرم (صلیالله علیه وآله) و امامان معصوم(ع) بهترین الگوی رفتاری برای حقیقتجویانِ مسلمان و باایمان است. به همین دلیل، مطالعه در احادیث ایشان میتواند چراغ راه رسیدن به سعادت برای پیروان ایشان باشد.یکی از گویاترین احادیثی که ثواب نماز جماعت به زیبایی در آن توصیف شده، روایتی است که از رسول خدا نقل شده است. حضرت درباره ثواب نماز جماعت فرمودهاند: «جناب جبرئیل با هفتاد هزار فرشته پس از نماز ظهر نزد من آمد و گفت: ای محمّد! همانا خداوند بر تو سلام و درود میفرستد و دو هدیه برای شما فرستاده که پیش از این برای هیچ پیامبری، نظیرش را نفرستاده است، پیامبر فرمود: آن دو هدیه
چیست؟
جبرئیل پاسخ داد: سه رکعت نماز وتر (دو رکعت شفع- یک رکعت وتر)
نمازهای پنجگانه به صورت نماز جماعت.
حضرت فرمودند: ای جبرئیل! نماز جماعت چه فایدهای برای امّت من دارد؟
جبرئیل پاسخ داد: یا محمّد! اگر در نماز جماعت دو نفر اقتداء کنند، خداوند برای هر کدام، در هر رکعت، پاداش صد و پنجاه نماز مینویسد.
چنانچه در نماز جماعت سه نفر اقتدا کند، خداوند برای هرکدام، در هر رکعت ششصد نماز مینویسد و همچنان ثواب آن بالاتر میرود به طوری که وقتی تعداد افراد از ده نفر بیشتر شد، در این صورت اگر آسمان صفحه کاغذ و درختان قلم و جن و انس و ملائکه نویسنده باشند، باز هم نمیتوانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند. ای محمّد! همانا درک تکبیر اوّل نماز همراه با امام جماعت، فضیلت دارد بر ششصد هزار حج و عمره و هفتاد هزار بار بهتر است از دنیا و هر آنچه که در دنیا هست، و یک رکعت نماز پشت سر امام به جماعت خواندن، بهتر است از صد هزار دینار صدقه دادن به نیازمندان و یک سجده مؤمن با امام در نماز جماعت بهتر است از آزاد کردن صد بنده.»(1)
فضیلت نماز جماعت
استناد به روایات و احادیث، فضیلت و ثواب فراوان نماز جماعت را به خوبی روشن میکند.
آنچه که از بررسی این منابع روایی برمیآید، فضیلت چندین برابری نماز جماعت نسبت به نماز فُرادا است. محدّثان بنام شیعه و سنی از قول رسولالله چنین روایت کردهاند که: «هر رکعت نماز جماعت، بیست و پنج برابر نماز فرادا پاداش دارد.»(2)
در برخی از منابع روایی اهل سنّت، این پاداش، بیست و هفت برابر و در برخی دیگر، بیشتر نقل شده است.(3) در حدیث دیگری درباره میزان محبوبیت نماز جماعت نزد خداوند متعال، چنین آمده: «هر کس که نماز جماعت را دوست بدارد، خداوند و ملائکهاش او را دوست میدارند.»(4)
نقل است که در زمان رسول اکرم هر وقت افرادِ حاضر در نماز جماعت کم میشدند، پیامبر، خود به دنبال افراد میرفت و میفرمود: «شرکت در نماز جماعت صبح و عشاء بر منافقان از هر چیزی سنگینتر است.»(5)
در برخی از روایات نیز، ثواب یک نماز جماعت، بیشتر از ثواب چهل سال نماز فُرادا در خانه دانسته شده(6) و فضیلت برگزاری نماز جماعت به امامت عالِم، همانند فضیلت اقامه نماز به امامت رسول خدا است.(7)
نخستین نماز جماعت در اسلام
در آغاز رسالت پیامبر اسلام، نخستین نماز جماعت به امامت ایشان برگزار شد و امیرالمؤمنین تنها مأموم مَرد و حضرت خدیجه تنها مأموم زن بوده است. بعدها، جعفر طیار نیز به جمع آنان اضافه شد.
