اعتدال و نكوهش اسراف در قرآن و سيره پيشوايان

 محمد محمدى اشتهاردى‏

اهمیت اعتدال در كارها
يكى از ارزش‏هاى بسيار مفيد و ممتاز در همه امور و شئون زندگى رعايت اعتدال است. اعتدال، صفت و حالتى بين افراط و تفريط است، در اسلام از افراط و تفريط، يعنى زياده‏روى و يا كاستى در امور، به طور مكرر و مؤكّد نكوهش شده و آن را از صفات جاهلان دانسته، چنانكه امام على‌(ع) در سخنى مى‏فرمايد: «لاتَرَى الجاهِلَ اِلّا مُفرِطاً اَو مُفَرَّطاً؛هميشه انسان نادان، يا افراط گر و يا تفريط كننده است.»(1) و نيز فرمود: «وسَيَهلِكُ فِىَّ صِنفانٍ، محبٌّ مفرطٌ يذهب به الحبّ الى غير الحقّ و مبغضٌ مفرطٌ يذهب به البُغضُ اِلى غَيرِ الحَقِّ وَ خَيرُ النّاسِ فِىَّ حالاً اَلنَّمَطُ الاَوسَطُ فَالزَموه؛ بزودى دو گروه درباره من به هلاكت مى‏رسند، دوستدار افراط كننده، كه محبت افراطى نسبت به من او را به غير حق بكشاند، و دشمن كينه توز كه زياده روي‌اش او را در غير راه حق بيفكند، بهترين مردم نسبت به من گروه ميانه‏رو هستند، از آنها جدا نشويد.»(2) و يا فرمود:« هَلَكَ فِىَّ رَجُلانِ، مُحِبٌّ غالٍ وَ مُبغِضٌ قالٍ؛ دو كس در مورد من هلاك شدند، 1- دوست غلو كننده و افراطى 2- دشمن بدخواه و دشنام دهنده.»(3) اعتدال يعنى ميانه روى صحيح و حد وسط در امور كه نه در آن زياده روى باشد و نه كاستى، به تعبير امروز استاندارد هر چيزى همان حد اعتدال آن چيز است، مثلاً يك انسان بر اساس موازين پزشكى بايد شبانه‌روزى يك كيلو غذا بخورد، حال اگر بيشتر بخورد به راه افراط و اسراف رفته و اگر كمتر بخورد، راه تفريط و كمبود را پيموده است، حد اعتدال و استاندارد او همان يك كيلو است. از اين رو اعتدال، خصلتى هماهنگ با مزاج و ساختار وجودى انسان سالم است و در مقابل آن، راه افراط و تفريط، راهى انحرافى از صراط مستقيم و ناهماهنگ با شاكله و ساختار انسان است. در قرآن مى‏خوانيم: «و كَذلِكَ جَعَلناكُم اُمَّةً وَسَطاً؛ همان گونه (كه قبله شما يك قبله ميانه بين شرق و غرب است) شما را نيز امّت ميانه‏اى قرار داديم.»(4)
مفسّران در ذيل اين آيه ضمن توضيحاتى گفته‏اند: آيين اسلام در همه ابعاد، معتدل بين افراط و تفريط است، يهوديان در افزون‏طلبى و ثروت اندوزى افراط نمودند و مسيحيان ترك دنيا كرده و در غارها خزيدند، ولى مسلمانان بايد راه اعتدال را كه راه ميانه است بپيمايند، از جمله در مصرف اموال و نعمت‏هاى الهى، صرفه جويى كرده و از هرگونه اسراف كه يك نوع زياده روى است بپرهيزند و از تفريط و كاهش نسبت به استانداردها پرهيزنمايند و طبق شعر سعدى كه ضرب المثلى معروف شده: 
نه چندان بخور كز دهانت برآيد
نه چندان كه از ضعف جانت بر آيد
بر همين اساس امير مؤمنان على‌(ع) در وصيّتى به فرزندش امام حسن‌(ع) فرمود: «واقتصد يا بنىّ فى معيشتك واقتصد فى عبادتك؛ پسر جان! در تأمين هزينه زندگى و در عبادت کردن، راه ميانه را بپيما.»(5) و حضرت رضا‌(ع) فرمود: «لاخير فى الرّجل لا يقتصد فى معيشته ما يصلح، لالدنياه، و لا لآخرته؛ انسانى كه در اندازه‏گيرى و سامان دهى هزينه زندگى خود، ميانه روى را رعايت نكند، خيرى در او نيست. نه در دنيا و نه در آخرت.»(6)
