جایگاه انقلاب اسلامی در تاریخ
علامه محمدتقی مصباح یزدی
5. جایگاه ممتاز انقلاب اسلامی ایران در تاریخ بشریت
ویژگی منحصر به فرد انقلاب اسلامی كه آن را از سایر انقلابها ممتاز میسازد، همانا پیروی از حركت انبیای الهی است. حركت انبیا نیز دارای ویژگیهای منحصر به فردی بوده است كه از آن جمله میتوان به برتری دادن عقاید حق بر عقاید باطل اشاره كرد.
بر اساس این دیدگاه باید نسبت به شناخت حق تلاش نمود، برای اثبات و ترویج آن، اقدامات لازم را انجام داد و ذرهای نسبت به افكار باطل، روی خوش نشان نداد. از اینروست كه حركت انبیا، در ویژگیها، در خطمشیها و نیز در روشها، با سایر حركتها، تحولات و انقلابهای اجتماعی تفاوت دارد.
مهمترین ویژگی حركت انبیا، و به تبع آن انقلاب اسلامی ایران، توجه دادن انسان به ابعاد معنوی اوست. همین ویژگی است كه این حركت را نسبت به حركتهای دیگر بهطور كامل متمایز میسازد و انسانیت انسان را مورد توجه قرار میدهد.
ویژگی دیگر حركت انبیا این است كه هرگز به فردگرایی، خودخواهی و خودگزینی بها نمیدهد؛ چرا كه اموری از این قبیل، لازمه مادیگرایی و دنیاگروی است كه انبیا همواره در مسیری خلاف آن قدم برمیداشتند.
ایشان همواره تلاش میكردند تا تمام انسانها از بركات خداوند متعال بهرهمند شوند و در جهت سیر الی الله و تقرب بهسوی او گام بردارند.
ایجاد وحدت میان اقشار مختلف جامعه، یكی دیگر از ویژگیهای حركت انبیا است كه در جهت نیل به سعادت حقیقی انسانها صورت پذیرفته است.
باید به مطلب نیز توجه داشت که این وعده الهی است كه سرانجام، پیروزی نهائی با انبیا است:
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِینَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ * وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الْغَالِبُون1؛ و قطعاً فرمان ما درباره بندگان فرستاده ما از پیش [چنین] رفته است كه آنان [بر دشمنان خودشان] حتماً پیروز خواهند شد و سپاه ما هرآینه غالب خواهند آمد. ولی
بر اساس آنچه كه در مورد تاریخ گذشتگان به دست ما رسیده است، در گذشته تاریخ مواردی كه بشر در اثر اطاعت از انبیا به سعادت كاملی در این دنیا رسیده باشد، زیاد نبوده است و در عمل، موارد مخالفت، عصیان و عذاب، بیشتر از موارد سعادتی بوده كه در سایه اطاعت از انبیا به دست میآمده است. در تاریخ 1400ساله مسلمین، چنین جهشی یكبار در عصر رسولالله(صلى الله علیه وآله) واقع شد و حكومتهایی با چندین هزار سال سابقه منقرض گردیدند. البته هرچند كه گویی در زمان خود پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله) این موج، كاملاً به كشور ما نرسید؛ ولی به هر حال از بركات همان بعثت بود كه بعد از چندی زمینه هدایت سایر جوامع فراهم شد و ایرانیان با رغبت اسلام را پذیرفتند. از آن تاریخ به بعد، چنین جهشهای چشمگیری كه در سایه اطاعت انبیا در جهان واقع شده باشد، كمتر به چشم میخورد.
البته تحولات اجتماعی كه به نحوی تحت تأثیر تعالیم انبیا قرار داشته است، كم نبوده است، لیكن مواردی را كه منجر به پیدایش یك حكومت حقِ فراگیر و مبتنی بر دستورات و قوانین الهی و اسلامی شده باشد، كمتر میتوان یافت.
البته نمیتوان انكار كرد كه گاهی در گوشه و كنار یك شهر یا ایالتی برای مدت كوتاهی حكومتی برقرار شده است؛ ولی حكومت فراگیری را كه در یك كشور چند ده میلیونی، قوانین آن بر اساس قوانین اسلام شكل گرفته باشد، نمیتوان یافت.