علت تشریع نماز جماعت در اسلام
در باب علت تشریع نماز جماعت، روایتی از امام رضا(ع) منقول است که ایشان، علت پایهگذاری و تشریع نماز جماعت را آشکار شدن دین اسلام و نشر توحید و اخلاص در بین مردم دانستهاند.(8)
همچنین امام صادق(ع) در این رابطه فرمودهاند: خداوند نماز جماعت را به این دلیل قرار داد تا کسانی که نماز میخوانند از آنهائی که نماز نمیخوانند، شناخته شوند و مشخص شود که چه کسی اوقات نماز را حفظ و چه کسی آن را ضایع میکند.
همچنین نقل است که چنانچه نماز جماعت نبود، کسی نمیتوانست درباره دیگری، شهادت به خیر و نیکی بدهد.(9)
شیوه و احکام برگزاری نماز جماعت
شیوه اجرای نماز جماعت در نمازهای یومیه، تقریباً در همه مذاهب اسلامی به یک صورت است:
ابتدا نیت کرده و با اقتدا به امام جماعت و تکبیرهالاحرام نماز جماعت شروع میشود.
امام جماعت، به نمایندگی از همه نمازگزارانی که به او اقتدا کرده اند، در رکعتهای اول و دوم، حمد و سوره را میخواند و نمازگزاران گوش میدهند.
مأمومین به غیر از حمد و سوره در رکعت اول و دوم، باقی اذکار نماز را خودشان با صدای آهسته میخوانند.(10)
مأمومین مکلفند در همه افعال نماز، از امام جماعت تبعیت کنند و هیچ رکنی را پیش از امام جماعت انجام ندهند.(11)
محل نمازگزاردن امام جماعت نباید از جایگاه نمازگزاران رفیعتر باشد.(12)
به همین دلیل است که غالباً در مساجد، محرابِ امام جماعت را اندکی پایینتر از سطح زمین میسازند. نباید میان امام و مأموم و نیز میان صفها، چیزی مانند پرده یا دیوار مانع ایجاد کند. با این وجود، نصب پرده بین صفوف مردان و زنان از این اصل استثنا شده است.(13)
زنان نیز میتوانند امام جماعت باشند البته در صورتی که مأمومین فقط زن باشند.
به قول مشهور فقها، امامت زن برای زنان در صورت دارا بودن سایر شرایط امام جماعت، جایز است.(14)
بر خواندن نمازهای صبح، مغرب و عشا به جماعت تأکید بیشتری شده است.(15)
صفوف نماز جماعت باید به یکدیگر متصل باشند.
آثار و برکات برگزاری نماز جماعت
با بررسی احادیث و روایات، درمییابیم که آثار مثبت فراوانی برای نماز جماعت تعریف شده است. از آن جمله موارد زیر است:
اقامه نماز جماعت باعث دوری از نفاق(16)
موجب آمرزش گناهان(17)
سبب استجابت دعا(18)
آسان شدن تحمل دشواریهای روز قیامت(19)
ورود به بهشت(20)
جلب خشنودی و رضایت خداوند و فرشتگان(21)
امکان شفاعت برای دیگران(22)
هویت یافتن امت اسلام
اطلاع و آگاهی مردم از احوال یکدیگر
تقویت روحیه تعاون و همکاری
کاشتن بذر محبت و مودت بین مسلمانان است.(23)
در حدیثی از حضرت رسول(ص) چنین نقل شده است: «هر گامی که نمازگزار به سوی مسجد برمیدارد، هزار حسنه برای او ثبت میشود، هفتاد هزار درجه به او عطا میشود و در صورتی که در این حال از دنیا برود، خداوند متعال، هفتاد هزار ملک را مأمور میکند تا مزار او را زیارت کرده و در تنگنا و تنهائی قبر، انیس و همدم او باشند تا هنگامی که از قبرش برانگیخته
شود.»(24)
آثار ترک نماز جماعت
همانگونه که ذکر شد، نماز جماعت، از جمله مستحبات مؤکد در دین اسلام است(25) و در احادیث و سخن بزرگان، بیتوجهی و ترک کردن نماز جماعت بدون عذر، از علل عدم قبولی نماز و کمتوجهی به آن، به منزله کوچک شمردن خداوند متعال دانسته شده است.(26) آیا میتوان نمازهای مستحبی را به صورت جماعت خواند؟
