شیوههای مواجهه با کشف حجاب
بیعفتی از رفتارهای زشتی است که آسیبهای شدیدی به سلامت فرد، خانواده و جامعه وارد میکند؛ به همین دلیل در مواجهه با مظاهر و مصادیق مختلف آن، مسئولیتهایی متوجه افراد و حتی نهادها و دستگاههای حاکمیتی است. ادای تکلیف در این موضوع، نیازمند درنظرگرفتن شرایط و انجام مجموعهای از کارهاست که سطوح مختلفی دارد. در ادامه به چند مورد از این راهکارها اشاره میشود.
اول: مسئولیت اخلاقی درباره پدیده بیعفتی
تلاش برای اصلاح رفتار غیراخلاقی دیگران، اخلاقی و ارزشمند است. اما شیوۀ برخورد با بیعفتی با توجه به مصداق و مورد آن متفاوت است؛ به طوری که گاه بیتفاوتی دربارۀ برخی از موارد مانند بیعفتی در پوشش، به معنای ترک واجب شرعی بوده و موجب عقاب است. هر فردی در مواجهه با بیعفتی بهویژه مصادیق عمومی آن دو وظیفۀ اخلاقی دارد؛ یک وظیفه مربوط به فرد بیعفت و تلاش برای اصلاح اوست؛ وظیفۀ دوم مربوط به جامعه و تلاش برای شیوعنداشتن بیعفتی در جامعه است. بنابراین بایسته است هر فردی به لحاظ اخلاقی خود را موظف بداند که با مظاهر مختلف بیعفتی بهویژه مصادیق عمومی و پرخطر آن مانند بیعفتی مرتبط با غریزۀ جنسی مواجهه داشته باشد و بیتفاوت نباشد. البته روشن است که انجام مسئولیت اخلاقی در این موضوع به رعایت شرایط، مراحل و بهکارگرفتن ظرافتهایی وابسته است.
دوم: ریشهیابی و درک علت رفتار
نخستین گام در مواجهه با فرد بیعفت، تلاش برای فهمیدن علت یا علل رفتار اوست. درک علت و تلاش برای رفع آن منطقیترین راه مواجهه با بیعفتی است. این کار به معنای خشکاندن زمینهها و ریشههاست و افزون بر ایجاد اثری پایدار، اصلاح رفتار به صورت مقطعی و لحظهای را اصولی و پایدار میکند؛ افزون بر اینکه شناسایی علت یا زمینه، شیوۀ برخورد و نیز سازوکار منطقی اصلاح رفتار را روشن میکند. ازآنجا که بیعفتی به علل مختلفی صادر میشود، روشهای مقابله با افراد بیعفت متفاوت خواهد بود. پس از شناسایی علل یا زمینهها، باید راهکارهای مؤثر متناسب با علت را در پیش گرفت. بعضی از زمینهها و ریشههای بیعفتی عبارتند از:
الف) آگاهینداشتن از فواید عفتورزی و ضررها و پیامدهای بیعفتی؛
ب) تحریک غریزه جنسی به شکل افسارگسیختۀ آن با توجه به سبک زندگی نادرست؛
ج) نداشتن اعتمادبهنفس و استقلال شخصیت در مقابل افراد بیعفت و تقلید کورکورانه از آنها؛
د) لجبازی با افراد باایمان و باعفت به دلایلی همچون برخورد تند از طرف آنها؛
هـ) بیعفتی با هدف مقابله با دین، شریعت یا نظام اسلامی؛
و) خودنمایی، خودآرایی و میل و تلاش برای جلوهگری؛
ز) برنامهریزی مخالفان و دشمنان و استفاده از غفلت و جهل افراد در جهت بیعفتی؛
ح) نداشتن آشنایی با وظایف دینی و شرعی و بیتوجهی به آنها.
