آسیب به اندامهای داخلی و مرگ بـا بیاعتنایی بـه شدت آفتـاب
گالیاتوانگر
یکی از مشکلات اساسی که همهساله در فصل گرما با آن مواجه هستیم، پدیده گرمازدگی است. این عارضه معمولاً با مجموعهای از علائم و نشانهها همراه است که میتوان از جمله به خشکشدن پوست در مراحل پیشرفته، قرمزی، گرمی و رطوبت پوست در مراحل اولیه، سردرد، سرگیجه، تهوع، استفراغ، از دستدادن آب بدن بر اثر تبخیر، ضعیفشدن نبض، افزایش ضربان قلب، گیجی و منگی، گرفتگی عضلات و در مراحل شدیدتر، بیهوشی، تشنج و حتی مرگ اشاره کرد.
در کنار گرمازدگی، بخشی از بیماریها نیز به طور اختصاصی در فصل تابستان و در شرایطی که دسترسی به آب آشامیدنی یا سرویسهای بهداشتی کاهش مییابد، شیوع بیشتری پیدا میکنند. در این فصل، به دلیل استفاده از سبزیجاتی که با حداقل ضدعفونی یا شستوشو مصرف میشوند، امکان ابتلا به بیماریهای گوارشی مانند گاستروآنتریت (استفراغ و اسهال)، اسهال خونی و حتی وبا افزایش مییابد.
نکاتی برای پیشگیری از گرمازدگی
برای پیشگیری از بروز گرمازدگی، لازم است تاحدامکان از قرارگرفتن در معرض مستقیم نور آفتاب، بهویژه در ساعات ۱۰:۰۰ تا ۱۶:۰۰ که شدت تابش و گرما بیشتر است، خودداری شود. در صورت اجبار به خروج از منزل، استفاده از پوشش مناسب مانند کلاه نقابدار، عینکآفتابی، لباسهای روشن، سبک و نخی و نیز استفاده از کرم ضدآفتاب با SPF بالا که هر یک تا دو ساعت باید تجدید شود، ضروری است.
همواره ظرفی از آب همراه داشته باشیم و در فواصل کوتاه، بهویژه هر سه تا پنج دقیقه، مقدار کمی آب بنوشیم تا بتوانیم کاهش آب ناشی از تعریق را جبران کنیم. استفاده از پودرهای خوراکی جبران آب و الکترولیت، مانند ORS نیز مؤثر است، هرچند ممکن است برخی افراد به دلیل طعم آن، تمایل کمتری به استفاده از آن داشته باشند.
در صورت استفاده از اتومبیل نیز لازم است شیشهها بالا کشیده شده و از کولر یا سیستم تهویه خودرو استفاده شود. بههیچعنوان نباید کودکان، سالمندان یا زنان باردار در خودرویی با شیشههای بسته رها شوند، چراکه دمای داخل خودرو در عرض دو تا سه دقیقه میتواند شش تا هفت درجه افزایش یابد و منجر به بروز علائم شدید گرمازدگی شود.
گرمازدگی در سفر تابستانی
در شرایط عادی، ساختار طبیعی بدن انسان میتواند گرمای خود را تنظیم کند؛ هر گاه تعادل این ساختار مثلاً در سفر تابستانی به هم بریزد، گرمای زیاد باعث بالارفتن غیرطبیعی حرارت بدن شده و گرمازدگی اتفاق میافتد.
دکتر علی محمودی یک پزشک عمومی در تهران برایمان درباره علت گرمازدگی در روزهای تابستانی بهویژه در طول سفر توضیح میدهد: «تبخیر بیش از حد آب از بدن، به علت گرما، سبب کاهش فشارخون میشود و در نتیجه خون بهطور مرتب به کلیهها و مغز نخواهد رسید؛ فرد گرمازده دچار سرگیجه شده و در حالت نیمه بیهوشی به سر میبرد. گرمازدگی میتواند با علائمی مانند خستگی و گیجی، اخلال در هوشیاری، عدم تعرق، سردرد، گرفتگی عضلات، تهوع یا استفراغ، تشنج کوتاه و سریع و یا نبض ضعیف خودش را نشان دهد.»
