«رؤیای نیمه شب»؛ رمانی عاشقانه تاریخی که سالها در میان مخاطبان ماندگار شد
محمد محمدی افران
پخش سریال «رؤیای نیمه شب» از تلویزیون، فرصتی دوباره برای بازگشت به یکی از شناختهشدهترین رمانهای مذهبی سالهای اخیر است؛ اثری که سالها پیش با قلم حجتالاسلام مظفر سالاری منتشر شد و با استقبال گسترده مخاطبان، به چاپهای متعدد رسید. رمانی که داستانی عاشقانه را در بستری تاریخی و مذهبی روایت میکند و از دل یک ماجرای احساسی، به مسائل مختلف دینی و همچنین مناسبات شیعه و اهل سنت، میپردازد. از ویژگیهای ارزشمند این رمان آن است که در طول داستان، مخاطب را با احساسات مختلف همراه میکند. گاهی مخاطب را میخنداند و گاهی اشک او را از چشمانش جاری میسازد. گاهی برای خواننده رمان، تعلیق ایجاد کرده و گاهی نیز او را غافلگیر میکند. این رمان احساسات مختلف را به مرور به خواننده هدیه میکند.
«رؤیای نیمه شب» روایت عاشقی هاشم، جوانی از خانوادهای اهل سنت، به ریحانه، دختری شیعه مذهب است. داستان در شهر حله عراق میگذرد؛ شهری که در آن اختلافات مذهبی، زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است. هاشم که زیر سرپرستی پدربزرگش، ابونعیم زرگر، زندگی میکند، دل در گرو دختر ابوراجح حمامی میبندد؛ مردی از شیعیان شهر که از جایگاه اجتماعی و اقتصادی پایینتری نسبت به خاندان هاشم برخوردار است. همین تفاوت مذهبی و شرایط اجتماعی، مسیر این عشق را با موانع فراوان روبهرو میکند و داستان را پیش میبرد.
در کنار روایت عاشقانه، نویسنده فضای اجتماعی شهر حله را نیز ترسیم میکند؛ شهری که حاکم آن با سیاستهای ضدشیعی، در پی گسترش اختلاف میان مسلمانان است. در این میان، شخصیت ابوراجح حمامی جایگاه ویژهای پیدا میکند و ماجرائی که برای او رخ میدهد، یکی از نقاط عطف داستان به شمار میآید؛ اتفاقی که به نوشته سالاری، مسیر تحولات اعتقادی در حله را تغییر میدهد و سرنوشت بسیاری از شخصیتها را تحت تأثیر قرار میدهد.
مظفر سالاری درباره شکلگیری این رمان گفته است که ایده اولیه اثر از مطالعه مجموعهای درباره تشرفها به محضر امام زمان(عج) شکل گرفت. او ابتدا قصد داشت یکی از این روایتها را به داستانی کوتاه تبدیل کند، اما شخصیتها و ظرفیتهای روایی آنها، طرح داستان را گسترش داد و در نهایت از یک روایت کوتاه، رمانی چندصد صفحهای پدید آمد. سالاری در گفتوگویی تفصیلی توضیح داده است که برای ایجاد تعادل در روایت، هاشمِ اهل سنت را به عنوان راوی داستان برگزید تا روایت صرفاً از منظر شخصیتهای شیعه پیش نرود و مخاطب بتواند فضای داستان را از آن زاویه متفاوت دنبال کند.
نویسنده که سالها در حوزه ادبیات کودک و نوجوان فعالیت کرده، تصمیم داشت این اثر را برای نوجوانان بنویسد، اما به گفته خودش، حضور عنصر عشق باعث شد مخاطب اصلی کتاب به سمت جوانان تغییر کند. با این حال، تجربه انتشار کتاب نشان داد نوجوانان و حتی مخاطبان بزرگسال نیز با داستان ارتباط برقرار کردهاند. سالاری معتقد است در این رمان تلاش کرده روابط عاطفی میان دختر و پسر را در چارچوب عفاف و اخلاق روایت کند و در عین حال، جذابیت داستانی را حفظ کند.
از نگاه سالاری، یکی از عوامل کشش «رؤیای نیمه شب» شیوه روایت آن است. او که سابقه نگارش فیلمنامه سینمایی و مجموعههای تلویزیونی را در کارنامه خود دارد، باور دارد طراحی رمان با ساختاری نزدیک به فیلمنامه، به پویایی داستان کمک میکند. به اعتقاد او، بسیاری از رمانهای معاصر به دلیل دور شدن از کنش و روایت تصویری، جذابیت خود را از دست میدهند و داستاننویس باید به جای توضیح دادن، صحنه را برای مخاطب به تصویر بکشد.
این رمان پس از انتشار با استقبال قابل توجهی روبهرو شد و بارها تجدید چاپ شد. همچنین انتخاب آن برای مسابقه «کتاب و زندگی» موجب شد مخاطبان بیشتری با اثر آشنا شوند. سالاری درباره این تجربه گفته است که اگر کتابی بتواند به نیازهای عاطفی و زیباییشناختی مخاطب پاسخ دهد و به درستی معرفی شود، خوانندگان از آن استقبال خواهند کرد. او «رؤیای نیمه شب» را اثری میداند که بدون تکیه بر ویژگیهای آثار عامهپسند، توانسته برای مخاطبان گسترده جذاب باشد.
مظفر سالاری، متولد ۱۳۴۱ در یزد، نویسنده، پژوهشگر، مدرس و منتقد است. فعالیت او از سالهای نوجوانی با نوشتن آغاز شد و پس از ورود به حوزه علمیه، همکاری گستردهای با نشریات کودک و نوجوان داشت. در کنار نگارش داستان، در حوزه آموزش داستاننویسی، پژوهشهای قرآنی و فعالیتهای فرهنگی نیز حضور داشته و آثاری همچون «قصههای من و ننهآغا»، «قایق راندن به اقیانوس»، «گشایش داستان»، «شب صورتی» و «دعبل و زلفا» را در کارنامه خود ثبت کرده است. او همچنین نخستین روحانی فیلمنامهنویس کشور معرفی شده و تجربه نگارش آثار تصویری را نیز در سوابق خود دارد.
اکنون که «رؤیای نیمه شب» در قالب یک سریال تلویزیونی به مخاطبان عرضه میشود، بازخوانی نسخه مکتوب آن میتواند فرصت مناسبی برای آشنایی با اثری باشد که روایت خود را بر پایه عشق، تاریخ، هویت مذهبی و سرگذشت مردمان شهر حله بنا کرده است؛ رمانی که سالهاست در فهرست آثار پرفروش ادبیات دینی ایران جای دارد و همچنان از شناختهشدهترین آثار مظفر سالاری به شمار میرود. هرچند که هر اقتباسی از کتابهای رمان معروف، به اصطلاح چاقویی دولبه است، هم با ساخت سریال به صورت باکیفیت و مطلوب میشود داستان را بهتر انتشار داد و هم با ساخت سریالی با کیفیت پایین، میتوان به رمان ظلم کرد و آن را از جایگاه طرازی که دارد تنزل داد. به هرحال این شبها سریال رؤیای نیمهشب از شبکه سوم سیما پخش میشود و امید است با اتمام این سریال، شاهد نظرات مثبت و امیدوارکننده از سوی مخاطبان و کارشناسان باشیم.