بيهوده‏گرايى‏
يكى از شاخه‏هاى خروج از حد اعتدال، اسراف است، اسراف داراى معنى عام است و هرگونه افراط، حتى افراط در كشتن و انفاق را شامل مى‏شود، ولى منظور ما در اينجا بيشتر اسراف اقتصادى است.راغب لغت شناس معروف در معنى اسراف چنين مى‏نويسد: «السّرف تجاوز الحدّ فى كلّ فعلٍ يفعله الانسان؛ اسراف هرگونه زياده روى و تجاوز از حد اعتدال در هر چيزى است كه انسان آن را انجام مى‏دهد.»(7)  امام صادق‌(ع) فرمود:«انّما الاسراف فى ما اتلف المال، و اضرّ بالبدن؛ اسراف چيزى است كه موجب نابودى ثروت و زيان به بدن شود.» شخصى در مورد پايين‏ترين موارد اسراف از امام صادق‌(ع) سؤال كرد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «ابذالك ثوب صونك، و اهراقك فضل انائك، و اكلك التمر و رميك بالنّوى ههنا و ههنا؛ بخشش لباسى كه براى حفظ آبروى تو مورد نياز است و دور ريختن ته مانده آب ظرف و خوردن خرما و بيرون انداختن هسته آن به اينجا و آنجا.»(8)
اميرمؤمنان على‌(ع) در يكى از گفتارهایش نشانه‏هاى اسراف را در سه چيز معرفى کرد: «1- خوردن زياده از حدّ اعتدال 2- خريدارى وسايل غير لازم 3- پوشيدن لباس‌هاى فاخر كه خارج از حد و شأن است.»(9)
 بنابراين مصاديق اسراف در جامعه بسيار است مانند: پرخورى، تجمّل گرايى، افزايش تشريفات بر زندگى، استعمال مواد مخدّر، حتى سيگار، مهريه‏هاى سنگين، به دور ريختن اضافه‏هاى آب و نان و كاغذ و هرگونه غذا، تهيه دسته گل‏هاى گرانقيمت براى روى قبرها و يا به عنوان عيادت بيماران، آرايش‏هاى افراطى و استفاده‏هاى بى محتوا از اشياء لوكس و به طور كلى ريخت و پاش‏ها‌، غذا درست كردن چند برابر براى يك وعده مهمانى، نخوردن كامل ميوه‏ها، زياده‏روى در مصرف بيت المال و حتى مصرف آن در موارد غير لازم، عدم توجه به اولويت‏ها و مواردی از این دست؛ انفاق بيش از حد اعتدال نيز يك نوع اسراف است، چنانكه در قرآن (آيه 7، سوره فرقان) به‏اين مطلب تصريح شده. كوتاه سخن آ كه روايت شده پيامبر (ص) فرمود: «فى الوضوء اسرافٌ، و فى كلّ شى‏ءٍ اسرافٌ؛ در وضو و در هرچيزى اسراف است.»(10) حتى در نيكى كردن بايد رعايت اعتدال را کرد. آخرين سخن در معنى اسراف اينكه: اسراف يك نوع بيهوده‌گرايى و مصرف و تباه‌سازى انرژى‏ها در راه‏هاى باطل است، خواه در گفتار باشد يا در اموال يا در اعمال، بر همين اساس حضرت رضا(ع) فرمود: «انّ الله يبغض القيل و القال، و اضاعة المال‌،و كثرة السّؤال؛ خداوند گفت‌وگوى بيهوده، و تباه سازى مال، و سؤال كردن بسيار را ناپسند مى‏داند.»(11)
مطابق اين سخن، حتى سؤال كردن بسيار، كه خارج از حد اعتدال بوده و يك نوع اسراف است، مورد خشم الهى است و صاحبش در پيشگاه خدا مبغوض مى‏باشد.
