شکـوه تـابآوری میـان مردم ایستـاده در میـدان
تابآوری شیعی خودش را در جوشش مردم مبعوث نشان داد. قبلتر فوکویاما به سردمداران غرب هشدار داده بود که «شیعه، پرندهای است که افق پروازش خیلی بالاتر از تیرهای ماست. پرندهای که دو بال دارد، یک بال سبز و یک بال سرخ، بال سبز این پرنده مهدویت و عدالتخواهی و بالسرخ او، شهادتطلبی است که ریشه در کربلا دارد. این دو بال، شیعه را فناناپذیر کرده است.»
و اینک در کشاکش روزهای جنگ و مذاکرههای تحمیلی، ایستادگی مردم همان اوج و نقطه درخشان تابآوری شیعه است که مؤلفههای چون باور و هویت دینی نیز از آن تراوش میکند. میگویند: دست خدا بر سر جماعت است و مردم داغدار هر شب که میگذرد، لهیب سوزان زخم عمیقشان از شهادت مولایشان عمیقتر و سوزناکتر میشود، اما این شبها مهمترین مؤلفهای که به چشم میآید، نه تعداد جمعیت است که حماسه آنقدر شکوهمند و فاخر است که از عدد و آمار بالاتر میزند و در وصف اعداد نمیگنجد. حماسه مردم والاتر از آمار، تصاویر و بقیه خروجیهای این واقعه عظیم است.
راز ماندگاری این شبها
تابآوری مفهومی عمیقتر از تحمل درد و رنج دارد و حرکت به سمت توانمندسازی است. تابآوری مفهومی متافیزیکی داشته و آنچه تابآوری را تقویت میکند، معنویت، مذهب و امید به آینده است و فرایندی است از خویش به خویشتن تا فرد ارزش زندگی را دریابد و جهانبینیاش متحول شود.
تابآوری را میشود میان مردم میدان یافت، در قدمهایی که برداشته شد، پرچمهایی که به اهتزاز درآمد و برافراشته باقی ماند. از دستی به دست دیگر رسید و پیوند میاندلهای مردم را تقویت کرد. میان مردمی که راه پرشور عشق ابدیشان حسین (ع) و زینب (س) را نهفقط روایت که زندگی میکنند. راز ماندگاری این شبها نیز همین است. دست خدا بر سر جماعتی است که در روزهای سخت، انتخاب کردند پایکار باشند و کنار هم بمانند. تاریخ هرگز اینقدر زیبا نتوانسته بود معنای امت اسلامی را جلوه دهد. عقلانیت، عاطفه و بههمپیوستگی عمیق، موج میزند و ازاینرو پایان کار، کاملاً روشن است.
تابآوری، نیازی حیاتی برای بقای جمعی
تابآوری در شرایط بحرانی جنگ فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه مسئله حیاتی برای بقای جمعی، انسجام اجتماعی و پایداری جامعه است.
یعقوبی روانشناس بالینی و استاد دانشگاه شاهد درباره اهمیت تابآوری در مواقع بحرانی و جنگ به خبرنگار گروه جامعه ایرنا میگوید: «تابآوری در زمان جنگ برای سلامت روان بسیار مهم است و میتوان گفت تابآوری در این شرایط دیگر فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه مسئله حیاتی برای بقای جمعی، انسجام اجتماعی و پایداری جامعه است؛ به عبارتی بخش زیرساخت امنیت ملی برای سلامت روان است.» این روانشناس بالینی و استاد دانشگاه میگوید: «عامل دیگری که تابآوری را تقویت میکند، معنویت، مذهب و امید به آینده است. مذهب به افزایش تابآوری کمک میکند؛ اما یک شرط دارد؛ شرط آن این است که باور او، درونی باشد نه ظاهرسازی. مذهب بیرونی و ظاهری به تابآوری کمک نمیکند؛ اما مذهب مخلص کمک میکند.»
یعقوبی میافزاید: «عدهای هم پس از آسیب رشد میکنند. سرشان به سنگ میخورد که ارزش زندگی را به درستی درک میکنند و جهانبینی فرد نسبت به خود و آینده دچار تحول میشود و تهدید را به فرصت تبدیل میکند. این فرد قدر زندگی را بهتر میداند، رابطهاش را بهتر میکند، به معنویت و مذهب اصیل رو میآورد و رشد اصیل پیدا میکند؛ اما این عده انگشتشمار هستند.»
وی یادآور میشود: «اگر افراد در مقابله با مشکلات به پایه قبلی زندگی خود بازگردند، دستاوردی بزرگ است که از آن بهعنوان تابآوری یاد میشود. تابآوری یعنی اینکه فرد بتواند از پس مشکلات برآید و دوباره به مسیر قبلی بازگردد.»
