شبهه هدف خلقت انسان(پرسش و پاسخ)
پرسش:
خداوند در قرآن کریم از یک سو درباره هدف خلقت انسان میفرماید: «برای آزمایش و امتحان شما از نظر بهترین عملکرد» از طرف دیگر در آیه مربوطه میفرماید: «برای علم و آگاهی از قدرت و علم خداوند» همچنین در آیه دیگر میفرماید: «برای عبودیت و بندگی» و بالاخره در آیه شریفه مربوطه میفرماید: «برای رحمت الهی» آیا این چهار هدفی که در این آیات بیان شده، میانشان تعارض و تضادی وجود دارد؟
پاسخ:
طرح شبهه
خداوند در قرآن کریم از یک سو درباره هدف خلقت انسان میفرماید: «خداوند مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهترین عملکرد را دارید.» (ملک-2)
از طرف دیگر در آیه مربوطه میفرماید: خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفریده و از زمین نیز همانند آنها را، فرمان او در میان آنها پیوسته فرود میآید تا بدانید خداوند بر هر چیز توانا است و اینکه علم او به همه چیز احاطه دارد.(طلاق- 12) همچنین در آیه دیگری میفرماید: «من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم را بکنند.»(ذاریات- 56) و بالاخره در آیه مربوطه دیگری میفرماید: «اگر پروردگارت خواسته، همه مردم را یک امت قرار میداد ولی آنها همواره مختلفند، مگر کسی که مورد رحمت الهی قرار گیرد، و برای همین (پذیرش رحمت) خداوند آنها را آفرید.»(هود- 119) این دسته آیات، چهار هدف متفاوت و گوناگون را بیان کردهاند که در ظاهر با یکدیگر تعارض دارند آیا این شبهه وارد است که در آیات قرآن تضاد و تعارضی وجود دارد؟
پاسخ شبهه
با اندک تأملی در مفهوم این آیات، به این نتیجه میتوان رسید که هیچ تضاد و تعارضی میان اهداف ذکر شده برای خلقت انسان وجود ندارد. زیرا اهداف اساسا دارای درجات و مراتبی است که بعضی از آنها مقدماتی و بعضی دیگر هدف متوسط و برخی دیگر غایی هستند و در نتیجه این اهداف چهارگانه قرآن در واقع در طول یکدیگرند نه در عرض هم. هدف اصلی و غایی براساس آیات مربوطه، همان «عبودیت و بندگی خدا» میباشد، و هدف «علم و دانش» و «امتحان و آزمایش برای شناخت بهترین عملکرد انسانها» نیز اهدافی هستند که در مسیر عبودیت و بندگی خداوند قرار دارند، و رحمت واسعه الهی نیز نتیجه این عبودیت و بندگی مخلصانه است.
لذا هدف نهایی آفرینش بشر «عبودیت» است که خدا برای وصول به آن، میدان آزمایشی فراهم ساخته و علم و آگاهی به انسان داده است(تا بهتر بندگی خدا را انجام دهد) و نتیجه نهاییاش نیز غرق شدن در اقیانوس رحمت او خواهد بود. (تفسیر نمونه، ج 22، ص 388)
بنابراین خلقت انسان بدون هدف و غرض نبوده همانگونه که قرآن کریم میفرماید: افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لاترجعون» آیا میپندارید که ما شما را عبث و بیهوده آفریدهایم و به سوی ما بازنمیگردید.(مومنون- 115) و هدف غایی آن هم برای خود انسان «عبودیت و بندگی» خدای متعال است که این هدف برای خود انسان خواهد بود نه هدف خداوند، به تعبیر دیگر مخلوق باید عابد و بنده خدا باشد، نه اینکه خداوند معبود خلق باشد، چون فرموده است: «الا لیعبدون» تا آنکه مرا بپرستند، نفرموده تا من پرستش شوم، یا من معبودشان باشم. لذا این توهم که خداوند چه نیازی به عبادت ما دارد، برطرف میشود.
از این رو عبودیت و بندگی خداوند به عنوان غرضنمایی خلقت انسان، کمالی است که عاید خود انسان میشود و آثار و برکات تبعی خود را برای انسان به ارمغان میآورد. از منظر عقلانی خداوند وسایل کمال و رشد هر موجودی را در اختیار او گذاشته و اراده حکیمانه او بر این هدف قرار گرفته که مخلوقات و موجودات به صورت طبیعی و جبری به سوی کمال خویش حرکت کنند، در حالی که اراده حکیمانه خداوند در برخی موجودات چون انسان، بر این تعلق گرفته است که از طریق اختیار و آزادی، راه عبودیت و بندگی خدا را انتخاب کرده و کمالاتی را در این مسیر به دست آورند.
بنابراین از نگاه عقلانی اساسا اصل آفرینش یک گام تکاملی عظیم است و تمام برنامههای دینی و عبادی بعد از گام اول یعنی خلقت انسان، در ادامه و راستای همین مسیر تکاملی و پیمودن راه تکامل و تقرب الیالله میباشد.