وی در ادامه میافزاید: «رعایت یکسری نکات در روزهای تابستانی بهویژه در طول سفر، میتواند جلوی بروز گرمازدگی را بگیرد یا در صورت ابتلا، باعث کنترل آن خواهد شد: فعالیتهای سنگین فیزیکی را در هوای گرم و آفتابی فراموش کنید؛ مگر اینکه بدن شما به این آبوهوا عادت داشته باشد. آبخنک زیاد بنوشید؛ حتی اگر احساس تشنگی نمیکنید، بدن شما به مایعات نیاز دارد. آبمیوه و مایعات خنک را جایگزین چای و قهوه کنید؛ چون کافئین موجود در چای و قهوه باعث ازبینرفتن بیشتر آب بدن میشود. غذاهای پرچرب و دیرهضم یا دارای پروتئین بالا، انتخاب مناسبی برای روزهای گرم نیست. بهجای آنها میوه و سبزی تازه میل کنید؛ سبزیهای تازه کمک میکند که بدن خودش را راحتتر با گرما تطبیق دهد. همراه با غذا، لیموترش میل کنید. میتوانید چند قطره لیموترش و یک قاشق شکر یا قند توی بطری آب همراهتان داشته باشید.»
این پزشک در ادامه توصیه دارد: «لباس زیاد نپوشید؛ لباسهای تنگ با جنس پلاستیکی هم مناسب فصل گرما نیستند. لباس نخی و آزاد بپوشید. لباسهای آستیندار ولی خنک، انتخاب بهتری نسبت به لباسهای بدون آستین هستند. گرمای هوا باعث سوختن سرشانهها میشود و عرقسوز شدن پوست بدن دردسر زیادی دارد. اگر با کودک خود سفر میکنید، برای او نیز لباسهای خنک و نخی مناسب بردارید. کرم ضدآفتاب، کرم سوختگی و لوسیونهای شستوشو همراه داشته باشید و بیشتر مراقب تغذیه او باشید. از کلاههای لبهدار یا چترهای آفتابی استفاده کنید. اگر گرمازدگی اتفاق افتاد، بیمار را ببرید در جای خنک یا سایه دراز بکشد، پاها را بالا بگیرید و سر روی سطح باشد تا جریان خون کافی به مغزش برسد. کمی آب و نمک و یا آبمیوه شیرین بنوشد و یکدفعه از جایش بلند نشود. بهتر است حداقل یکساعتی در این وضعیت باشد و اگر استفراغ کرد، سریعاً او را به بیمارستان برسانید تا سرم برایش تجویز شود.»
وی در تکمیل صحبتهایش میافزاید: «یکی از علائم گرمازدگی در سفر، گرفتگی عضلات است. گرفتن عضلات بهخاطر تعرق زیاد و خروج زیاد نمک از بدن اتفاق میافتد. در این حالت، ماساژ باعث ازبینرفتن درد و گرفتگی نمیشود و فرد تنها باید مقداری آب و نمک بنوشد. ممکن است پوست بدن در اثر گرمای زیاد، عرقسوز شود، با صابون ملایم و آب سرد سطح پوست را مرتب شستوشو دهید و اگر پوست حساسی دارید، حتماً کرمهای سوختگی همراه داشته باشید.»
سه عامل تهدید سلامت در تابستان
عبدالرحیم صانعی متخصص طب اورژانس و پزشک اورژانس بیمارستان کاشانی شهرکرد با اشاره به افزایش مراجعات اورژانسی در فصل تابستان میگوید: «بیماریهای گوارشی ناشی از مصرف آب و غذای آلوده، گرمازدگی و گزش جانوران از مهمترین مشکلات سلامت در این فصل هستند و رعایت اصول بهداشتی و نکات ایمنی میتواند از بروز بسیاری از این موارد پیشگیری کند.»
وی با اشاره به بیماریهای شایع فصل تابستان اظهار میدارد: «مراجعههای اورژانسی در این فصل را میتوان در چند گروه اصلی شامل گرمازدگی، بیماریهای گوارشی و عفونی ناشی از آب و مواد غذایی آلوده، گزش جانوران و برخی بیماریهای مشترک بین انسان و دام دستهبندی کرد.»