سوم: مراقبت از تأثیرپذیری یا تأیید رفتار
هر انسانی در نخستین گام موظف است خود را از افتادن در گناه و معصیت و از جمله بیعفتی حفظ کند. بنابراین در مواجهه با بیعفتی یکی از کارهای ضروری، اهتمام بر عدم تأثیرپذیری از رفتار بیعفتی دیگران است. خداوند متعال در قرآن کریم درباره همنشینی با معصیتکاران به دلیل تأثیرپذیری از آنها هشدار میدهد و میفرماید: «هرگاه بشنوید افرادی آیات خدا را انکار و استهزا میکنند، با آنها ننشینید تا به سخن دیگری بپردازند؛ وگرنه شما هم مثل آنان خواهید بود. (1) همچنین در مواجهه با اینگونه رفتارها نباید به گونهای عمل کرد که تأیید رفتار آنها محسوب شود.
چهارم: نصیحت صمیمانه و هدفمند
تذکر و نصیحت از روی احترام و با لحنی صمیمانه و دوستانه یکی از روشهای مقابله با بیعفتی است. هدف از این کار، آگاهکردن فرد از پیامدهای رفتارش و دعوت او به اصلاح رفتار است. بر همین اساس خداوند متعال در قرآن کریم موعظه حسنه را یکی از راههای دعوت به دین میداند.(2)
پنجم: نهی از بیعفتی
یکی از راههای مواجهه با بیعفتی بهویژه در مصادیق عمومی آن، نهی از منکر است؛ بنابراین اگر شرایط آن فراهم است، باید فرد نهی از منکر شود. البته این نهی باید همراه با رعایت، مراحل و اخلاق باشد. رهبر معظم انقلاب درباره ضرورت امر به معروف و نهی از منکر گفتهاند: «امر به معروف و نهی از منکر یک واجب است که رودربایستی و خجالت برنمیدارد. ما گفتیم اگر دیدید کسی مرتکب خلافی میشود، امر کنید به معروف و نهی کنید از منکر؛ یعنی به زبان بگویید.»(3)
در فرمایش دیگری با هشدار درباره فراموشی امر به معروف و نهی از منکر توصیه کرده اند: «عزیزان من، برادران و خواهران من، بخصوص شما جوانان، مبادا امر به معروف و نهى از منکر فراموشتان شود.
همین اندازه که با زبان، امر به معروف و نهى از منکر کنید، همین اندازه که متخلّف را مخاطب قرار دهید، همین اندازه که تارکِ واجب را خطابنمایید و تارکِ معروف را امر به اتیان معروف کنید، کافى است. (4)
ششم: گفتوگوی منطقی و اقناع عقلی
بیعفتی موجب بهوجودآمدن پیامدهای فراوانی میشود؛ تا جایی که حتی ممکن است سلامت جسم و روان فرد به خطر افتد. افزون بر این، آسیبهای فراوانی بر پیکر جامعه و خانواده وارد میآورد؛ بر همین اساس از بهترین راههای مواجهه با بیعفتی، گفتوگوی منطقی و اقناع عقلی و دلیلآوری درباره پیامدهای بیعفتی و آثار و فواید عفت است. اینگونه مواجهه موجب بهوجودآمدن اصلاح رفتاری پایدار در فرد میشود. در همین خصوص تمرکز کردن بر جذابیت و ارزش عفت مانند تبیین تأثیر آن بر حفظ حرمت خود، تحکیم روابط زوجین، حفظ کرامت نفس و تأمین امنیت اجتماعی در کنار بیان عواقب بیعفتی مؤثر است.
افزون بر اینها، ارائه نمونههای در دسترس از تجربه افراد عفیف که با انتخاب آگاهانه به عفت گرایش یافتهاند و نیز معرفی و توصیه به مطالعۀ خاطرات زنان تازهمسلمانی که بعد از تجربۀ بیعفتی، عفت را برگزیدهاند، میتواند مؤثر باشد.