حفظ سلامت روان در دل بحرانها
دنیا دریایی متلاطم از طوفانهاست. بنا بر فرمایش امام علی (ع) «دنیا محل آسیبهاست. بد سرایی است برای کسی که به آن بدگمان نبوده و هنگام اقامت در آن از خطرش خوف و ترس نداشته است.» و بنا بر فرموده امام کاظم (ع): «... دنیا دریایی ژرف است که مردمان بسیار در آن غرق شدهاند. چنان کن که کشتی تو در این دریا ترس از خدا، و بار آن ایمان، و بادبان آن توکل، و کشتیبان آن عقل، و راهنمای آن علم، و سکان آن بردباری باشد.»
دنیا پر از رویداد است و رسیدن به ساحل امن در دنیا و زندگی اثری موقت است. جنگها و بحرانها از دل رویدادها بیرون میآیند و در صورت فقدان تابآوری کمیت و کیفیت زندگی تأثیرگذار است.
سلامت روان و برخورداری از یک زندگی رو به رشد
مهمترین مؤلفه در ارتباط با خود، «پذیرش خود» است؛ یعنی پذیرفتن خویشتن بهعنوان مجموعهای از نقاط قوت و محدودیتها، هیچ انسانی کامل نیست.
به نقل از ایسنا، ناهید مجیدی یک روانشناس میگوید: «تابآوری به معنای حذف استرس از زندگی نیست، بلکه توانایی حفظ سلامت روان و عملکرد طبیعی در دل بحرانهاست؛ مهارتی که با حفظ روتین زندگی، پذیرش محدودیتها و تداوم روابط اجتماعی تقویت میشود.»
وی در پنجاه و چهارمین نشست از سلسله نشستهای «در میدان» اظهار میکند: «سلامت روان صرفاً به معنای نداشتن بیماری نیست، اگرچه این فقدان یکی از شروط آن است. سلامت روان وضعیتی فراتر از این دارد و مستلزم برخورداری از یک زندگی روبهرشد است. منظور از زندگی روبهرشد، لزوماً پیشرفت تحصیلی یا شغلی چشمگیر نیست، بلکه یک زن خانهدار یا یک کودک نیز میتوانند چنین زندگیای داشته باشند.»
این روانشناس تصریح میکند: «فرد برخوردار از سلامت روان، باید ارتباطی مناسب با خود، دیگران و جهان پیرامون خود داشته باشد. مهمترین مؤلفه در ارتباط با خود، پذیرش خود است؛ یعنی پذیرفتن خویشتن بهعنوان مجموعهای از نقاط قوت و محدودیتها، هیچ انسانی کامل نیست و شناخت و تقویت محاسن و همچنین شناسایی محدودیتها ضروری است.»
مجیدی با طرح مفهوم تابآوری بیان میکند : «تابآوری به معنای حفظ سلامت روان و عملکرد طبیعی در شرایط سخت و بحرانی است. باید تأکید کرد که سلامت روان و تابآوری، ویژگیهایی ایستا نیستند، بلکه کاملاً پویا و قابل ارتقا هستند. تابآوری به معنای حذف استرس نیست، بلکه به افراد قدرت مقابله مؤثر یا مسئلهمدار میدهد.»
تابآوری معنوی دلیل کاهش افسردگی
و پایداری اثر درمان
بر اساس تحلیل مفهومی، معناشناختی و متنپژوهی قرآن و روایات، الگوی «تابآوری معنوی» در چهار حوزه اصلی طراحی شد و نتایج مداخله درمانی نشان داد این الگو به طور معناداری موجب کاهش افسردگی و اضطراب مرگ و پایداری اثر درمان در دوره پیگیری میشود.
به گزارش روابطعمومی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، حجتالاسلام صفری، عضو هیئت علمی گروه روانشناسی مؤسسه امام خمینی (ره)، اظهار میکند: «در این پژوهش سه مؤلفه اصلی ایمان، یقین و زهد
بر اساس آیات قرآن و روایات استخراج شده است. بر اساس منابع اسلامی، تابآوری دارای پنج مؤلفه هستهای است؛ ثبات، مهار خود، رضایت، مقاومت و آرامش که برخی از این مفاهیم مانند رضایت به تقدیر الهی در روانشناسی رایج غربی جایگاه مستقلی ندارند.» صفری خاطرنشان میکند: «برای ارتقای تابآوری فرد، مداخلات معناگرا در پنج حوزه طراحی شد که مهمترین آنها عبارتاند از اصلاح ادراکات توحیدی (خدا مالکی، تقدیرپذیری، توکل و خدایاوری)، ادراک واقعبینانه از دنیا، مرگ و نقش خود، بازسازی نقش خود و بازیابی عزتنفس، تفسیر معنایی امر ناخوشایند، تقویت نگاه امتحان باور و مثبتنگر.» این پژوهشگر تصریح میکند: «در طراحی پروتکل درمانی، ضمن پایبندی کامل به مبانی اسلامی، از تکنیکهای منتخب معنا درمانی، درمانهای وجودی و رویکرد پذیرش و تعهد (ACT) با بازخوانی اسلامی استفاده شده است تا جلسات درمان به سخنرانی صرف تبدیل نشود و مداخلهای مؤثر شکل بگیرد.» صفری با اشاره به یافتههای تجربی پژوهش میگوید: «نتایج مداخله نشان میدهد میزان افسردگی و اضطراب مرگ پس از اجرای پروتکل به طور معناداری کاهشیافته و این کاهش در دوره پیگیری نیز حفظ شده است. افزایش موقت اضطراب مرگ در بخشی از درمان، همزمان با مواجههدرمانی با مفهوم مرگ بود که امری قابلانتظار در درمانهای معناگراست.»