وی میافزاید: «در روزهای گرم سال، موارد متعددی از گرمازدگی به مراکز درمانی مراجعه میکنند، اما بیماریهای گوارشی و اسهالهای عفونی از شایعترین علل مراجعه بیماران به اورژانس هستند.»
صانعی با اشاره به افزایش موارد گزش جانوران در فصل تابستان، میگوید: «بهدلیل شرایط طبیعی استان چهارمحالوبختیاری و حضور گسترده گردشگران در مناطق طبیعی، روزانه موارد متعددی از گزش جانوران به مراکز اورژانس استان مراجعه میکنند.»
این متخصص طب اورژانس ادامه میدهد: «تاکنون مورد فوت ناشی از این گزشها در بیمارستان کاشانی گزارش نشده و بیماران پس از دریافت خدمات درمانی، بهبود یافتهاند.»
صانعی درباره بیماری تب کریمه کنگو نیز میگوید: «تاکنون موردی از این بیماری در مراجعه به بیمارستان گزارش نشده است، اما افرادی که با دام زنده، کشتار دام و خون و ترشحات دامی در تماس هستند، باید اصول پیشگیری را بهطور جدی رعایت کنند.»
وی با تأکید بر اهمیت رعایت اصول بهداشتی توضیح میدهد: «جداسازی مواد غذایی خام و پخته، پخت کامل غذاها و نگهداری صحیح مواد غذایی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از بیماریهای گوارشی در فصل گرما است.»
این پزشک اورژانس میافزاید: «در صورت ابتلا به اسهال، نخستین اقدام جبران آب و املاح ازدسترفته بدن با محلول خوراکی «او. آر. اس» است و در صورت تشدید علائم یا ادامه بیماری، افراد باید هرچه سریعتر به مراکز درمانی مراجعه کنند.»
صانعی همچنین توصیه دارد: «هنگام حضور در طبیعت از پشهبند و پوشش مناسب استفاده شود، راههای ورود حشرات به منازل مسدود و باید از انباشتهشدن وسایل و ضایعات در اطراف محل سکونت که میتواند محل اختفای جانوران باشد، جلوگیری کرد.»
وی در ادامه میگوید: «افرادی که شبهنگام در طبیعت تردد میکنند، بهتر است از چراغقوه یا منبع نور استفاده کنند، زیرا بسیاری از جانوران از نور دوری میکنند.»
این متخصص طب اورژانس، مهمترین اقدام پس از گزش جانوران را حفظ آرامش و مراجعه سریع به مراکز درمانی دانسته و میافزاید: «عضو آسیبدیده باید تاحدامکان بیحرکت نگه داشته شود و از انجام اقدامات سنتی مانند بریدن محل گزش یا تلاش برای گرفتن جانور خودداری شود، زیرا این اقدامات هیچ کمکی به درمان نمیکند.»
صانعی هشدار میدهد: «پیش از پوشیدن لباس، کفش یا نشستن در طبیعت، افراد وسایل خود را بررسی و تکان دهند تا در صورت وجود جانوران، از گزش احتمالی جلوگیری شود.»
وی با اشاره به خطر برخی بیماریهای مشترک بین انسان و دام، بر مصرف فرآوردههای لبنی پاستوریزه تأکید کرده و در تکمیل میگوید: «استفاده از لبنیات پاستوریزه نقش مهمی در پیشگیری از بیماریهایی مانند تب مالت دارد. سالانه بهویژه در فصل تابستان موارد بسیاری از گزش حیوانات و حشرات در چهارمحالوبختیاری گزارش میشود که در پارهای از موارد منجر به فوت مصدومان میشود.»
تأخیر در درمان گرمازدگی
و آسیب به اندامهای داخلی
دکتر سحر روانشاد متخصص بیماریهای داخلی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به افزایش دمای هوا در فصل تابستان نسبت به افزایش بیماریهای ناشی از گرما هشدار داده و میگوید: «گرمازدگی شدیدترین و خطرناکترین نوع این اختلالات است و در صورت عدم درمان سریع میتواند به آسیب دائمی اندامها یا حتی مرگ منجر شود.»