از این رو میتوان ادعا کرد که بعد از جهشی كه در تاریخ زندگی مسلمین در زمان رسولالله (صلى الله علیه وآله)پدید آمد، جهش دیگر، جهشی است كه به واسطه رهبری یكی از فرزندان رسولالله (صلى الله علیه وآله) و با همّت مردان خداپرست و عاشق حق، با پیروزی انقلاب اسلامی ایران تحقق پیدا
كرد.
این انقلاب، دومین نمونه از بزرگترین جهشهای الهی است كه در طول تاریخ اسلام و ادیان الهی دیگر میتوان جستوجو كرد.
از آنچه گذشت، به خوبی میتوان به منشأ عظمت انقلاب اسلامی ایران پی برد؛ عظمتی كه تمام جهانیان به آن اعتراف كردهاند و بر اساس شواهد زیادی كه در بیانات و رفتارهای دولتمردان، سیاستمداران، جامعهشناسان و صاحبنظران مختلف در علوم انسانی وجود دارد، در مقابل آن سر تعظیم فرود آوردهاند. البته در زمینه منشأ عظمت این انقلاب ممكن است گزینهها و احتمالاتی به ذهن خطور كند كه هر یك از آنها قابل بررسی و تأمل است.
یك احتمال این است كه عظمت این انقلاب ناشی از برچیده شدن یك رژیم، روی كار آمدن رژیمی دیگر و جایگزین شدن دستگاه حاكمی به جای دستگاه حاكم پیشین باشد.
تردیدی نیست كه این احتمال نمیتواند منشأ عظمت انقلابی محسوب گردد كه دنیا در برابر آن سر تعظیم فرود آورده است؛ چرا كه جایگزین شدن یك قدرت بهجای قدرتی دیگر و یك حكومت بهجای حكومتی دیگر، همواره در طول تاریخ وجود داشته و خواهد داشت و كتابهای تاریخی نیز پر از ذكر این انقلابها و تغییر حكومتها توسط حكومتهای
دیگر است.
مطالعه تاریخ اسلام نشان میدهد كه بعد از پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)، افرادی زمام حكومت را بهدست گرفتند و پس از آنان، سلسله بنیامیه سالها بر جامعه اسلامی فرمان راندند و به دنبال آنان، خاندان بنیعباس، صدها سال حكومت را در دست
گرفتند.
در تاریخ كشور ایران نیز، سلسلههای صفویه، افشاریه، قاجاریه و در نهایت خاندان پهلوی جابهجا شدند و این سلسلههای پادشاهی با انقراض طبیعی سلسلههای قبل و یا از طریق از صحنه بیرون كردن سلسلههای دیگر، یكی پس از دیگری زمام امور را در دست گرفتند. اشاره شد كه تاریخ جوامع بشری سرشار از این تغییرات و دگرگونیهاست،
بنابراین راز عظمت انقلاب اسلامی ایران فقط جایگزینی حكومتی با حكومت دیگر و یا تغییرات نخبگان حاكم نیست.
احتمال دیگری كه ممكن است در زمینه منشأ عظمت انقلاب در اینجا به ذهن خطور كند، این است كه این انقلاب، نه تنها سبب تغییر حكومت در كشور گردید؛ بلكه باعث برچیده شدن سلسلههایی از حاكمان شد كه در مدت 2500 سال، از طریق رژیم سلطنتی بر كشور فرمان میراندند.
در واقع با پیروزی انقلاب، رژیم سلطنتی جای خود را به رژیم دیگری بهنام جمهوری داد. گفتنی است این احتمال نیز نمیتواند منشأ عظمت چنین انقلابی باشد، زیرا اینگونه تحولات منحصر به ایران نبوده، در كشورهای دیگر نیز سابقه داشته است.
تغییر رژیم دیكتاتوری و سلطنتی به رژیم جمهوری در بسیاری از انقلابهای جهان نظیر انقلاب كبیر فرانسه و انقلاب اكتبر روسیه، تحقق یافت، لیكن هیچ یك از این انقلابها نمیتواند در شكوه و عظمت با انقلاب اسلامی ایران رقابت كند و این امر نشان میدهد كه عظمت این انقلاب ناشی از امر دیگری است و تغییر رژیم سلطنتی به رژیم جمهوری نمیتواند علّت منحصر به فرد بودن این انقلاب در میان انقلابهای بزرگ جهان باشد.
