معنی و تفاوت استدراج و مکر الهی
پرسش:
اینکه قرآن کریم در برخی آیات می فرماید: ما آنها را کمکم و تدریجی میگیریم، آنچنان که خودشان هم نمیفهمند و یا در برخی آیات دیگر میفرماید: ما هم بر علیه دشمنان مکر میکنیم اما آنها نمیدانند، چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند؟
پاسخ:
مفهوم استدراج
استدراج از ریشه «درج» به معنی مرتبه و منزلت است. قرآن کریم میفرماید: «والذین کذبوا بایاتنا سنستدرجهم من حیث لا یعلمون» و آنها که آیات ما را تکذیب کردند، تدریجا از راهی که نمیدانند گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد. استدراج آن است که شخص به تدریج و درجه درجه گرفته شود (معاقبه گردد.) شخص بدکار در کفر و طغیان خویش مشغول لذت و کامرانی است ولی بیخبر است که به تدریج استعداد هدایت الهی را از دست میدهد، و عمرش کوتاه و کوتاهتر میشود تا بالاخره فرصت از دستش میرود. از امام حسین(ع) در تحفالعقول نقل شده که فرمود: استدراج از خداوند سبحان آن است که نعمت بنده را فراوان کند و توفیق شکرگزاری را از او سلب نماید. این کلمه استدراج بیست بار در قرآن کریم تکرار شده است.
مفهوم مکر
مکر در لغت به معنی تدبیر، حیله و چاره است، اعم از آنکه در کار بد باشد و یا در کار خوب، موید این سخن قول خداوند است که فرمود: «استکبارا فیالارض و مکر السیئی، و لا یحیق المکر السیئی الا باهله» (فاطر- 43) اینها همه به خاطر آن بود که استکبار در زمین ورزیدند و حیلهگریهای سوء داشتند. اما این حیلهگریهای سوء تنها دامان صاحبانشان را میگیرد. وصف «السیئی» میرساند که «مکر» فینفسه گاهی «سیئی» است و گاهی «حسن».
در قرآن کریم هم گاهی «ماکر» با خیر و نیکی یاد شده است. «والله خیرالماکرین» (آلعمران- 54) سنت مکر الهی عبارت است از یک نوع عقوبت و انتقام و قهر که در مقابل عمل زشت بندهاش جاری مینماید و بر بنده مخفی میباشد. بنا بر سنت الهی مکر، هر انسانی که برای زیان رساندن به دیگران نقشههای شیطانی تدارک ببیند باید اطمینان داشته باشد که نتیجه عملش روزی دامنگیر او خواهد شد.
تفاوت مکر خداوند با مکر انسان
کاربرد معنای مکر خداوند با کاربرد آن در مورد انسان کاملا متفاوت است. مکر انسانها نوعا از موضع ضعف و ناتوانی صورت میگیرد که آنان با ترفندها و روشهای غیرعقلایی و انسانی و الهی قصد رسیدن به اهداف خود را دارند، ولی در ذات پاک خداوند، ضعف، عجز و ناتوانی راه ندارد. بنابراین معنای مکر و کلمات مشابه آن مانند: کید، استهزاء و اضلال و... همان برنامهها و سنتهای الهی در آفرینش است که عاملان با آن مواجه خواهند شد. ولی از آن جهت که جریان این امور مخفی، پیچیده و دور از انظار است، کلمه مکر درباره آنها به کار رفته است. امام رضا(ع) میفرماید: «معنای مکر الهی به معنای مجازات الهی است. (تفسیر صافی، ج 2، ص 222) همچنین از امام رضا(ع) در مورد انتساب خدعه، استهزاء و مکر به خداوند که در قرآن آمده سؤال شد، حضرت فرمود: خدای عزوجل نه استهزاء میکند و نه مکر، بلکه جزای استهزاء و مکر و خدعه را میدهد. (توحید صدوق، ص 163) پس مکر الهی مختص کسانی است که با خدا مکر و حیله میکنند و جزائی متناسب با عمل آنها از خداوند میبینند. این مکر درجات و مراتبی دارد متناسب با نوع مکر انسانها که هیچکس نباید خود را از آن در امان ببیند. علامه طباطبایی(ره) مینویسد: در قرآن مجید اضلال (گمراه کردن) خدعه و مکر، کمکرسانی به بندگان برای عصیانگری و طغیان، مسلط ساختن شیطان بر انسان و نظایر آن به نحوی به خداوند متعال نسبت داده شده است که با ساحت قدسی او و منزه بودنش از آلودگی به نقص و زشتی و مکر سازگار باشد. بنابراین مکری که به خدا نسبت داده میشود همان کیفر و مجازات الهی است که بر اثر گناه و معصیت بنده محقق میشود و یا حداقل امکان تحققش وجود دارد. اما اینکه چرا به مجازات و کیفر الهی «مکر» میگویند؛ از این رو است که شخص معصیتکار متوجه نمیشود از چه ناحیهای یا چگونه بلا بر او نازل شده است. (المیزان، ذیل آیه 26 و 27 سوره بقره)
وجه اشتراک و افتراق سنت استدراج و مکر الهی
میان دو واژه استدراج و کاربرد آن با سنت مکر یک وجه اشتراک وجود دارد و آن این است که در هر دو مورد بندگان متوجه نمیشوند که به عقوبت الهی گرفتار آمدهاند، و در دعای کمیل هم به این امر با کلمه «و خفی مکرک» اشاره شده و در خود آیات شریفه هم صریحا بیان میشود که «لا یعلمون» و «لا یشعرون» اما وجه افتراق آنها در شکل و چگونگی عقوبت الهی است که در سنت استدراج با نعمتهای فراوانی همراه است به گونهای که خود فرد گمان میکند مورد عنایت خاص خداوند قرار گرفته، حال آنکه سنت استدراج در پوشش نعمت اعمال عقوبت میشود، و ساز و کار آن با عقوبت مکر الهی متفاوت است.