وی در پایان تأکید میکند: «در سالهای اخیر، مدلها و طرحنماهای درمانی اسلامی جایگاه مهمی در پژوهشهای روانشناسی پیدا کردهاند و آثار ارزشمندی در حوزههایی مانند صبر، امید، افسردگی، وسواس، اضطراب مرگ و خودتنظیمی بر اساس منابع اسلامی تولید شده است. الگوی تابآوری معنوی نیز در همین مسیر قابل گفتوگو، تکمیل و یکپارچهسازی با سایر پژوهشهاست.»
مردم ایستاده در میدان چه میگویند؟
این شبها تمام میادین و خیابانهای شهر شاهد تجربههای کمتکرار و بیسابقهای است. مردم از میان تمامی اقشار به صف شدهاند تا تابوتوان خود را در حفظ عزتمندی وطن به رخ جهانیان بکشند و انتقام خون امام شهیدشان را فریاد کنند. این مردم به صف شده همان ید واحد جهان اسلاماند که در بحرانها از تهدیدها فرصتی برای بالندگی رقم میزنند.
مهدیه سید علایی مادر دو فرزند است که حضور مؤثر در تجمعات شبانه را مایه انسجام اجتماعی و رشد فردی دانسته، در بیان یکی از مهمترین امتیازات حضور در تجمعات شبانه میگوید: «هماندیشی با مردم در این اجتماعات باعث شور و سرور درونی و تقویت بنیانهای عاطفی میشود. بسیاری از ما صرفاً بر شکستهای خود تمرکز میکنیم، حالآنکه شناسایی نقاط قوتی که موجب موفقیتها شدهاند، برای رشد شخصی ضروری است. تمرکز به نقاط ضعف، سبب افکار منفی میشود و یکی از مهمترین مواهب این تجمعات این است که همدلی مردم، زندگی افراد را از یاس و سرخوردگی ناشی از بحران نجات میدهد.»
سید محمدمهدی وافی، دانشجوی رشته روانشناسی نیز در باره اهمیت تابآوری عنوان میکند: «تابآوری به معنای توانایی حفظ سلامت روان و عملکرد طبیعی مردم در دل بحرانهاست. مهارتی که با حفظ سبکوسیاق طبیعی زندگی، سبب تحمل و پذیرش محدودیتها و تقویت و استمرار روابط اجتماعی میشود. رابطه پویا و مستمر مردم در تجمعات و تبدیل این فرایند به همدلی و هماندیشی نقش مهمی در ارتقاِ رشد فردی مردم مبعوث داشته است.»
تابآوری آشفتگی درونی را مدیریت میکند
در پایان این قسمت میتوان نقش تابآوری را در افراد آسیبدیده بررسی کرد. شروع یک جنگ تحمیلی تابآوری افراد با مشکلات روانی قبلی را وادار به مبارزه مضاعف میکند. مبارزه با دشمن بیرونی و همزمان، مبارزه با آشفتگی درونی. تابآوری در این افراد، مجموعهای از مکانیسمهای پیچیده برای بقاست که گاهی بسیار شکننده هستند. روانشناسان میگویند: بحران جنگ برای این افراد، اغلب، به منزله ریختن بنزین بر آتشی است که از قبل در درونشان شعلهور بوده است. در این افراد، بسیاری از رفتارهایی که عدم تابآوری به نظر میآیند، در واقع، تلاشهای ناخودآگاه برای جلوگیری از فروپاشی کامل هستند. تصمیمگیری در شرایط مرگ و زندگی را از دوش فرد دچار مشکلات روانی برمیدارد، برای او، حس درماندگی و بیکفایتی که به همراه دارد. در چنین شرایطی برای مدیریت اثربخشتر مهارتهای فردی و مهارتهای اجتماعی و شرایط اجتماعی میتواند کمککننده باشد. تابآوری اجتماعی را میتوان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحرانهای اجتماعی نامید.