نكوهش اسراف از ديدگاه قرآن 
در قرآن، اسراف و نكوهش آن به طور وسيع و با تعبيرات گوناگون مطرح شده است مانند: اسراف در خوردن و آشاميدن، اسراف در انفاق، اسراف در قصاص، اسراف در امور جنسى، اسراف در اموال يتيمان، اسراف در قدرت‏طلبى، اسراف در سرپيچى از فرمان الهى و اسراف در تكذيب پيامبران. قرآن با شديدترين تأكيدها از اسراف نهى کرده است، چنانكه آيات زير بيانگر اين مطلب است.
1-« تبذيركنندگان (آنان كه بريز و بپاش مى‏كنند) برادران و قرين شيطان‏ها هستند.»(12)
2-« اسرافكاران اهل دوزخند.»(13)
3-« سنگ‏هايى از سوى پروردگارت براى اسرافکاران نشانه گذاشته شده است.»(14)
4-« و ما اسراف كنندگان را به هلاكت رسانديم.»(15)
5-«خداوند اسرافگر دروغگو را هدايت نكند.»(16)
6-خداوند خطاب به قوم گنهكار و ناپاك لوط‌(ع) مى‏فرمايد: « بلكه شما گروه اسرافکار هستيد.»(17)
با دقّت و توجه به اين آيات و امثال آن، كه در قرآن آمده چنين نتيجه مى‏گيريم كه: اسراف موجب سقوط و هلاكت است، اسراف باعث قطع رابطه با خداوند است، اسراف باعث قهر شديد الهى و كيفر سخت است، اسراف عامل گمراهى و دورى از راه هدايت است، اسراف عامل رنج و تلخى و كيفر شديد است، اسراف از صفات متكبّران و مرفهين بى درد است، چنانكه فرعون در قرآن به عنوان اسرافگر معرفى شده است.(18) و در يك كلمه اسراف همچون جانور گزنده و زهردارى است كه اگر با پادزهر از آن جلوگيرى نشود، كشنده خواهد بود، پادزهر آن عبارت است از: قناعت، صرفه جويى، آگاهى به مصرف صحيح و انجام آن و برنامه ريزى منظّم براى اندازه‏گيرى دخل و خرج زندگى و رعايت اعتدال در همه شئون. 
نكوهش اسراف در سيره پيشوايان 
پيامبر (ص) فرمود: «ما من نفقةٍ احبّ الى الله من نفقة قصدٍ، و يبغض الاسراف؛ انفاقى در پيشگاه خداوند، محبوب‌تر از انفاق معتدلانه نيست، خداوند اسراف در انفاق را دشمن دارد.»(19)
نيز فرمود: «من اقتصد فى معيشته رزقه الله، و من بذّر حرّمه الله؛ كسى كه در مصرف هزينه زندگى، اعتدال ورزد، خداوند به او روزى مى‏دهد و كسى كه اسراف و بريز و بپاش كند، خداوند او را از نعمت‏هايش محروم سازد.»(20) امام سجّاد‌(ع) در ضمن دعا به خدا عرض مى‏كند: «و نعوذ بك من تناول الاسراف؛ از شرّ اسرافكارى به درگاه تو پناه مى‏آوريم.» و نيز عرض مى‏كند: «و امنعنى من السّرف؛خدايا مرا از اسراف كردن بازدار.»(21) روايت شده: شخصى در محضر مبارك پيامبر بود، آروغ زد، آن حضرت ناراحت شد و به او فرمود: «خود دارى كن و بدان كه پرخوران، گرسنه‏ترين افراد در روز قيامت هستند.»(22) 