هرچند كه در این انقلاب، در مقایسه با برخی از انقلابهای دیگر، خسارات كمتری متوجه مردم گردید و تعداد كشتهها، مجروحان و آسیب دیدگان نیز بسیار كمتر بود؛ ولی این اختلاف نیز نمیتواند منشأ منحصر به فرد بودن این انقلاب در طول تاریخ باشد.
برای تحلیل و ارزیابی صحیح منشأ عظمت انقلاب اسلامی، از دو دیدگاه میتوان آن را مورد توجه قرار داد:
1. دیدگاه كسانی كه نگرش الهی و اسلامی نداشته و یا نسبت به این انقلاب خصومت میورزند: براساس این دیدگاه جامعهشناسانه، تحقق این انقلاب پدیدهای برخلاف معادلات بینالمللی بود كه تحلیلگران سیاسی هرگز احتمال آن را نیز مطرح نمیكردند.
چنین انقلابی توانست به سرعت بر معادلات جهانی اثر گذاشته، تمام جهان را تحتالشعاع خود قرار دهد.
این دیدگاه، هرچند كه بخشی از عظمت انقلاب را بیان میكند؛ ولی نمیتواند بیانكننده عظمت واقعی انقلاب بوده، تمام حقیقت را بیان نماید.
2. دیدگاه كسانی كه در پیروزی انقلاب نقش داشتند و برای تحقق آن بسیاری از سختیها را به جان خریدند: بر اساس دیدگاه مذكور تلاش تمامی انبیا، اوصیا، اولیا و مجاهدان الهی، در طول هزاران سال، برای برقراری حكومت الهی و حاكمیت قانون عدل الهی در روی زمین، به وسیله این انقلاب به نتیجه رسید و همین امر منشأ عظمت این انقلاب میباشد.
جایگزین شدن حكومت الهی مبتنی بر عدالت به جای حكومتهای مبتنی بر ظلم، خودمحوری، خودگزینی و قدرتطلبی است كه این انقلاب را تبدیل به پدیدهای بینظیر كرده است.
انقلاب اسلامی ایران از انقلابهای بزرگ جهان که در عرصه روابط بینالملل مطرح است، کاملاً متمایز است.
تلاش نمایید از طریق آشنایی با انقلابهای مذکور، آنها را با انقلاب اسلامی مقایسه کنید. چه تفاوتهای بنیادینی میان آنها مشاهده میکنید؟ این مسئله را با دوستان خود در میان بگذارید و هریک از آنان متکفّل مطالعه یکی از انقلابهای بزرگ معاصر جهان گردند.
6. خلاصه و نتیجهگیری
1. انقلاب اسلامی، عبارت است از حرکتی بنیادین و تحولی اساسی در اوضاع و احوال سیاسی جامعه بر اساس آموزههای اسلامی به منظور جایگزین نمودن نظامی مبتنی بر اصول و احکام اسلامی.
2. «اسلامیبودن» فصل ممیز انقلاب اسلامی از سایر انقلابهای جهان است. از اینرو، در این انقلاب، عنصر فرهنگی از اهمیت ویژهای برخوردار است و انحراف در مسیر چنین انقلابی از همین کانال امکانپذیر خواهد بود.
3. بنابراین توجه به ابعاد فرهنگی، اهمیت به انتخاب آگاهانه، تلاش در تحکیم عقاید حقه، تأکید بر تبیین دقیق اهداف، فراگیری انقلاب، عدم اتکا به بیگانگان، ثبات قوانین و مقررات، رعایت مصالح متغیّر، برخورداری حاکمیت از پشتوانه ثابت، بهرهمندی از امدادهای غیبی، و اموری از این قبیل، از مؤلفههای جداییناپذیر انقلاب اسلامی محسوب میگردند.
4. انقلاب اسلامی ایران نیز که نمونهای از اینگونه انقلابهاست، در نوع خود منحصر به فرد است؛ چراکه با پیروی از حرکت انبیای الهی، به ابعاد معنوی انسانها توجه نمود. بنابراین، جایگزین شدن حكومت الهی مبتنی بر عدالت بهجای حكومتهای مبتنی بر ظلم، خودمحوری، خودگزینی و قدرتطلبی است كه این انقلاب را تبدیل به پدیدهای بینظیر كرده است.
5. با توجه به اهمیت بالای انقلاب اسلامی ایران در سیر تحولات تاریخ، جا دارد تا ارکان چنین انقلابی مشخص گردد که در درس بعدی بهآن پرداخته شده است.
پانوشت:
1- صافات (37)، 173 - 171.