هفتم: پرهیز از قضاوت یا تحقیر و طرد
ازآنجا که دلیل رفتار خلاف عفت در برخی موارد، جهل و آگاهینداشتن فرد است، نباید در مواجهه با این افراد قضاوتی عجولانه یا رفتاری تحقیرآمیز داشت؛ چراکه اگر هدف اصلاح رفتار فرد است، تحقیر یا طرد موجب اصلاح رفتار نمیشود و قضاوت عجولانه نیز مسیر اصلاح رفتار را به انحراف میکشاند. پیشتر گفته شد نهی از منکر یکی از روشهای مواجهه با بیعفتی است؛ با این حال مراد از نهی از منکر، بداخلاقی یا رفتار تحقیرآمیز یا طرد فرد نیست، بلکه میتوان با روشی صحیح و همراه با حفظ احترام، فرد بیعفت را نهی کرد.
هشتم: بیتوجهی و کممحلی
گاهی بیتوجهی و کممحلی به فردی که رفتار بیعفتی از او صادر میشود، به گونهای که او متوجه علت رفتار شود، عاملی است برای آنکه رفتار خود را اصلاح کند.
در این روش ضمن احترام به فرد، از روش غیرمستقیم برای تذکر به او استفاده میشود. این روش بهویژه در بستر خانواده مؤثر است.
نهم: مراقبت و استمرار
اصلاح فرد با صرف تذکر یا صحبت دوستانه به پایان نمیرسد، بلکه باید نکتۀ مطلوب در دل و جان فرد رسوخ و رسوب داده شود و با اقدامات مستمر و مراقبت، تغییر رفتاری پایدار در فرد ایجاد شود. در بیانات امیرالمؤمنین علی(ع)، رسالت یک مربی تا زمانی ادامه دارد که بذر معرفت در وجود متربی رشد کند و با صرف القای معارف به پایان نمیرسد. حضرت در بیانی از کاشتن بذر معرفت در دل و جان متربی سخن به میان میآورد و میفرماید: «یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ: در دلهاى آنان بکارد.(5) تعبیر «یزرعوا» اشاره به آن دارد که باید بذر معارف افشانده شود و بتدریج در دل فرد پرورش یابد تا زمانی که به ثمر نشیند.(6)
دهم: تلاش برای سالمسازی محیط
و پاککردن محرکها
یکی از عوامل بیعفتی، فراهمبودن زمینههای آن است؛ به همین دلیل برای اصلاح بیعفتی باید محرکهای آن در سطوح مختلف مانند خانواده، مدرسه، دانشگاه و به طور کلی جامعه حذف شود. بایسته است کالاها و ابزارها و تولیدات مصرفی، رسانههای جمعی، شبکههای اجتماعی، مکانها و محیطهای عمومی از همه محرکهای بیعفتی پاک شوند و محیط زیست فرد سالمسازی و پاک گردد. وقتی رسانههای عمومی به دنبال تبلیغ ثروتاندوزی، شکمبارگی یا رفتارهای جنسی باشند، بروشنی مشخص است که زمینه بیعفتی فراهم شده است.