بشربن مروان مى‏گويد: به محضر امام صادق‌(ع) رفتم، خرماى رطب طلبيد، با هم به خوردن آن مشغول شديم، در اين ميان يكى از ما هسته خرما را به دور افكند، امام صادق‌(ع) دست از خوردن خرما كشيد و به او فرمود: «لا تفعل انّ هذا من التّبذير، و الله لا يحبّ الفساد؛ چنين نكن، اين كار از تبذير و اسراف است و خداوند تباهى را دوست ندارد.»(23)
ياسر خادم مى‏گويد: روزى غلامان حضرت امام رضا‌(ع)ميوه مى‏خوردند، ولى هنوز آن را به طور كامل نخورده بودند، ته مانده آن را به گوشه‏اى مى‏انداختند. امام رضا(ع) وقتى كه اين عمل اسراف گونه آنها را ديد، خشمگينانه به آنها فرمود: «سبحان الله! عجبا! اگر شما به اين ميوه‏ها نياز نداريد، انسان‌هايى هستند كه نياز دارند، چرا ميوه‏اى كه هنوز آن را به طور كامل نخورده‏ايد دور مى‏ريزيد؟! آنها را نگه داريد و به نيازمندان بدهيد.»(24)
 يكى از نزديكان و خادمين بيت امام خمينى(ره)نقل مى‏كند: روزى پيش از ظهر آقا زنگ زدند خدمت ايشان رفتم، فرمودند چراغ داخل حياط روشن است، آن را خاموش كن؟» گفتم چشم، چند روز بعد كه باز چراغ روشن مانده بود، امام مجدداً زنگ زد، خدمتشان رفتم، فرمودند: اگر براى شما مشكل است، آن چراغ را خاموش كنيد، كليدش را در اطاق من بگذاريد، من خودم شب‏ها روشن مى‏كنم و روزها خاموش مى‏نمايم. گفتم: نه آقا، مشكل نيست. تا مدتى حواسم را جمع مى‏كردم كه مبادا چراغ در روز روشن بماند، يك روز بامداد كه امام روى صندلى نشسته بود، چراغ اطاق آقاى رسولى روشن بود و يك چراغ هم پشت حياط روشن بود، امام به من فرمود: بيا جلو، نزديك رفتم، با عصبانيت به من فرمود: «در منزل من و فعل حرام؟ در منزل من و اسراف؟» من كه بسيار تحت تأثير قرار گرفته بودم عرض كردم: آقا! چه شده؟ فرمودند: «چند بار بايد بگويم؟ اين چراغ‏ها را خاموش كنيد، مگر شما نمى‏دانيد كه اسراف حرام است.»(25)
پى‏نوشت‏ها: 
1. نهج‌البلاغه، حكمت 70.   2. همان، خطبه 127.   3. نهج‌البلاغه، حكمت 117.   4. بقره، آيه 143.   5. بحارالانوار، ج 71، ص 214.   6. وسائل الشيعه، ج 12.   7. مفردات راغب، واژه سرف.   8. فروع كافى، ج 4،ص 56 – بعضى اين جمله را چنين معنى كرده‏اند: «پوشيدن لباس آبرومندانه بيرون خانه در خانه» از مصاديق اسراف است و نظير اين بحث، در فروع كافى، ج 6، ص 460 آمده است.   9. وسائل الشيعه، ج 12، ص 41.   10. كنزالعمّال، حديث 26248.   11. بحارالانوار، ج 78، ص 335.   12. اسراء، آيه 27.   13. مؤمن، آيه 43.   14.ذاريات، آيه 34.   15. انبياء، آيه 9.   16. مؤمن، آيه 28.   17. اعراف، آيه 81.   18. يونس، آيه 83.   19. قصارالجمل، ص 305.   20. اصول كافى، ج 2، ص 133.   21. صحيفه سجّاديه، دعاى 8 و 20.   22. وسائل الشيعه، ج 17، ص‏14.    23. بحار، ج 75، ص 303.   24. انوار البهيّه، محدث قمى، ص 339.   25. برداشت‌هايى از سيره امام خمينى، ج 2، صص 82 و83. 
از پاسدار اسلام، شماره 266