تفاوت مفهوم صلح با آتشبس
صلح در لغت به معانی متعددی از جمله آشتی، مسالمت، سازش، سازگاری و مانند آن آمده است. (1)
در قرآن کریم مفهوم صلح با واژگانی مانند صلح، سلم، هُدنه و امنیت آمده است. (2) در نگرش قرآنی به صلح، مفاهیم گستردهای مورد نظر قرار میگیرد که از روابط فردی، خانوادگی تا اجتماعی و بینالمللی را شامل میشود؛ بهعنوان نمونه قرآن میفرماید: «و اگر دشمنان به صلح گرایند، تو هم به صلح گرای، و بر خدا توکل کن، که یقیناً او شنوا و داناست.» (3)
این آیه به صلح با دشمنان در صورت تمایل آنان به صلح، تصریح دارد. البته مفهومی که در آیه به آن تصریح شده، «سلم» است که به معنای آشتی و نرمش تفسیر شده است. (4) در برخی از آیات قرآن بر صلح مقتدرانه تأکید
شده است.
از جمله میفرماید: «مگر آنان که به گروهی که میان شما و ایشان پیمانی [چون پیمان متارکه جنگ یا پیمانهای دیگر] است بپیوندند، یا در حالی که سینههایشان از جنگیدن با شما یا قوم خودشان به تنگ آمده باشد به نزد شما آیند و اگر خدا میخواست قطعاً آنان را بر شما مسلط میکرد، در آن صورت بهطور یقین با شما میجنگیدند. پس اگر از شما کناره گرفتند و با شما به جنگ برنخاستند و پیشنهاد صلح و آشتی دادند، [به آنان تعدّی نکنید که] خدا در این صورت برای تجاوز به آنان راهی برای شما قرار نداده است.» (5)
گفته شده شأن نزول این آیه، ماجرای قبیله اشجع و بنیضمره بود که در حوالی مدینه زندگی میکردند و بیم تجاوز آنان میرفت، اما به پیامبر (ص) پیشنهاد صلح دادند (6) و این صلح، به دلیل اقتدار نیروهای اسلام برقرار شد.
بهطور کلی در زبان قرآن، مفهوم صلح، عام است و شامل روابط فردی و اجتماعی میشود، اما مفهوم «سِلم» درباره روابط خارجی جامعه اسلامی کاربرد دارد. (7) کاربردهای دیگری نیز برای این واژگان وجود دارد که از بحث ما خارج است.
مفهومشناسی آتشبس
آتشبس (cease_fire) پایاندهی کلی به عملیات مسلحانه بر اساس اصول کلی حاکم بر ترک جنگ است. در زبان دیپلماتیک کنونی، این اصطلاح را در جایی به کار میبرند که طرفین نزاع در وضعیتی نباشند که به بستن موافقتنامه رسمی ترک مخاصمه منجر شود. (8) گاهی مفهوم ترک جنگ (armistice) نیز برای پایاندادن نزاع و مخاصمه میان دو کشور به کار میرود.
قطع جنگ، اگرچه میتواند بهصورت نیمهرسمی به پایان جنگ منجر شود، اما از نظر حقوقی پایان جنگ به شمار نمیآید؛ بنابراین ممکن است حملاتی از جانب طرفین به قلمرو، کشتیها و سایر اموال و متعلقات دیگری انجام شود. بهطور کلی ترک جنگ و آتشبس بهعنوان مقدمهای برای انعقاد رسمی پیمان صلح
تلقی میشود. (9)
صلح و آتشبس در حقوق بینالملل
صلح در حقوق بینالملل، فرایند خاصی دارد که شامل معاهدهای درباره موارد ذیل است؛ پایان عملیات جنگی؛ ایجاد دوباره روابط صلحآمیز میان دولتهای متخاصم؛ حلوفصل اختلافاتی که منجر به شروع عملیات جنگی شدهاند؛ حل اختلافات ارضی؛ محدودیتسازی سلاحها یا تکلیف به خلع سلاح؛ استرداد زندانیان و اسرای جنگی طرفین؛ پرداخت غرامت برای خسارات جنگی. (10)
روش معمول ایجاد صلح در روابط بینالملل، انعقاد معاهده صلح است که از طریق روشهای دیپلماتیک انجام میشود، اما مواردی نیز وجود دارد که بدون برقراری معاهده و صرفاً از طریق اعلام آتشبس و یا ترک یکجانبه جنگ انجام شده است؛ بهعنوان نمونه آتشبس هند و پاکستان در سال 1965 میلادی و یا آتشبس ویتنام در سال 1973 از جمله این موارد است.
تفاوت صلح با آتشبس و ترک جنگ
بر اساس آنچه بیان شد، صلح شامل تشریفاتی مانند امضای معاهده است که مواد آن منافع و اهداف طرفین را تضمین میکند.
گاهی سازمانهای بینالمللی نیز پشتوانه معاهدات صلح قرار میگیرند تا بقای آن را تضمین کنند؛ از این رو سازش برخاسته از صلح، پایدار است و ممکن است سالیان و حتی سدهها، تضمینکننده امنیت طرفین باشد.
در نقطه مقابل، آتشبس یا ترک جنگ، بهصورت غیررسمی بر پایان جنگ دلالت دارد. این نوع از متارکه جنگ، شکننده و متزلزل است و میتواند بهراحتی از سوی یک یا دو طرف، نقض شود و حتی در زمان آتشبس نیز امکان تبادل آتش وجود دارد.
نتیجه
مفاهیم متعددی بر صلح و ترک جنگ دلالت دارد. مفهوم صلح و سِلم در قرآن کاربردهای متعددی دارد. صلح، بیشتر به اصلاح روابط فردی و خانوادگی اختصاص دارد، اما مفهوم سِلم به روابط بینالمللی اشاره دارد. در حقوق و روابط بینالملل، صلح همراه با تشریفاتی مانند امضای توافقنامه صلح و تضمین رعایت آن از سوی نهادهای بینالمللی است، اما آتشبس یا ترک جنگ، پایان غیررسمی درگیریهای نظامی است و میتواند بهسهولت از سوی طرفین مورد نقض قرار گیرد.
پینوشتها:
1- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، مفهوم صلح؛ https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary. 2- گروه نویسندگان، «بررسی مفهوم صلح و راهکارهای آن ...»، فصلنامه مطالعات قرآنی، سال نهم، شماره 35، پاییز 1397، ص 280. 3- انفال، آیه 61. 4- راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه حسین خداپرست، قم، دفتر نشر نوید اسلام، 1390، ص 420. 5- نساء، آیه 90. 6- مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب (ع)، 1374، ج 4، ص 55. 7- گروه نویسندگان، «بررسی مفهوم صلح و راهکارهای آن ...»، فصلنامه مطالعات قرآنی، سال نهم، شماره 35، پاییز 1397، ص 281. 8- آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، تهران، انتشارات مروارید، 1380، چاپ ششم، ص 12. 9- آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، ص 97. 10- دیتر فلک، حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه، ترجمه سید قاسم زمانی و دیگران، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوق شهردانش، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص ۹۸.
حسین دهقانی