دکتر سحر روانشاد در گفتوگو با وبدا اظهار میدارد: «با افزایش دمای هوا در تابستان، احتمال بروز بیماریهای مرتبط با گرما افزایش مییابد و آگاهی عمومی نقش مهمی در پیشگیری و تشخیص زودهنگام این عارضه دارد.»
وی با بیان اینکه اختلالات ناشی از گرما طیفی از مشکلات را شامل میشوند، میافزاید: «این طیف از گرفتگی عضلانی ناشی از گرما و خستگی گرمایی آغاز میشود و در نهایت به گرمازدگی میرسد که یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.»
این متخصص بیماریهای داخلی در توضیح گرمازدگی میگوید: «گرمازدگی زمانی رخ میدهد که بدن دیگر قادر به تنظیم دمای خود نباشد و دمای مرکزی بدن معمولاً به بیش از ۴۰درجه سانتیگراد برسد. در چنین شرایطی سیستم تنظیم حرارت بدن از کار میافتد و اختلال در عملکرد مغز و سایر اندامهای حیاتی ایجاد میشود.»
وی با تشریح علائم خطر گرمازدگی تصریح میکند: «مشاهده علائمی مانند افزایش دمای بدن (اغلب بالاتر از ۴۰درجه)، پوست داغ و خشک یا گاهی مرطوب، سردرد شدید، تهوع یا استفراغ، تپش قلب، گیجی، اختلال در تکلم، رفتار غیرطبیعی، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.»
دکتر روانشاد هشدار میدهد: «تأخیر در درمان میتواند منجر به عوارض جدی از جمله آسیب مغزی، نارسایی کلیه، اختلالات انعقادی و حتی مرگ شود.»
وی درباره گروههای در معرض خطر توضیح میدهد: «سالمندان، کودکان، بیماران قلبی-عروقی، بیماران کلیوی، مبتلایان به دیابت، افراد دارای اضافهوزن، کارگران فضای باز، ورزشکاران و افرادی که داروهای مدر، ضدافسردگی یا آنتیکولینرژیک مصرف میکنند بیش از دیگران در معرض خطر گرمازدگی قرار دارند.»
این عضو هیئتعلمی دانشگاه علومپزشکی مشهد درباره اقدامات اولیه در صورت بروز علائم گرمازدگی اظهار میدارد: «تا زمان رسیدن اورژانس باید فرد را بهسرعت به محیطی خنک منتقل کرد، لباسهای اضافی او را خارج کرد و با استفاده از آبخنک بدن را مرطوب کرد. همچنین استفاده از کمپرس سرد در نواحی گردن، زیر بغل و کشاله ران میتواند به کاهش دمای بدن کمک کند.»
وی میافزاید: «درصورتیکه فرد هوشیار باشد میتوان به او مایعات خنک- نه بسیار سرد- داد، اما اگر فرد دچار بیهوشی شده باشد نباید چیزی به او خورانده شود.»
دکتر روانشاد در ادامه با اشاره به راهکارهای پیشگیری از گرمازدگی میگوید: «نوشیدن منظم آب حتی پیش از احساس تشنگی، پرهیز از فعالیتهای شدید در ساعات اوج گرما، استفاده از لباسهای نخی، روشن و گشاد، حضور در محیطهای دارای تهویه مناسب و توجه ویژه به سالمندان و کودکان از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود.»
وی تأکید دارد: «حس تشنگی بهویژه در سالمندان شاخص دقیقی برای نیاز بدن به آب نیست و کاهش حس تشنگی با افزایش سن یکی از عوامل مهم بروز کمآبی و گرمازدگی در این گروه بهشمار میرود.»
این متخصص بیماریهای داخلی در پایان خاطرنشان میکند: «گرمازدگی یک اورژانس پزشکی جدی اما قابلپیشگیری است و افزایش آگاهی عمومی، توجه به گروههای پرخطر و اقدام سریع در مواجهه با علائم هشدار میتواند از بروز عوارض جبرانناپذیر جلوگیری کند.»