از نظر علمای شیعه، خواندن نمازهای مستحبی به جز نماز عیدین (نماز عید فطر و عید قربان) و نماز باران به صورت جماعت، جایز نیست.(27)در این راستا، برخی از فقها، به جماعت خواندن نماز عیدین را در عصر غیبت امام زمان، مستحب هم میدانند.(28)
بنابر نظر مشهور مراجع و فقهای شیعه، نماز عیدین را چه واجب باشد، چه مستحب، باید به جماعت خواند.(29)
صاحب حدائق (30) چنین عنوان کرده است که برخی از فقهای متقدم شیعه همچون ابوصلاح حلبی و شهید اول، به جماعت خواندن نماز عیدِ غدیر را جایز میدانستهاند، لیکن، «بحرانی» خود، به جماعت خواندن این نماز را حرام اعلام کرده است.(31)
اما، نظر علمای اهل سنت، برخلاف عقیده فقهای تشیع است؛ بیشتر فقهای اهل سنت، خواندنِ تمامی نمازهای مستحب مانند نماز تراویح (32) را به صورت جماعت مجاز دانستهاند.(33) اما از نظر مراجع و علمای شیعه، به جماعت خواندن نماز تراویح بدعت است.(34)
پینوشتها:
1- بحارالأنوار، ج ۸۵، ص ۱۵. 2- صحیح البخاری، ج۱، ص۱۵۸؛ المبسوط فی فقه الامامیه، ج۱، ص۱۵۲؛ وسائل الشیعه، ج۸، صص۲۸۵-۲۸۶. 3- الموطّأ، ج۱، ص۱۲۹؛ الاّم، ج۱، ص۱۸۰؛ جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، ج۱، ص۴۷۰. 4- مستدرک الوسائل، ج۱، ص۴۸۷. 5- کنزالعمال، ج۸، ص۲۵۶. 6- مستدرک الوسائل، ج۶، ص۴۴۶. 7- بحارالانوار،، ج۸۸، ص۱۱۹. 8- وسائلالشیعه، ج۸، ص۲۸7. 9- عللالشرایع، ج۲، ص۳۲۵. 10- توضیحالمسائل امام خمینی، ص۲۲۶، مسئله ۱۴۶۱. 11- العروهالوثقی، ج۱، ص۷۸۵. 12- من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۸۸؛ العروه الوثقی، ج۱، ص۷۷۷. 13- العروه الوثقی،، ج۱، ص۷۷۷. 14- جواهر الکلام، ج۱۳، ص۳۳۷. 15- العروه الوثقی، ج۱، ص۷۶۱. 16- مستدرک الوسائل، ج۶، ص۴۴۹. 17- ثواب الاعمال، ص۳۷. 18- بحار الانوار،ج۸۸، ص۴. 19و20- و سائلالشیعه، ج۵، ص۳۷۲. 21- ثواب الاعمال، ص۳۷. 22- مستدرک الوسائل، ج۶، ص۴۴۹. 23- زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، دار الفکر، ج۲، ص۱۱۶۷. 24- بحارالانوار، ج۸۵، ص۴۳۴. 25- مستند الشیعه، ج۸، صص۱۱-۱۲؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۲۸۵. 26- وسائل الشیعه، ج۸، ص۲۹۵. 27- المعتبر، ج۲، ص۴۱۵. 28- العروه الوثقی، ج۱، ص۷۶۵؛ توضیح المسائل امام خمینی، ص۲۳۴. 29- المقنع، ص۱۴۹؛ مستند الشیعه، ج۶، ص۶. 30- یوسف بن احمد بحرانی (۱۱۰۷ – ۱۱۸۶ق)، مشهور به صاحب حدائق و محدث بحرانی، از علمای شیعه امامیه در قرن دوازدهم هجری قمری است. 31- الحدائق الناضره، ج۱۱، ص۸۷. 32- این نماز، پس از نماز عشاء در ماه رمضان خوانده میشود. در بین اهل سنت رسم است که هر شب یک جزء قرآن را در این نمازها تلاوت میکنند تا در پایان ماه رمضان، کل قرآن ختم شود. نماز تراویح بیست رکعت است اما پس از هر دو رکعت سلام داده میشود، که پس از هر چهار رکعت استراحت (ترویحه) انجام میشود و از این رو آن را نماز تراویح مینامند. 33- الفقه علی المذاهب الاربعه، ج۱، صص۳۷۰ـ۳۷۱. 34- الخلاف، ج۱، ص۵۲۸.
بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)