انجام وظیفه دراینباره نیز فقط متوجه حکمرانی نیست، بلکه هر فردی مسئولیت دارد. رهبر معظم انقلاب ضمن هشدار درباره ابزارهای مسموم ضد معنویت و اخلاق، درباره وظایف نهادهای حکومتی و غیرحکومتی فرموده است: «ابزارهای رسانهای پیشرفته و فراگیر، امکان بسیار خطرناکی در اختیار کانونهای ضدّ معنویّت و ضدّ اخلاق نهاده است و هماکنون تهاجم روزافزون دشمنان به دلهای پاک جوانان و نوجوانان و حتّی نونهالان با بهرهگیری از این ابزارها را به چشم خود میبینیم. دستگاههای مسئول حکومتی دراینباره وظایفی سنگین بر عهدهدارند که باید هوشمندانه و کاملاً مسئولانه صورت گیرد و این البته به معنای رفع مسئولیّت از اشخاص و نهادهای غیرحکومتی نیست.» (7)
یازدهم: تذکر و تحریک غیرت
یکی از روشهای مواجهه با بیعفتی، روش غیرمستقیم است. در این روش به افرادی که به گونهای در پدیدآمدن بیعفتی دخالت دارند یا مسئولیتی در قبال فرد بیعفت دارند مانند والدین یا مدیران یک مجموعه، تذکر داده شده و غیرتورزی آنها تحریک شود. امیرالمؤمنین(ع) به جای خطاب مستقیم به زنان، مردم عراق را خطاب قرار میدهد و میفرماید: «یَا أَهْلَ الْعِرَاقِ، نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَکُمْ یُدَافِعْنَ الرِّجَالَ فِی الطَّرِیقِ أَمَا تَسْتَحْیُونَ.... أَمَا تَسْتَحْیُونَ وَ لَا تَغَارُونَ نِسَاءَکُمْ یَخْرُجْنَ إِلَى الْأَسْوَاقِ وَ یُزَاحِمْنَ الْعُلُوجَ؛ای مردم عراق! به من خبر رسیده که زنانتان در گذرگاهها با مردان برخورد میکنند آیا حیا نمیکنید؟آیا شرم نمیکنید و غیرت نمیورزید که زنانتان به بازارها میروند و با مردان برخورد میکنند.» (8)
دوازدهم: برخورد قهرآمیز
بیعفتی در برخی موارد با علم و آگاهی و بهعمد و با قصد مخالفت با حکومت و درحقیقت مخالفت با دین و شریعت و به گونهای سازماندهیشده و با برنامهریزی از سوی دشمنان انجام میگیرد. بر همین اساس حکمرانی موظف به برخورد با این افراد است؛ به دلیل اینکه تأمین مصالح معنوی، اصلیترین وظیفه حکومت و دولتمردان است.(9) بنابراین مواجهۀ قهرآمیز و البته همراه با عقلانیت و درایت با پدیدۀ بیعفتی، برای سالمسازی محیط به منظور زمینهسازی رشد اخلاق و معنویت و جلوگیری از شیوع بیعفتی در جامعه، وظیفه دولتمردان در مواجهه با این پدیده است. رهبر معظم انقلاب در بیانی فرموده است: «[دولتمردان] با کانونهای ضدّ معنویّت و اخلاق، به شیوۀ معقول بستیزند و خلاصه اجازه ندهند که جهنّمیها مردم را با زور و فریب، جهنّمیکنند.» (10)
سیزدهم: توسل و دعا
دعا و توسل ابزاری همیشگی برای هدایت و رشد است و بمثابۀ پشتوانهای معنوی، راهی برای اصلاح است.
برای مطالعۀ بیشتر:
1. سیدعلی خامنهای؛ بیانیه گام دوم انقلاب، 1397 ش.
2. روحالله شهریاری و ابراهیم نوری؛ «مبانی ارزششناختی بیانیۀ گام دوم انقلاب از منظر قرآن کریم»؛ حکومت اسلامی، ش 104، 1401 ش، ص 36 - 60.
پینوشتها
1. نساء: 140. 2. نحل: ۱۲۵. 3. بیانات در دیدار با اقشار مختلف مردم، 29/07/1371. 4. بیانات در دیدار با مردم قم، 19/10/1373. 5. شریف رضى؛ نهجالبلاغه؛ مصحح: صبحی صالح: قم: هجرت،حکمت 147. 6. ناصر مکارم شیرازی؛ پیام امام امیرالمؤمنین: شرح تازه و جامعی بر نهجالبلاغه؛ قم: امام علی بن ابیطالب، ج 16، ص 208. 7. سیدعلی خامنهای؛ بیانیۀ گام دوم؛ 1397؛ در: http://www.farsi.khamenei.ir
8. محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه،ج 5، ص 537. 9. محمدتقی مصباح یزدی؛ کاوشها و چالشها؛ چ 2، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج 2، ص 29. 10. سیدعلی خامنهای؛ بیانیۀ گام دوم؛ 1397.
*روح الله شهریاری